Арвн хойрдгч бөлг

Харлаг хойр долан хонгтан гертәс һарһл уга бәәцхәв. Өдр-сө уга гишң әмт харул тәвәд, мандг болв. Адг-ядхдан нүдәрн үзәд мордулад, көвүг йовулхар седснд зөвшәл эцкнь эс өгв. Тер кевтән бүкл сард казамтд гишң бәәв.

Кесг уха ухалад, җирһл чилснд тоолад, күүкн бийән бархар шиидәд, цаг күләнә. Нег дәкҗ әмтн гертәс һарад йовҗ одсн цагла, харачин хошлңгар күзүһән бооһад, дүүҗлгдҗәсн цагт, хошлң тасрад, һазрт унна. Тер цагла Дүүцә орҗ ирәд, чишкнә. Әмтн ирлднә. Ухаган геесн күүкиг орн деер кевтүлнә.

Түүнә хөөн эрүлчн биш гемтә чигн биш хойрин хоорнд бәәснь эн. Толһад ухан үүлн мет иигән-тиигән нүүһәд бәәнә. Аюлын учр санад күүкн кевтнә. Дүүцә өдр-сө уга гишң өөрнь. Ээҗнь хая-хаяд ирәд, толһаһинь иләд, төрүц үг келл уга, нульмсан заядар асхрулсн сууна. Зуг Нуһлаг ирхлә, күүкн невчк сергсн болна.

Хоңһрт белглсн альчурин тускар дүүһәсн дәкн-дәкн сурна.

— Һартнь бәрүләд өгвч?

— Бийднь, һартнь, альхн деернь тәвәд өгүв.

Дәкҗ ду һарл уга Харла хәрү хандад кевтнә. Ухалв эс ухалв, күүкнд җирһл уга болҗ тоолгдна. Хоңһриг цергт мордулдг учриг бас медә бәәнә.

Дүүцә үсинь гүрәд, гиинәд дуулҗ бәәһәд, күүкнд сана орулҗ келнә:

— Харла, хәәмнь, бичә бийән зоваһад бәәһич. Күргнчн күүнд һолгдшго көвүн.

— Я, әрлһ цааран. Йилһәс бәәдв? Эндр Давднь эс гихлә, маңһдур Дорҗнь, ямаран йилһәс бәәдв?

Бийән зоваһад ямаран олз бәәнә. Эрүл-дорул болхла, эврә җирһл олдад чигн бәәдмн.

— Дүүцә, чи бийчн яһҗ мордлач? Мөңктиг өмннь үзҗ йовлч?

— Мана төр оңдан. Мал услдг худг деер кесг харһлдад, амн үгән авад, зәңг илгәсн тер. Манла әдл хө-хурһ хәрүлдг улст эн төрчн эсго оңдан.

Цагас бөк юмн уга. Өдриг сө соляд, сариг сар селвәд, цаг эврәһәрн йовадл йовна. Күүкнә седкл невчк аадрад, седклин шав невчк бүрлдәд, гер дотраһур эргәд йовдг болад, чирәднь цусн орад, көл-һарт чидл учрад, күүкн күүнә бәәдл һарад ирв.

Арһс-түлә түүдг, таталур уснд оддг болв. Нег дәкҗ Нуһлата хоюрн татал талас хойр суулһ ус уняр үүрсн аашна. Генткн деер «курлы, курлы» гисн ә соңсгдв. Усан буулһад, һарарн нар гердҗ, күүкн деегшән хәләв.

Тоһрун цувад орксн, өмн үзг хәләһәд нисҗ йовна. «Хар келн тоһрун, хәрнә гидгнь эн», — гиҗ санад, күүкнә зүркн догдлв.

Хаврнь холҗад, намрнь ирснь күүкнд сәәнәр медгдв. «Курлы, курлы», «ханьций, нисий», — гисн болҗ чикнд хадгдна. «Хәәмнь, хәәмнь, хаврчн давна гидг эн», — гисн ухан күүкнә толһад җиңнв. «Күүкд күүнә хаврнь, күчр ахр юмб, цаг хәрү буцадг арһ кенд бәәдв?»

Иим нег уха тоһрун күүкнә толһад орулв.

Хар келн тоһрунь

Хаврин сарднь доңһдна.

Күүкн тиигәд эклв. Хойр нүднәснь заядар нульмсн асхрв. Нуһла эгчән үзәд, зовлңгинь хувацад, толһаһарн өргинь дерләд, бийнь бас асхрулҗ уульв. Теегин өргн аһуд эгч дү хойр теврлдсн, һашута нульмсан асхв...

Кергән бачман күцәх санаһар, Дорҗин хотнахн бас адһлдв. Нег бортхин хөөн хойр бортх, удл уга һурвн сав — күрг үзүллһн. Шамдад бәәцхәв.

Хоңһриг йовулсна хөөн эцк көвүн хойр эврә бийсәрн харһҗ хүүв кесмн.

— Келсн күүкн бәәнә, үкс шамдад эн намр төриг таслхмн, — болҗ өвгн келв.

— Хотдудар кесг зәңг шуугад йовна. Келсн күүкинь булаҗ авад, көвүндән әрк зөөһәд, цергт наснь туссн көвүнәннь ормд ялчан йовулҗ болад ямаран зәңг эс шуугҗана.

— Эс болх юмар төр кеһәд суунач. Эврән меднәч, Хоңһр күүкнд зәнг орулсн уга билә, бидн орулсн. Дәкәд, нам Эрнцн күүкән түүнд өгх билү? Уга, һазр теңгр хойр әдл улс теднч. Цергт мордлһн. Чини насн туссн биш, түүнә туссн, яһад зовад бәәнәч.

— Мини насн туссн орта кевтә. Җалын бийнь бас нанд одахн келв.

— Туссн болхла цаасн ирх билүс, ирсн уга. Эс болх юмар төр кеһәд бәәдм биш.

Иигҗ күүндлдән эв-зөв болад, Дорҗин адһад бәәдгнь тер.

Һурвн сав — күрг үзүллһн болҗ тоолгддг. Һурвн бортх әрктә, һурвн мөртә залус ирдг. Өвгн ахлачта, күргн, мөрч көвүн һурвн.

Хотна залус ирлдәд, бортхта әрк татад, өвгдт сөң күрглдв. Берәд цәәһән чанад, әркән нерх, хөөһән алх, кесг төрт авлгдцхав.

Гиичин өвгн Нүрвә босад, шар зус, алт, цаһан мөңг, улан шаальг дөрвн шүтәнә өмн тәвәд, сөңгән авад, цацл цацад, эклв:

А, хәәрхн,

Аав-ээҗин заян-сәкүсн, өршәтн.

Хойр му үрән кү кехәр

Худ-андн болҗ бәәнәвидн.

«Татв» гиҗ тасршго,

Матив — гиҗ хуһршго,

Эрән томан уга

Элгн-садн болҗанавидн.

Зусар наасн мет

Алдрл уга бат,

Зөөр болдг алтн мет

Алдр ик ниһүртә,

Цаһан мөңгн кевтә

Үсәр цаһан седклтә,

Улан шаальг дурасн

Утьлта, удан элдг,

Хөв йөрәләрн учрсн

Хойр сәәхн үрдүдин,

Орчлңгин йосар ханьцг,

Өөрдин заңгар җирһтхә.

Эзн өвгн, бас шаальг мөңг тәвәд:

Эндр өдрин өлзә хальдад,

Эрән уга элгн болвидн.

Татвч тасршго садн болҗ

Тана-мана үрдиннь җирһлд багтъя.

— Йөрәл бүттхә, — болҗ залус өрглдв. Сөң зөв эргҗ йовад, ик-бичкн уга, му-сән уга цугтаднь күртв.

Тер тоотынь һардҗах күн хәләһә бәәнә. Сөңгәс кү дутана гисн үкн-үктлән хадһлдг өшән, керүл-цүүгән.

Өвгд сүүрлән үлдсн, көвүд дарук герт болҗах нәәрт ирнә. Күргн эврә төрән меднә. Күүкдт тәмк нерәд, сөгдәд бәәнә. Бииләд, дуулад чигн өгнә, аль бис эрдмтә көвүн болҗ һарна.

Үр күүкд-берәд дораһур Харлаг чимкнә. «Хөвчн гидг, — эн, хөвчн», — болҗ шимлдцхәнә. Харла саналдад сууна.

Эклсн хүрм-гиич — орудын усн мет. Дарунь юм ишклһн ирв. Тергн деер әрк-махн. Ардаснь арвн-хөрн мөртә күн дахсн. Хойр хонгтан нәр-җирһл болад, аш сүүлднь юм шинҗллһн эклҗәнә.

Дер-девскр кех эд-тавриг авч ирҗ тәвәд, эмгд хәәчән авад, белн болад одцхав.

Хәрин өвгн йөрәлән эклҗ бәәнә:

Эрән томан уга

Элгн, садн хурҗ,

Сарин сәәһинь сәкҗ,

Өдрин сәәһинь ончлҗ,

Эндр өдрин өлзәд

Эрән цоохр эдән

Эвдҗ эдлх эздүдтнь

Эклҗ ишкҗ уйҗанавидн.

Эднь элтхә,

Эздүднь ут наслтха.

Күүкнә тал улсас бас эклҗәнә:

Хәәч-утх күрсн му йориг

Халун һал дартха.

Һал-түүмрин му йориг

Һальта усн дарңх болтха.

Усна му йориг

Тосна күчн җөөлүлх.

Өлг-эднь өлзәтә болҗ

Үрн-садн ут наста,

Бат кишгтә болҗ,

Орчлңгин йосар

Өөрдин заңгар

Олна амулңд күртхә.

Эмгд экләд эдиг ишкв. Зү-утц авад, берәд экләд уйв. Дерлх, кевтхинь бел кеһәд, әмтн шуугҗ ниргцхәв.

Намрин чилгчәр хүрм одх зәңг шуугв. Хурла һунзд сарин сәәһинь сәкҗ, өдрин сәәһинь тодлҗ, өдр зааҗ өгнә.

Харлан сул җирһлд негхн сар үлдсн. Сул сәәхн җирһләсн хаһцх — негн. Хойрдгч һундл — хәләсн һанц дүүһән, нүднә харан болсн Нуһлаһан өнчрүләд хайх болна. Дәәнә көлд йовх Хоңһрнь седклин булңд хадата. Аав-ээҗин, өөрдин заңгар болҗах йовдл. Һәрәдәд деегшән һарн гихлә теңгр хол болҗана. Буучад доргшан орн гихлә — һазр хату болҗ зована.

Арһ тасрад, ууляд суух цагнь ирсн, бүкл сардан элгн-садан эргҗ гиичлүлҗ йовхнь эн. Хотна баһчуд хурад нәр-наад кенә. Әрк-чигә уулдад, ду дууллдад, домбр цокҗ бииллдәд, әмтн ниргәд бәәнә, зуг һанцхн Харла нүдндән доһлң нульмста, чееҗдән — хар чолута, генәртәһәр уульсн сууна. Күүкнә хойр нүдн хавдад, хоолнь сөөлңктәд хуурч.

Наһцхиндән ирәд нәр болсн саамд, наһц бергн күүкнә муурсн бәәдлинь үзәд, баһчудыг тараҗ йовулад, Харлад амрлһ өгх эв хәәнә.

Күүкиг күчәр гишң кевтүләд, амраһад, буслһсн үсәр хоолыннь зәәлүләд, хотынь ясад, күүкиг амрана. Нүднәннь хавдр хәрәд, хоолнь сарулдад ирнә...

Үвлзңд нүүһәд ирчксн цаг. Мал тарһн, седкл — төвкнүн. Даарх киитн болад уга, зудх — цасн орад уга, өвдг цокм өндр өвстә цаг.

Будн-чиг уга сәәхн чилгр өдр. Эрнцнә тал энд-тендәс әмтн көлврәд бәәнә. Ирсн улс мөңг тәвҗ мөргәд, авч ирсн белгән, әрк-чаһран тәвлдәд һарлдад бәәцхәнә. «Күн дөңгәр, шовун далвагар» гишң, әрк-чаһр әмтн далаһар авч ирцхәҗ. Хотна тал дунд тәвн-җирн суулһ ордг бочкт чаһр бас дүүрң.

Хүрм өрүн үдлә ирҗ ик герин барун өмн зогсна. Мөрдән сөөһәд, өмн хойр көлинь чөдрләд, чөдрин ардк һуйинь дөрәд төдгләд, татуринь невчк сулдхад, цулврарнь холвад орксн, чиихлтәд көлс һарсн мөрд, дәкн гүүхиг эрҗ, толһаһарн наадҗ, цуурдҗ инцхәнә.

Нег сарван, һурвн хөөнә болһсн махн, бочкта, бортхта әрк тергнәс буулһад һазрт тәвәд, белдәд оркцхав.

Һурвн күн һартан бортхта әрк бәрсн гер тал һарад йовна. Зелләд зогссн, ташмгта-модта күүкд-берәд цокад, өөрдхл уга, хәрү өөчкнә. Хүрмиг орулшгоһар бәәх темдг. Зөвәр бәәҗ оркад, нег мөсләд, бортхан авад залус дәкн гүүлдв. «Таш-пиш» гинә, ташмг-модн харһсндан шигднә. Түүнәснь әл уга, гүүһәд герт күрлдәд, һулмтын өмн әркән тәвәд, сөгдҗ залус чөклцхәв.

Герт суусн өвгд, берәд-күүкд хәрәд, келҗәцхәнә:

— Зәңгнь күрч ирв. Хүрм орулх зөвән гиичнр авцхав. Күүкд-берәд зеллҗ зогсад, хоорндаһурн зә һарһҗ өгв. Худ өвгн, эмгн, бер һурвн өмннь һарчксн, хүрмин улс хот-хоолан бәрсн ардаснь дахлдв. Күүкд улс, медәтнринь цокҗ бәәхш. Күрг чигн цокдг йосн уга. Теднинь давулҗ оркад, берәд-күүкд бәәсән һарһҗ баһчудыг цоклдв. Гиичин залус өкәҗ гүүлдәд, үүд алхад, герүр орҗ тогтнцхав.

Ирсн тоотнь барун бий эзлв, ирүлснь — зүн һар эзлв.

Тәмк нерлдәд, цә буслһад, менд-амулң сурлда суутл зөвәр цаг давв. Хүрмин улс чөкләд, халун цә сорлдад, көлсн асхрсн сууна. Дарунь хүрмин мах хуваһад. Сөң өггдв. Өвгд, эмгд йөрәлән тәвәд, хүрмин хот зооглна.

Баһчуд һарлдад, мөрдән тәвҗ идүлцхәв. Бийснь мөрән үзхәр тедүкн бәәсн сала темцәд һарцхав. Хәрү ирхлә, дарук герт домбрин айс җиңнәд бәәнә. Берәд-күүкд хүрмин көвүдиг цуглулҗ авад, цокн бәәҗ биилүлв.

Күүкд герин зүн бийд татсн көшг дор сууна. Тал дунднь Харла, эргәд үр күүкд, болх зовлң санҗ бас доһлң нульмста бәәцхәнә.

Көвүдиг цокҗ биилүләд, тәмк нерүләд, баһчуд шуугна. Күргн бас баһчуд дотр, хая-хая босад биилчкәд, әмт һәәхәд сууна. Күргнә дару суух дөрвн-тавн көвүдт гүрмнь ирҗәнә. Эдн зогсл уга гишң, лугшад, бииләд бәәнә.

Түүнәсн һарлдад, хүрмин залуст гиҗ бәрсн хойр гертән ирәд, махан чанад, цәәһән самрад залус таварлдад сууна.

Хойр өдр нег сө дүүгәд оркна. Күүкд кевтл-амрл уга өр цәәтл домбр цокад, ду дууллдад нәр кеҗәцхәнә. Хойрдгч сө-арһнь тасрлдад, зәрмнь амрад, селәд домбр цокдг болцхав.

Невчк амрч авхар зәрм күүкднь Мөңктин тал ирцхәв. Кевтн, сүркләд унтад одцхана. Хотна, хәрин уга көвүд җивҗ мөлклдәд, күүкд заагт орҗ кевтлдәд, һар-көлинь иллдәд, шимлдснь соңсгдна.

Сөөни өрәл давад, өр өөрдәд одв. Хүрмин залус хурлдад хүүв кеҗ сууцхана. Күүкд дүүрх мөр, һар күрх көвүһән белдәд белн-зелн болад одцхана.

Альхна эрә әрә үзгддг болсн цагла, баахн хар көвүн биилсн болҗ йовад, көшг дор суусн күүкд тал киисәд, мордх күүкнә ээмд һаран күргәд оркв.

— Яһлав, дүүрх көвүн эн бәәҗ, — боллдад күүкд көвүг цоклдв, көвүн түргәр һарад гүүҗ одв.

Өөрдин заңгар, күүк дүүрх көвүн бийән медүлш уга юмн. Медхләрн күүкд-берәд зоваҗ алхмн. Күүкнд һар күрнә гисн күүк дүүрх цаг өөрдсн докъян. Харла хәәкрәд, ууляд бәәнә.

«Хар келн тоһрунь, хаврин сарднь доңһдна», — гиһәд берәд хуучна, күүк авад һархин өмн дуулдг ду эклцхәв.

Хар келн тоһрун

Хаврин сарднь доңһдна,

Хәрин хол һазртнь

Намаһан яһтха гисмб?

Делссн деевр — туурһинь

Деесн-арһмҗар дарулна,

Дегәд хол һазртнь

Намаһан яһтха гисмб?

Өл маңхн тоһрунь

Өрүн-асхнднь доңһдна,

Өкәрләд өсксн ээҗнь

Намаһан яһтха гисмб?

Һашута дуунд тесҗ эс чадад, күүкд үүрән теврәд, халун нульмсан асхҗ уульлдв.

Барун үүднә һаза, бор күлгин сәәр деер, эмәлин ард суусн бичкн хар көвүг күүкд-берәд өршәңгү угаһар цокцхав.

Күүк дүүрх болад ирсн цагла берәд күүкд хойр әңгрнә. Берәднь мордҗах күүкиг гертәс һарһад мөрнә делд күргҗ өгхәр седцхәнә, күүкднь — теднә төрт боомтг болхар, күүкиг тәвҗ өгл уга санаһар, бүс-бүсәрн келклдҗ чирлдә-ноолда татна.

Аш сүүлднь берәд дииләд, үүдәр күүкиг һарһад, мөрнә делд дарад өгнә. Көвүн хавлҗ авад, эмәл деерән дүүрәд, «чу» гиҗ дәвнә. Көвүнә нурһнд ташмг-шилвр шигдлднә. Дер тәвчксн далд дала өвдкүр болҗахш, зуг сүүләрнь нег маля нурһнд ирҗ шигдв, кииһән авч чадад, көвүнә нүдн харңһутрад бәәв, болв эвтә мөрн эргәд, тедүкн бәәсн тергн тал күргәд өгв.

Гиичин бер үкс гүүһәд, күүкиг тосад, буулһҗ авв.

Эн заагур хүрмин залус күүкнә өв-эд экләд авцхав. Гер дотр баранд ясата бәәсн эд-тавриг эдн шүүрч авад, һарч гүүһәд, тергнд күргнә. Үүднәс хүрмин тергн күртл хойр зелләд орксн күүкд-берәд бәрсәрн цокад, шуугад-ниргәд бәәцхәнә.

Өлг-эдән ачсн, күүкән суулһсн хүрмин тергд хот зөв эргәд һарад одв. Хүрмин мөртә көвүд хотнд үлднә. Күргнә көвчг, көвүдин хазар, ногт күүкд хулхалҗ авад, бултулчксн болҗ һарна.

Эврә — гиичнрин гертән одад, көвүд мах чанад, цә болһад, берәд-күүкдиг дуудад тооцхана. Хот-хол, әрк-чигә өгәд, күүкдиг эвлхәс нань арһ уга.

Күүкд-берәдиг өөдән һарһҗ суулһад, тәмк нерҗ өгәд, сөң күргәд, сөгдәд бәәцхәнә. Дарунь мах тәвәд, цә кеһәд, тооһад-тәкәд ирнә. Домбрин айс күңкннә, күүкд, көвүд уга босад семрәд бииллднә, дууллдна. Өмнклә әдл биш, күн кү цокҗ бәәх юмн уга. Көвүд күүкдлә күүндәд, нәр-шог һарһад, ниргәд бәәцхәнә.

Көвүд ахлҗ үлдсн баахн залу келҗәнә:

— Берәд, күүкд, байрта бәәтн. Күүкдтн күргд олдг, берәдтнь — бергн болҗ, белкүснәс доракнь көвүн дүүһә болтха.

— Ямаран мектә, ял авхар седҗәнә, — болҗ нәрхн шар күүкн хәәкрв.

Цуһар инәлдәд шуугв. Түүг олзлҗ залу дахулв:

— Нәәрин ахрнь сән, насна утнь сән — гидг. Мордх цаг негн болад, мөрнә чикн хойр болад ирв, ялынь амлтн, ялынь.

— Ялнь — яршг кампадь-балта, — болҗ Дүүцә келнә.

— Яһсн дала юмб? Бүкл Әәдрхнә гүүлгә цугтнь суртн, — болҗ залу шоглв.

— Баһ гихлә бас деернь арвн альчур немтн, — болҗ бер бийән өгч бәәхш.

Залу нүдән чирмәд, докъя өгв. Баахн көвүд босад, иргд бәәсн яршг авад, күүкдин өмн тәвв. Даальңгас ке-цоохр альчурмуд һарһҗ авад, күүкд-берәд уган ээм деер белг гиҗ тальвв.

Күүкд, берәд селвлцҗәһәд, көвчг-хазаринь һарһад көвүдт өгв. Көвүд сөңгән күрглдәд, адһм уга бәәдләр, дәкн суулдв.

— Хәәсән аввт, геесән — олвт. Ода юунь тату болҗана? — гиҗ һольһр хар күклтә, өндр хар күүкн сурв.

— Көөсән күцвидн, болв бас нег һундл бәәнә. Өлзә чамаг, эмәлдән сундлад һарсн болхнь нань нанд мел һундл уга болх билә. — гиҗ мөр дүүрсн чотлг хар көвүн келҗәнә.

— Би бурута гиҗәхшв, — болҗ күүкн ичәв, — зуг шүүрч авад, шүрүн мөрнә дел деер дарад һардг залу болхла, чамд үкл уга билә.

— Тертн нанд тәмк татсн әдл, — гиҗ келәд, көвүн күүкнә һарас шүүрв. Берәд өмнәснь дәврлдәд, күүкиг салһад авв.

— Алван өгәд уга бәәҗ, авч йовхар седҗәхинь, — болҗ эдн инәлдв.

— Дәкәд кенд ямаран ө-һундл бәәнә? — болҗ Дүүцә сурв.

— Нань манд ө-һундл уга, зуг негл төр, көшгән үзүлтн, кедүһинь келтн.

— Көшг манд уга, — болҗ күүкд дөлилдв.

— Ялынь соңсхтн- әм авртн.

— Көвүдиг икәр зоваһад керг уга, цаг болҗ йовна. Учринь келәд, көшгинь өгтн, — болҗ Дүүцә дөңнв.

Залу дәкн чирмв. Баахн көвүн өргәд авч ирәд, күүкдин өмн дәкн нег яршг тәвәд оркв.

— Чирәтн кезәчн цаһанар бәәһәд бәәтхә гиһәд, улан боодл савң белглҗ бәәнәвидн. Шарх һарсн цагт эмнтхә гиһәд, шар шилтә духи деернь немҗәнәвидн.

Эн үгән келн, залу яршгин бүркәс секәд оркв. Күүкдин нүдн эрәтрәд бәәв. Күн үзәд уга шар шилтә духин үнр каңкнв. Эрәтә цаасар орасн боодл савң өңгәрн җилв күргв.

Күүкд дала-нала боллдад, көшгән һарһад авад ирв. Зөвтән багтлдад, һазаран һарцхав. Көвүд мордлдв. Күүкд һазрт көшгиг делгәд, мөрн деерәс көмләд автха гиҗәнә.

Хаалһан йөрәлдәд, хәрх болҗ салцхав. Өндр хар күүкн шовһр хар көвүнә дөрә бәрҗ шимлдҗ үг келв.

— Ода даруһас дәкн нег хүрмтә ирхвидн, — болҗ толһач залу нүдән көвүн күүкн хойр тал чирмәд, келв.

— Негн биш, бас чигн сәәхн күүкд бәәнә болҗ, — Дүүцә шоглв.

Күр соңсҗ оркад, күүкн башрдад хәрү һарв. Дор ормасн довтлад, мөртә залус, хот зөв эргәд һарад одв.

Неҗәд-неҗәдәр цүврәд, довтлҗ йовад, һазрт наалдҗ

кевтсн көшгиг шүүрәд, шүүрәд һарад бәәцхәнә. Тал дунд йовсн Давдн ташмгиннь ишиг бүстән хавчулчкад, мөрнәсн көмлҗ-өкәһәд, һазрт кевтсн көшгиг һарарн шүүрәд авад һарад одна.

— Уснд унсн темәнә эзнь күчтәлә, — гиҗ күүкд-берәд шууглдв.

Хот дәкн эргәд, өмн зо һатлад, мөртә улс һарад, харань тасрад одв. Хойр өдртән шуугсн хотн ә-чимән тасрад, өнчрсн болад үлдв.

Гер талан хәрҗ йовсн Дүүцән нүднәс заядар нульмсн асхрв. Үүрлдг, нааддг иньгнь мордад йовҗ одсн. Одал, көөрк, яһна. Эн ухан зүрк догдлулад, оошк көвәһәд, элк шарклулв.