Арвн дөрвдгч бөлг

Күргҗ ирсн улс хәрлдәд йовҗ одв. Теднә чирә үзәд, хая-хаян амн үгән күүндсн бийнь, дөң-нөкд болҗ, Харлан седкл әәтрүлдг.

Тер дотр эн өдрмүдт берәр күн көдлмш келһүлсн уга.

Күргүлин улс мордад һархла, нульмсн гисн юмн эврән асхрад бәәв. Негл, һанцхарн, оңһрха харңһу нүкнд үлдсн әдл болҗ берд медгдв. Өөр күүнә улс, кен-янинч таньдго.

Дүүцә чадс-чидсәрн күүкнд бер күүнә кедг көдлмш зааҗ өгсн. Хойр-һурвн хонгт Тарһа келн амн болҗ, бийән дахулҗ көдлгв. Терүнә хөөн үзгддгән бас уурв.

Ода яһнач-кегнәч, һанцхарн. Тер дотр үвлин шүрүн, үзүртә киитн салькн көдлдг болв.

Ик өрлә, хар дүңглә серҗ оркад, бер кесгтән босҗ чадад, нүдән аняд кевтнә. «Бос-бос» болҗ толһан экн татна, бәәсн бий цуг духуцад унтад бәәнә. Нүдн секгдсн бийнь, элкн дотр унтад, толһаг хәрү дер дерлүләд бәәнә. Тиигҗ кесг бийләрн ноолдҗ оркад, «бос!» гисн заквр дииләд, күчәр нүдән секәд, өсрҗ босна. Эс гиҗ хәрү кевтгдҗ одн гиһәд зована.

Һарад эврә герин өрк хәрүлнә. Ик гер тал ирәд, өркинь хәрүләд, герт орҗ ирәд, һал түлнә. Һал күч авад ирхлә, тулһ деер харм хәәс тәвәд, ус кеһәд, мука утхар цә утлҗ тәвәд, суулһ тохадан өлгҗ авад, һазаран һарна. Каткт мөөрлдсн зурһан-долан туһлыг неҗәд-неҗәдәр тәвҗ көкүләд, үкр саана. Киитн хар салькн һарин арсиг ивтлҗ һарад, хатхулад зована.

Үсән сааһад авч ирчкәд, цәәһән болһад, самрад, бел кеһәд оркна. Әмтн серлднә. Аав-ээҗин һазр деер бүлән ус кеҗ өгнә. Дарунь эврә залу ирнә. Бас усинь кеҗ өгх керг.

Залус цәәһән ууҗ дуусад, тәмкән татч сууцхана. Бер ааһ-шаңһан хурана. Теднә үлдәсн шавхрт күртнә.

Ааһ-саван ахулҗ оркад, хойр суулһ уньнд өлгҗ авад, ардк худг орад һарна. Салькн күүнә чееҗәр орҗ толһа сарулдхна. Хоосн хойр суулһ үүрхд амр, гиигн. Тер учрар бер адһм угаһар йовна. Өдр-сө хойрт һанцхн сул цагнь эн. Худгт күрәд, хәрү ирх цаг — Харлана бийдән нерәдсн һанцхн агчм.

Үнн седкләс заавр өгдг күн уга, өмн — өргн тег, ард — тамин йорал. Адг-ядхтан һооҗулад дуулдг чигн арһ уга, хаврин цаган, күүкн бәәдлән санад бер уйдҗ дуулна:

Хар келн тоһрун

Хаврин сарднь доңһдна,

Ханцлад өсксн ээҗнь

Хаврин сарднь сангдна.

«Ода тер хавр ирхм—угав», — гих санан орна. Холҗад одсн болҗ халун нульмс асхрулна.

Худг деер ирхлә, саалин үкрмүд ирчксн, хоосн оңһц шиңшлдәд бәәнә. Худгас ус татад, малан услҗ оркад, хойр суулһан дүүргҗ авад, усиг цальгрулл уга авч йовхар, җоралад һарад одна.

Иигә йовтл үдин хот кех цаг болна. Һалынь түләд, хотынь болһад, үлдл-шавхртнь күртәд, чиләҗ оркад хәрҗ ирнә. Өдрин дуусн көлән дарҗ эс суусн учрар, хойр көл лугшад бәәнә. Орна өмн бәәсн ширдг деер ирҗ сууһад, көлән җииҗ сун, нег бичкн цагт амрхар седҗ бәәтл, эмг экин дун ик герәс җиңннә:

— Харла әмтн түләнд оч йовна.

— Түләнәннь һалд эврән шат, — болҗ дотран хараһад, Харла әрә тамтрҗ босна.

Тавн-зурһан берәд-күүкд хуҗр хәләһәд түлә цуглулхар һарч йовна. Герин иргд кевтсн хадур, өөрнь кевтсн деес шүүрч авад, бер әмтнә ардас дахлдад һарна.

Һурвн-дөрвн дууна бәәсн хуҗрт күрәд, зөвәр өндрәр урһсн хар цегрәч әмтн хадлдв. Толһаһан өндәлһл уга, кссгтән хадҗ оркад, бер сууһад амрв. Зөвәр тедүкн баахн гергн эмгн хойр түлә хадҗ йовна. Харла гергинь таньна — Тарһа, Баазрин гергн. Өөрнь хатад яг болҗ одсн хатмл хар эмгн. Көгшә хадурарн цегрәч хадна. Һарин чинән тату болсар, һарарн әрсн өвсиг күцц хадҗ чадл уга, үлдсн өвсинь хойр һарарн чирдәҗ үмтәнә.

— Гиләш, түлә хаддгнь танд бәәтхәл, хаддгинь би хадсв, зуг та цуглулад йовтн, — болҗ келәд гергн эклв. Баһин—баһ, шүрүтән—шүрүн орад, гергн түләг хадад ардан хаяд йовна. Эмгн дахлдҗ чадад, ард үлдв.

Тарһа нурһан тинилһәд, хадуран өргәд зогсв. Эмгн күцлдәд ирв. Дәкәд хоюрн сууһад амрчана.

— Иигә бәәҗ, эн берән эдн алн гиҗәнә, — болҗ Тарһа эклв.

— Көөрк, бичкәкән юмнл, бацад юңгад бәәдв? — болҗ Гиләш келв.

— Көтч бәәсн көвүг адунд йовулчкад, герин цуг көдлмшиг берин ээм деер ачсн бәәнә.

— Дегәд өршәңгү угал, дегәд.

Хадад өөрдҗ йовсн бериг үзәд, Тарһа келнә:

— Хәәмнь, хадуран тәвәд невчк амрхнч.

Бер хадуран һазрт хаяд, күүкд улс тал ирҗ сууна. Харлҗ шатсн чирәһәснь көлсн асхрв. Хойр һарнь әәрстәд, арснь шуурч одсн, түүнәс һарсн цусн хатҗ харлна. Тарһа сана зовад:

— Ик герин көдлмш гидгч эклц-чилгч, үзүр-йозурнь уга юмн. Түүг цугтынь күцәнәв гиҗ бичә сан. Адһм угаһар, болс-бүтсәрнь эс кеҗ бәәхлә, чини цогц түүнд күрдмн биш.

Хоңһрин эк Гиләш эмгнь бер болхар бәәсн Харлаг үзәд, хатҗ-харлснднь санань зовад, элкнь урсҗ суув. Гиләшиг медүлхин төләд, Тарһа сурн бәәнә:

— Гиләш, Хоңһрас зәңг бәәнү?

Гиләш саналдҗ оркад, уульн гиҗ нульмснь чилсн нүдәрн ик холд харвад, келнә:

— Әәдрх давад һарсн зәңг ирлә. Түүнә хөөннь тер-эн гих юмн уга.

Бер соньмсад, дотр бийнь догдлад, чирәднь цусн орад, маңнаднь нарн тогтсн бәәдл һарад одв. Берин бәәдл үзҗ оркад, Тарһа эмгн тал хәләһәд:

— Хоңһрин эк, Гиләш.

— Хоңһрин ээҗ?

— Ээ, хәәмнь, һарһсн экнь.

— Ээҗнь, — гиҗ арһул бер келв.

Хәрү босҗ түләһән хадлдв. Аш сүүлднь тенд-энд үлдәсн түләһән цуглулад, негдүләд, деесн деер тәвәд, татад, дегдәлһәд хаяд оркцхав. Берин богзг түлән дегәд ик болҗ.

Тарһа Гиләш хойр түләһән күлн бәәҗ күүндҗ йовна:

— Нег темә өгәд ачулад авад оркхла яһдв?

— Эврән үүрх күн бәәһә бәәтл, темә кен өгх билә!

Түләһән үүрч авад, бер чирдәһәд босна. Хотн тал хәләһәд, бөгдиһәд һарна.

Гертән ирәд, һал түләд, мах чанчкад, үкр саахар бер һарад одна. Дорҗ Беслә эмгн хойр һанзд тәмк татсн сууцхана. Зәрм арһсн хәрү унад, утан һарч бүргв.

— Одак бер альдаран әрлҗ одв, һалан ясхн яһна, — гиҗ нүдән нухад эмгн хәәкрҗәнә.

— Бер үкр саахар һарсиг эс үзвч? — болҗ Дорҗ келв, — һарчнь тасрад одхм бишч, һал эврән ясад оркхла яһдвч?

— Юуһинь адһад бәәнәч, бер дарунь орҗ ирәд, бийнь ясх, — гиҗ эмгн хәрү өгчәнә.

Тер болад, һалас унсн арһсн ута бүргүләд, нүд идәд, һал унтрҗ йовхиг үзә бәәҗ, хоюрн чигн «хүвс» гил уга, бер ирхиг күләһәд сууцхав.

Бер орҗ ирәд, унтрҗ бәәсн һалыг ясад, дүргәҗ шатаһад, буслсн хотыг болһад, эмгн өвгн хойрин өмн тәвәд өгнә. Һазаһас орҗ ирәд, һулмтын захд һаран ээһәд, Давдн бас хотан уув.

Әмтнәс үлдсн бог-ботьхагта шөл кеҗ ууһад, ааһ-сав ахулад, аш сүүлднь бер гер талан һарад йовад одв. Дигтә сөөни өрәл болҗ йовх цаг.

Эк, эцк, көвүн һурвн шүдән шигшлсн, геснь цадхлң, седкл амр сууцхав.

Зөвәр тиигәд сууҗ оркад Давдн босад, гер талан хәрҗ ирәд, шам шатав. Орна өмн, ширдг деер хувцтаһан Харла унтад оч.

Хувц-хунран тәәлҗ хаяд, сагсг цув дер орҗ кевтәд, көләрн гергән көндәһәд келв:

— Харла, бос. Хувцан тәәл, орн деер һарч кевт.

Харла кесгтән серҗ чадад бәәв. Залуһиннь келсиг соңсад, арһ уга, босад, хувцан тәәләд орндан орн, дер дерлн хәрү унтҗ одв...

Удл уга һал тәәлһн болв. Һалын окн теңгрт җилдән нег цадтлнь хот өгч, җирһл-байр сурдг, мал-аһрусна кишг эрдг өдр.

Эн өдр һанцхн һал окн теңгр биш, күн болһн, ноха күртлән чон гес һарч, цадҗ амрдг өдр. Тер учрар дөнн наста, пуд сүүлтә хар ирг алад, махинь цугтнь чанад хотна әмтн байрта суухнь эн.

Һулмтын һал дәргәд, хәәсндк махн «буль-буль» гиһәд бусладл бәәнә. Даарх киитн уга, эрә-цоохр цаста, өвдг цокм идгтә, мал-гер бүрн-бүтн бәәх болҗ һарчана.

Махн болхла, үүдн тал суусн Баазр ахта залус өвгдт нуһлур тәвәд, эмгдт элкн-семҗ өгәд, көвүдт бөөрчнь өгәд, күүкд улст хотын ам, цаһан махна толһа тәвәд, халун зүркинь бүклднь хар даальңд дүрәд, эзн эмгнд бәрүлв.

Һадр махинь яснаснь мөлтләд, хавсн-чимгн угаг һалд зергләд, деерәснь сүүлин өөк утлҗ тәвәд орксн, һал падрад, дәрвкәд бәәв.

Махиг ааһ-ааһд түгәһәд әмтнә өмн тәвчксн цагла, Дорҗ өвгн йөрәлән эклв:

А, хәәрхн,

Һалын окн теңгртән

Ур дееҗән бәрҗәнәвидн.

Өңгрсн аав-ээҗдән,

Үлсн-дутсн урдкстан

Уух-идх хотыннь

Ур дееҗән бәрҗәнәвидн.

Идҗ, ууҗ, цадҗ, ханҗ,

Олн мандан

Кишг буй хәәрлтн.

Хүрә, хүрә, хүрә.

Нүрвә дахулҗ цааранднь келҗәнә:

Шил сәәтә көвүдин

Буйн кишг тогтх болтха.

Хүрә, хүрә, хүрә.

Шиврлг сәәтә берәдин

Буйн кишг тогтх болтха,

Хүрә, хүрә, хүрә.

Хот һардҗ бәәсн Тарһа шимлдәд Харлад келҗәнә:

— Хәәмнь, шууган заагур идҗ ав, сәәнәр мах идҗ ав. Бер бергнд хансар хәләһәд, дораһур мах идәд бәәнә. Дәкәд Дорҗ эклҗәнә:

Хал бөктә атн-иңгнә

Буйн кишг тогтх болтха.

Хавтха-сәәртә аҗрһ-гүүдин

Буйн кишг тогтх болтха.

Хүрә, хүрә, хүрә.

«Хүрә-хүрә» — гилһнлә күн болһн, окн теңгр теткәхәр, өөк-мах һалд шивлднә. Һал улм дөгҗ, деегшән залян падрулна.

Нүрвә хәрү эклҗәнә:

Дальтрсн дааһна

Буйн кишг тогтх болтха.

Бультрсн буруһин

Буйн кишг тогтх болтха.

Хүрә, хүрә, хүрә.

Дорҗ дарунь йөрәҗәнә:

Аав-ээҗиннь үлмәд

Ахнр-дүүнриннь түшгт,

Агтан таньдго байн

Ачнран таньдго өнр болтха.

Хүрә, хүрә, хүрә.

Нүрвә өвгн, амарн дүүрң махан цааранднь зальгн:

Зуд уга һолд

Зовлң уга кецд,

Олн-әмтнә хормад

Амулң менд йовхиг хәәрлтн.

Хүрә, хүрә, хүрә.

Әмтн һалд өөк хайлдна, һал улм дәрвкҗ шатна.

Махан идҗ цадлдад, шөл экләд зөөнә. Эзн эмгн даальңта зүрк авад, өвдг хоорндан тәвәд, көвүдиг өөрдхиг сурна. Хотна көвүд цувад орксн бәәнә. Эмгн хойр һарарн даальңгин амнд зүркнә үзүр булталһад:

— Көвүд, үмкцхәтн, — болна.

Бичкдүд өвдглҗ сууһад, эмгнә өвр деер бәәсн зүрк үмкнә. Эмгн һарарн халхлад дала юм зуулһхш. Зәрмнь «хаб» гиһәд хазад оркна, шүднд әрә харһад, ки шүүрәд улднә. Әмтн эднәр нәр бәрҗ инәлдҗ шуугна.

Бичкн хар көвүн үмкҗ үзәд, хоосн һарна. Әмтн инәлдхлә, хордад уульҗ сууна.

— Нә дәкәд нег үмкг, — болҗ әмтн шууглдна.

Көвүн дәкн өөрдәд, өвдглҗ сууһад, эмгнә һарт урлан өөрдхнә. Үмксн болад, һаринь зууһад авна, эмгн бәрҗәсн зүркән алдад оркна, көвүн амар дүүрң зүрк үмксн, маасхлзҗ инәһәд, хооран цухрна.

— Хәләһич үүг, ааль һарһҗ йовхинь, — гиҗ залус көвүг таалв.

Иигәд, сөөни өрәл давтл шуугцхав. Цуһар цадсн-хансн, окн теңгртән бас хотан күртәсн хотна улс хәрәд һарцхав.

Харла гертән ирәд, ор-дерән ясв. Давдн ааль хәәһәд әрлсн, һанцхарн. Хәрд һарснас нааран эндр негл дәкҗ гесән цадтл хот уусн. Өрүн-асхн угад зовад, залу уга һанцхарн орндан орад, дулахн цувар бийән хучҗ авад, амр-таварн кевтв.