Арвн негдгч бөлг

Намрар айслсн өвсн хавринәс тату биш, Батхн-бөкүн уга, серүн. малд ик таалта цаг. Хөн мал идсн-уусна шимиг сүл талан хураһад, чикәд, өргн-утднь өскәд, өөкинь хатурулҗ чаңһана. Темән мал цегрә — шарлҗан идҗ, хотын шимиг хойр бөкн талан хураһад, унсн бөкндән өндәлһәд, өдр болһн дүүргәд, серәлһәд серсәлһәд авад ирв.

Үкр мал идсн-уусан дотран хадһлад, махндан дөрү һадр урһаһад, дотр бәәсн бөөр, гүзә орасн семҗән нигтрүләд, сул һазр үлдәл уга өөкәр чикәд авад бәәнә.

Усн-өвсн элвг, мал тарһн-цадхлң. Идх-уухта, өмсх-зүүхтә, седкл тарһн Дорҗ байн бер тегш байрта бәәнә.

Өрүн өрлә, адунас, эзнә эңкрлҗ көлглдг зеерд һалзн мөрн гүүҗ ирәд, толһаһан герин ээм деер тәвәд, цуурдҗ инцхәв.

«Акад юмн, зеерд һалзна дун», — болад, Дорҗ бүшмүдән көдрәд һарв. Эзән үзәд, мөрн байрлад, ээм деернь толһаһан тәвәд, делән саҗад, сүүлән шарвадв.

— Зеерд, яһвч? — гиҗ күүнлә күүндҗәх мет келәд, эзн толһаһинь илв. Күлгин хойр нүднәс, умш-умш хар нульмсн цалд-цалд гиҗ асхрад, һазрт дусв.

«Акад юмб, аюл болх темдг болхв?» — гиҗ санад, мөрнә толһаг герин ээм дерлүләд, хәврһднь һарч шинҗлв.

Энд-тендәс хотна залус хурад ирцхәв.

— Иим эрт адунас яһад эн күрч ирв? — болад, Баазр алңтрв.

— Эврән алмацҗ бәәнәв, — болҗ Дорҗ хәрү өгв.

— Гемтнә гидг эн. Моом һарсн, — болҗ Нүрвә өвгн келв.

— Орта, — болҗ Баазр дөңнв, — толһаһарн гер дерләд, омруһарн гер түшәд бәәнә.

Зеерд дәкн цуурдҗ инцхәв.

— Эмнх кергтә, скиптар бәәнү? — болҗ Дорҗ хәәкрв.

Баазр үкс гүүһәд, герт орад, хар шилтә эм — скиптар авад һарч ирв.

Арнзл, дәкн инцхәҗ оркад, тег хәләһәд һарв.

— Бәрх билә, — боллдв.

Мөрн деегшән хаҗ һәрәдн, нуһрад унв. Әмтн одад, дел-сүүләснь дарлдв. Баазр омруна арсинь керчәд, шилтә скиптар шальҗңнулҗ кев.

Мөрн толһаһарн һазр цокҗ оркад, ар көләрн тиирсләд, әмнь һарад бәәв.

— Давҗ одсн бәәҗ, — гиһәд өвгн мөрнә нүд секв.

— Эрт медсн болхнь эдгәҗ болх билә.

— Мөрн гидг ухата юмб. Кеер үкл уга, гертән ирәд үкҗәхнь.

— Хәәрн мөрм, дегәд амр хатрлта билә, — гиҗ Дорҗ һундв.

— Бичә һундтн. Энтн наадна юмн биш, — гиҗ Нүрвә өвгн хөрв. — Эзнә килнц эңкрлҗ ундг мөрәр һарчана гидг эн.

Өвгнә келсиг соңсҗ оркад Дорҗ зөвәр сеҗв. «Ортач болна билтәл. Гиләшин харал күрч йовна гидгнь эн болхв?»

Мөрнә үкл мартгдад, тав-арв хонсн цагла үвлзң орад нүүҗ одсн темәч хәрү ирҗәнә. Малд акад гем ирҗ. Гемтсн темән һоҗад, чинәнь алдрад, кевтәд, кесгтән хот-хол уга кевтдг болна. Нооснь үмкәрәд унад, арснь көкрәд бәәнә.

Хотна залус цуглулад, Дорҗ селвг бәрҗ сууна. Нүрвә өвгн соңсҗ оркад, ном умшад, келҗәнә:

— Баарң гидг гем темәдт ирсн бәәнә. Эмнлһн уга юмн. Кевтсн хамгинь дорнь үлдәһәд, наадксинь бүүрә һазрт көөҗ күргх кергтә.

Тиим заавр авсн темәч хәрәд йовҗ одна.

Ноха нег бүдрхләрн, дола бүдрнә гидг. Тиигшң, удл уга улм әәмшгтә йовдл хотнд үзгдв. Үкр малд шүлкә ирнә. Эн зәңг соңсад, өөр-хол бәәсн хотн-хоша улс герән цуцад, малан туулдад, гемтә һазрас холҗҗ авхар, «хард» гилдәд йовад одна.

Һанцхн Дорҗин хотн теегт үлднә, ормасн көндрдг арһ уга. Кезәнә-кезәнәс нааран махн-цуснд шиңгрҗ одсн авъяс. Малд шүлкә ирхлә, әмтн зулҗ нүүдг, гемтә малтань герән көндәх зөв уга.

Аюл дегәд дара-дарадулҗ Дорҗин седкл авлв. Хотыг хар седкл авлсн, арһ уга, эм-дом кех кергтә болҗана.

Тиим уха санад, хотнд ирсн хариг көөҗ һарһхар, хурла гелңгүд дуудулҗ, тәквр кех уха ухалад, кү хурлур тәвнә.

Тедүкн бәәсн хар толһа деер цаһан ширдг делгәд, дөрвн үзгтнь зуух малтад, ик хәәс нерәд, хәәсн болһнд бүкл иргин мах чанна. Ташр тедүкн бәәх хойр ик хәәснд сарва мөрнә мах чанад, ик байр кеҗ, атысн деедсиг җөөллхәр седҗәх ухан.

Өрүн үдлә, хойр тергн деер хувагдҗ суусн гелңгүд күрәд ирв. Хуврг улс харчудас талдан. Гилилһәд хусчксн хоҗһр толһата, ут улан майг деер шар торһн оркмҗар бәәсн бийән ораһад, үлдлинь зүн ээм деегүр хаяд, дал деерән саглрулҗ.

Хотна улс толһа төгәлҗ мөргҗ сөгдлдв. Хувргуд толһа деерк ширдг деер зәмлҗ сууһад, бүрә-бүшкүр, дуң татлдад, цаңг цоклдад ниргүләд бәәв.

Минь эн цагла, хотна өмнк салад бәәсн худг деер цөөкн залус хурсн, күн болһн сүрлтә (салмта), үкрмүд бәрәд, ноолдад бәәцхәнә. Баазр ахта залус үкриг бәрәд, өвр-хамраснь атхад, өндәлһәд өгнә. Нүрвә өвгн зүүтә утциг ааһд бәәсн шүлкән шүүснд хутхҗ авад, үкрин чикәр орулад, һарһад бәәнә.

Өвк-өвкнрәс үлдсн дом-тәрвр өвгн кеҗәнә. Шүлкәһәр гемтсн үкрин амнас һооҗсн шүлсн-көөс цуглулҗ авад, гөңгәр гемтәҗ авхар, эрүл үкрмүд тәрҗ бәәх йовдл.

Харчуд энд малла ноолдад, үкр болһ бәрәд, тәрәд-домна бәәтл, толһа деерк гелңгүд номан умшад ниргәд бәәнә. Хурсн хар улст «о, маань бедмахум» — гисн үгәс нань талдан үг медгдхш. Тер бас орта. Номыг эдн таңһдар умшҗ бәәнә.

Бүрә-бүшкүрин, дуңгин ә зәрмдән догдлад, әмтнә чик таңхрулн гиһәд бәәнә. Дорҗ намчлҗ мөргәд сууна. «Одал хот эргдгин мууд орҗ йовх бәәдлтә, дегәд ниргәд ирв», — гиҗ өвгн дотран санҗана. Гелңгүд эркән саҗлдад, номан-давтлдад, ормасн босад, нүдән деегшән өрглдәд, һаран сарсалһад, юм түлкҗ йовх бәәдл һарһлдад

одв. Минь эн цагла, дуң деегшән авсн дууһан экрәд, зоһдн, зогсаһад оркв.

Теегт ә-чимән уга болад одв, гелңгүд сүлдр-сүмсн болҗ хәрү ормдан сууцхав.

Дорҗ өндлзәд, гелңгүд тал хәләһәд:

— Яһв энтн, яһв?

Ахлҗ суусн һунзд — гелң альчурарн чирәһән арчад:

— Әрә гиҗ алдрв, болв бичкдүднь энд-тендәһүр эрглдә бәәнә.

— Бичә юм үлдәтн, цугинь — цугтынь көөтн, — болҗ Дорҗ закв.

— Тиим амрар болҗ өгчәхмн уга. Зөвәр килнцтә бәәҗт.

— Яахм тегәд, ю кесн сән болх?

— Килнц хәрүлх керг. Кишванрин амынь эс бөглхлә, амрар һарч өгх бәәдл уга. Чидл тату күүнд күч үзүлсн бәәдлтә болҗанат.

— О, хәәрхн, олн бурхд, килнц бәәхлә тәвҗ өгтн, — болад Дорҗ мөргәд-сөгдәд бәәв.

— Энлсн күүнә харал күрсн бәәҗ, — гиҗ гелң зәрлг болҗана.

— Яалсн күүнд ялынь өгнәв. Туһлта бүрүтә үкр өгнәв. Килнцим тәвҗ өгтхә.

Хурлд хойр бод зааһад, ирсн гелңгүдт өмскүл өмскәд, хавтхднь мөңг дүрҗ өгәд, гиичнриг Дорҗ хәрүлв.

Мал гөңгәр гемтәд, көл доһлдгнь, көөсн амнаснь цахрдгнь уурад, гем хотнас гетләд ирв. Удл уга, шүлкәд даргдҗ бәәсн Дорҗин мал хурла гелңгүд тәкәд, өвчнәс зәәлүлҗ гисн зәңг хотн болһнар тарад, шуугад һарад ирв.

Зуслңд хоцрад үлдсн һанц хотн үвлзң орҗ нүүхәр бедрнә. Асхн үдлә әркән нерәд, сүүлин байр өскәҗәцхәнә.

Ик герт берәд ирлдәд, тулһ деер ик хәәс тәвәд, чигәнә суулһ йүүһәд гишң хәәснд чигә кеһәд, әрк нерлднә.

Герин өркәр һарсн көк утан, теңгрт салькн уга дүңг-дүлә болсар, деегшән һарч цоонгртна.

Өвгд, залу улс герин һаза тәмк татҗ сууцхана.

Берәд бәкрсин хавхг авад, нүкәрнь амсур орулад, әркинь һарарн шувтлҗ ааһд кеһәд, амсад, әрк болсиг соңсхна.

Өвгд, эмгд орҗ ирәд, ах-захарн орман олҗ сууцхана. Ардаснь хотна залус дахлдад, барун ирг дахҗ чөклцхәнә.

Дорҗ өвгн деед бийд сууна, болв бийнь әркин хавхг авч бәәхш. Берәд һулмтын һалыг унтраһад, һазаран авч, зуухд күргнә.

Өөрән суусн Нүрвә өвгнд, Дорҗ келнә.

— Күн ахта, девл захта. Нүрвә әркин хавхг авх билә.

Нүрвә соньмсад хәләнә. Өмн цагт Дорҗ әркин хавхг эврән авдг бәәсмн. Ода юн болад одв? Аюл болсна хөөн гемән медҗ, әмт тевчдг болна гидгнь эн болхв?

Өвгн өндәһәд, әркин хавхг авад, өмнән тәвнә. Берәд хәәснә шалдар авад, цорһ һарһҗ, бәкрс хәәсиг өргәд, өвгнә өмн тәвәд оркна. Хәәснәс халун хотын ур каңкнад бәәнә.

Шаңһ авад, ааһд әрк кеҗ авад, Нүрвә цацл цацна. Һалур цацл цацад, йөрәл тәвнә.

Һалын окн-теңгр

Хәәрлҗ, өршәтхә.

Һазр деерк әмтиг

Теткҗ өнр-өргн болһтха.

Аав-ээҗин сәкүсн,

Маниг евәҗ, хәләтн,

Алтн делкә бүгд

Амулң хамт эдлтн.

Дарунь хавхгт әрк кеһәд:

Идән-чигәнь элвг болҗ,

Эн кевәр тәвгдҗ,

Олн иньгән тевчҗ,

Урдксиннь бәрц бәрҗ;

Кезә чигн цагт

Кец төвкнүн бәәтхә,

Улан залата хальмг

Олна амулңд багттха.

Деегшән цацл цацад:

Хамг олн деедс

Харҗ маниг өршәтхә,

Хәәрлт уга дәәснә

Хасн сумнас зәәлүлтхә.

Әмәр олн болцхатн,

Аһрусар байн болцхатн.

Әмтнә алтн хаалһар

Әәмшг уга бәәцхәтн.

Олн-әмтн цуһарн

Орчлң амулң эдлтхә.

Тер бүкни хормад

Таниг, маниг багтатха.

Зүн талан цацад, тәвсн йөрәлнь эн:

Хошг хар архд

Дунд уга, дүүрң

Өдр болһн нерҗ

Өнч, тандан өгч;

Идән-чигәнь элвг

Булг кевтә буслҗ,

Уусн улст аршан болҗ,

Өгсн эзнь — өгәнчнр болҗ,

Әмтнә дөңгд оларн

Амулң менд йовтха.

Аш сүүлднь үүдн тал цацлан цацад:

Оньдин дөрвн цагт

Үүднәснь эмәлтә мөрн эс хөөһҗ,

«Эн кенәв» — гихлә

Ээҗ-аавиннь

Эңкр неринь дуудулҗ.;

Хәр-халуна меткәнд

Хазаран эс мөлтлүлҗ,

Дөгән -көкәнә цагт

Дөрәһән эс күмлүлҗ;

Иньг-амрдгтан итклтә

Илмһә сәәхн заңта,

Элдв залуһин нерн

Экин седкл байсатха!

1. Чигәнә суулһ.

Цацлан тәвҗ дуусад, цань үлдсинь амсад, дарунь Дорҗд дүүргәд кеһәд өгв. Олна йөрәлд багтад, эзн залу эдләд оркв. Цааранднь ах-захарнь сөң күрв. Әркән эдлҗ, үг уттхв, сүүрән төгскәд, нүүдлин белдврән кеҗ хотнахн ниргв.

Өрүн өрлә босҗ, герән түргәр цуцҗ, тергн, темәдт ачлдад, хаалһ деер нүүдл һарһҗ авад, хойр амнднь шур тәвнә. Арһсар һал зерглҗ оркад, деернь давс хайҗ шатаһад, үнртә ута бүргүлв.

Нүрвә йөрәл тәвв:

— Гер-мал, идгәс гем-шалтг гетлҗ, хотнас дахдгнь үлдҗ, хаалһ цаһан болг. Хүрә, хүрә, нүүдлән көндәтн, — болв.

Нүүдл һалын дундаһур орад һарв. Арднь дахсн малыг хойр таласнь хавсрад, һалын дундаһур орулад, һарһад бәәцхәв.

Гем-шалтган хуучн бүүрдән үлдәсн, һо хаалһдан орсн саната нүүдл үвлзң хәләһәд көндрәд һарв.