Арвдгч бөлг

Холвата һурвн мөриг хойр күүһәр көтлүлсн, бийнь арднь һарчксн, чашкан ээмдән үүрчксн хазг Боолстур орад ирв. Харулч улс мөрнәсн буулдв, хазг герүр орҗ одв. Һарнь арднь күләтә һурвн залу, цулврар эмәлдән күләтә. Буудг чигн, босдг чигн арһ уга.

Баазр күләһән сулдхҗ үзәд, һаран невчк амраһад, мөрнә җола бәрҗәсн Эрнцнә сөөвңч Эркәд келҗәнә:

— Эркә, элкнч яһвчн доталм, адг-ядхдан амндм тәмк дүрхнчн.

Түңгрцгән хавтхасн авад, тәмк Эркә өгхәр седв. Өөрнь зогсҗасн Йислә селвг өгчәнә:

— Арһулд Хазгин заавр угаһар болшго. Каарсн юмс дахад, казамдт эврән орвзгоч.

— А, хәәмнь, Йислә, ю келҗ бәәхмч, — болҗ Мөңкт тендәс орлцв.

— Күүнд әмн кергтә, айстан эднләч шальшад бәәҗ болшго.

— Сүүдрәсн әәһәд бәәнәч. Кү алсн, күч үзүлсн биш, — гиҗ келәд, Эркә хамтхаста тәмк таслад, залусин амнд дүрәд өгв.

— Айдҗа, Йислә, цаг негәр бәәдго, — болҗ Баазр аралдв.

— Би юмб, — гиҗ Йислә хальтхлзв. — Эзнә зааврар йовҗ йовнав. Нанд юмб.

Герт орсн хазг приств бичәч (пииср) хойрт хотнд болсн йовдл келҗ өгчәнә. Бослдад, бунт кеһәд, Боолстин улсиг керчх сана һарһсн улс болҗ эдн һарчана. Олнаснь әл уга, күчр чииргәр, зөргтәһәр ноолдад, энд-тендән шивәд, тарасн Хар болҗ һарчана. Олна олн болад, ардаснь цокад, аля алдсн. Улан цусан, цаһан хаана төлә асхсн, әвртә залу болҗ Хар хазг бийән магтҗана.

Приств бичәч (пииср) хойр Элстүр бичг бичх болҗ шиидҗәнә. Эркн биш зәңг өгч, хазгуд сурх керг.

Тер болҗ зөвшәллдәд, һурвулн заллтас (парвлянас) һарч ирнә.

Боолстин герин кирлцә деерәс, мөрн деер күләтә суусн улс үзҗ оркад, приств закҗана:

— Хазг, иигтл-тиигтл эн һурвиг казамтд дүрчктн.

Хазг өмннь һарчксн, көтлүртә мөртә улс арднь дахсн, бичкн сара тал күрәд ирцхәнә.

— Күләһинь тәәләд, нааран орултн, — болҗ Хар закҗана.

Залус гүүлдәд, күләһинь тәәләд, мөрнәс буулһҗ авад, сараһур түлклднә.

— Һариннь күләг тәәлхмб?

— Бичә тәәлтн. Бәәтхә тиигәд.

Харңһу сарад орулҗ оркад, үүдинь хааһад, ик хар оньс тәвәд, оньслад, түлкүринь хавтхлҗ авад, хазг Боолст тал һарв.

— Бидн яахмб? — болҗ Йислә сурв.

— Тадн хәртн, керг угат, — болҗ хазг зөвшәрв.

— Яһвч эврә залуслмт, адг-ядхдан тәмк үлдәхм бәәҗл, — болҗ Эркә келнә.

— Хәрнь гиһич. Нег түңгрцгтә тәмкән үлдәй, а? Залус хәрү ирлдәд, үүднә өөр зогсад, шимлднә:

— Баазр, а Баазр!

— Йислә, чамд юн кергтә? — гисн Баазрин дун соңсгдна.

— Үүднә дорак нүкәр орулҗанав, тәмк танд үлдәҗәнәвидн.

Үүднә дор бәәсн нүкәр түңгрцгтә тәмк орулад өгнә.

Залус йовҗ одцхана. Ода тәмк яһҗ амндан авдг болхв? Баазр һазрт көлврн, һарарн түңгрцг авад, келҗәнә:

— Би бәрҗәсв, та хойр үмкҗ автн.

Залус амндан тәмк дүүргҗ авад, амнасн хәрү һарһад, Баазрт хувацлдв.

Шүдәрн «чирд-чирд» тәмкин шүүс чирдлдәд, һазрт сууһад, залус күр кецхәв.

— Чи, Хоңһр, цергт йов, — болҗ Баазр келв. — Эднчн чамд амрл өгхн уга. «Гертән кевтсн өвгнәс, һазр үзсн көвүн», — гиҗ көгшдин келсн үг бәәдмн, һазр, әмт үзәд ирхч.

— Ода йилһәс уга. Үкс-әмдрсн — негн, зуг негл һундл бәәнә, — болҗ көвүн келв.

— Ээҗдән бичә зов. Хәләһәд хадһлад авхвидн.

— Авхвидн... Эврән казамтд суунат. Нанас хөөн чигн ирәд бәәхмт.

— Тиим юмн бәәхий? — гиҗ Мөңкт әрә сурв.

— Йосна элч, хазг кү цоксн, наадна юмн биш, — болҗ Хоңһр келв.

— Алхар седәд цоксн биш, һарин үзүрт харһсн күн, идәд-уухар седхий? — Баазр зөвәр уха туңһав.

— Яһдг-кегдг болвчн, йосна кү цокна гисн сәәнд тоолгдш уга.

— Нам тиимчн болад бәәхмн. Баазр, ода арһ юундв? — Мөңкт һазр дахҗ дәвәд, өөрдҗ суув.

— Һундлч тегәд юн болв? — Баазр көвүн тал шилтв.

— Һундлм — ухан-седкл эзлсн эңкр иньгм, өнчрәд үлдҗ бәәнә.

— Махмудан хатурулад, залу кевәр бийән бәр. Хол һазрт йовҗанач, әмд-менд ирхлә, әәмгт иньг-амрг олдх.

Иигәд күүндҗ бәәтл, үүдн тәәлрнә. Хазг орҗ ирәд, Хоңһриг түлкәд һарһв. Һаза һарад ирхлә, һариннь күлә тәәләд, дахулад, чолуһар кесн бас дотр бәәсн улс заагт авч ирҗ орулна.

Теднь цергт мордх көвүд болҗ һарв. Уульлдан-шууган. Хоңһр хойр һаран иләд, цус гүүлгҗ бәәһәд, эңгдән эргүлҗ хәләһәд:

— Яһсн дала шууган болҗахмб?

— Чик үг келҗәнә. Яһад айстан шуугҗ бәәхмб? — болад нәрхн хар көвүн босад ирв.

— Бий чамд. Хөңкәр, шаңһа хотар йовснь нам деер, — болҗ шуһуд суусн залу келв. — Гертә-малта, үртә-садтаһинь яһ гинәч?

— Чирә, чини тер-мал үрх-зудх гиҗ бичә сан. Үрдгнь чамд уга.

— Тохм уга одмрин мөрнь гүүҗәнә, — болҗ залу чиләв.

Кенә тускар келҗ бәәхинь Хөңкәр меднә. Байн Көкәд Чиирән гергн Байр таасгдна. Өдр болһн энд-тенд залуһинь зарчкад, асхнднь гертнь ирдг күн.

Одахн хулхаһинь бәрсн Чиирә, дегәд хордчкад, ухаһан гееһәд, хортыг малядад, хот көгдлүләд орксн болдг. Көкән хөвәр, көвүд цергт авх зәнг ирхлә, Чиирәг түлкәд тәвснь эн болҗ һарчана.

Давдн Харин тал ирнә. Харин келсиг соңсҗ оркад, Давдн бүүринь ясна.

— Үздг-таньдг улс дотр ө-һундл һара бәәдмн. Өшә некәд дала керг уга.

— Бийән цокад ала бәәтл хәләһәд суухмб? — болҗ Хар цәәлзв.

— Сурһҗ авнав эс гиҗ күн болһн толһа деерм һарад мөрән үзхәр седх.

— Болв таниг цокхар седәд цоксн биш, — халурхсн улсин һарла харһҗ одсн болхт.

— Бийим бичә ээрәд бәәтн, болш уга, — гиҗ хазг залаһан таслв.

Давдн Дорҗин даалһсиг сана бәәнә. Хойр-хойр кү адучнр авч одсн, аду услдг күн эс һарчана. Дәкәд дальтрулад Хоңһриг цергт йовулх бас нег ухан. Тер учрар шуудтнь келҗәнә:

— Наадк цаадкнь һәәд одг, ялынь өгнәв. Туһлта үкр саасн болад автн, тиигәд танд үлдг.

Хар хуухан мааҗад, җөөлрв.

— Яна күн яһад кү эргүләд бәәнәт, — гиҗ цә болһҗасн Янкура залу талан шилвкҗ хәләв. — яһдг-кегдг болвчн, хотн-хоша улслм. Нег тәвәд өгәд оркхла яһдв.

— Янкура чик үг келҗәнә. Әәмг-отг дотран иигәд өвр-шөвг боллдад бәәхлә, бидн яһҗ амрдв, — болад Давдн дахулв.

— Иим улс бәәдв эн, — болҗ Хар түүрчв. — Давдн, тана чирә хәләһәд кишванрин геминь тәвҗ өгн гиҗәнәв, зуг приствд күрч одсн, түүг эвлх керг.

— Учрнь олдх, — болҗ Давдн байрлв.

Эв-зөв болад һарч йовхла, Хар батлҗ бәәнә:

— Келсн үгдән күрдг залу гиҗ таниг сандв.

— Санаһан бичә зовтн, саадг үкр ирәд автн.

Давдн гертәс һарад, Боолстур ирҗ йовна. Кирлцә деер Җалла харһад бәәв.

Җал цергт мордҗах көвүдин тускар, Эрнцнә хотнд болсн йовдл санад кесг суув. Хальмг улсин дәәч туурмҗ бас залуд сангдв.

...Дәәнд, цергт көвүд мордна гидг. Кесг-кесгәс нааран келгдәд уга үг. 1771 җиләс авн, хальмг зәрмнь тасрад, хәрҗ өөрдән темцәд нүүснәс авн, цаһан хан хальмг улст церг бәрдгинь таслад, хаяд орксн.

Эн тоотыг санад Җал олзта, һарута болхинь ухалв. Дәәнә цаг. Кесгнь хәрҗ ирлго чигн бәәхмн. Болв, сурһуль-эрдм дасцхах, сулдхврин евәлд күртх.

— Зәңгәсн келҗәтн, — болҗ Җал тосв.

— Керг күцх бәәдлтә. Зуг приствлә күүндх төр. Приствин өрәһүр хоюрн орҗ ирнә.

Зәңг Элстд күрчксн, приств залаһан таслад бәәнә.

Давдн хөрнә алт хавтхасн һарһад, җиңнүләд, ширә (стол) деер хайҗ оркхла, приств бичк номһрад, нег мөнг хәләһәд, нег залус хәләһәд, келнә:

— Би буру гиҗәхшв, зуг бийән гүвдүлсн хазг яһна гихв.

— Хазг зөв болв, — гиҗ Давдн хәрүцв.

— Тиигхлә би чигн зөв гиҗәнәв.

Удл уга хазг герт орҗ ирв.

— Бәрәнә улсан яһий? — болҗ, алтан хавтхлҗ оркад, приств Харас сурв.

— Ода яахв, нег геминь тәвҗ өгх кергтә.

— Тиигхлә, эн хойр залун даалһврт одак хойран тәвәд көөчк.

Дарунь сара тал ирәд, Баазр Мөңкт хойриг хазг сулдхҗ бәәһәд, келҗәнә:

— Хөөннь, намаг йовна гисн һазрас, хойр дууна холар йовхмт.

— Хаана мухла чамла, хальдад йирин олз уга, — болҗ Баазр һаран тинилһв.

— «Кир-кир» гиһәд бичә бә, келичн керчәд авчкхв, — болад хазг хәрү цухрад һарв. Дотран эн бас санв: «Мал-мөңгнд дурлад, эндү һарһад оркув. Кишванриг харңһуд бәрсн болхинь сән болх бәәҗ».

Әмтн һаза шуугад одв. Приств, хазг, Давдн, Җал ахта улс гертәс һарад, үзснь эн болҗ һарв.

Һурвн мөртә күн хаша дотр эргн-дуһрлдв, мөрнәннь сәәрд неҗәд кү суулһҗ авад, түргәр һарлдад одв.

— Үүд авл, — гиҗ хазгтан закад, приств пистулан өргәд, төвлв. Өөрнь йовсн Давдн һарарнь цокв, пистул өсрҗ хагдв.

Һурвн мөртә улс һордаһад һарад одв. Эндәс хәләсн Җалд ил үзгдв. Тевкә мөрнәннь сәәрд дү күргән Чиирәг мордулсн, ар зах бәрҗ эргүлсн-дуһрулсн йовна. Өмнк улснь үзгддгән уурад, зо һатлад һарад одна.

Приств хазг хойр көвүдиг нег шуһуд ээрәд, һартан селмтә, һаньдглҗ йовцхана.

Асхн гү тәвх кемлә, ар зооһас арв һар мөртә зертә-зевтә улс орад күрәд ирцхәв. Приствин дуудулсн Элстин хазгуд ирҗ йовхнь эн болҗ һарв.

Тевкән зәңг тер өдртән тег эргәд нисәд одв. Зәңг хот эргәд, әмтнә седкл авлад бәәв. Ардаснь көөлдсн хазгуд, теегт геедрсн Тевкәг эс олҗ чадад, хәрү хәрҗ ирцхәҗ. Цергә көвүдиг казамтын улс мет, өмн-арднь хазгуд һарсн, темән тергнд суулһҗ авад, һарв.

Әәмгин мөртә залус хәврһәрнь довтлдҗ кесг дахлдв. Йовһн улснь Боолстын ар зо деер зогсчкад, уульн-дууллдҗ үлдв. Эдн дунд өндр хар темә унсн Будаш дондаҗ үзгдв.

Теегин аһуд, темән деерәс, һашута дун һазр эргҗ һаньдглв.

Харадан бәәсн көвүдиг

Хазгуд тууһад һарв,

Ардагшан һарсн көвүднь

Әмд-менд иртхә.

Эркн — хол һазрт

Ээҗ минь сангдна,

Манцин ташун көвүднь

Маңна тиньгр йовтха.

Манцин цаһан ташуднь

Марлнь, марлнь доңһдна.

Мартийа, мартийа гихнь

Хөөн-хөөннь сангдна.

Хәврһәр довтлсн улс хәрү эргҗ ирлднә. Теднәс негнь тасрад, тергт өөрдәд ирнә. Хазгуд хәәкрлдәд: «Хәрү һар». — болна. Түүг эс соңссар, зеердиг малядад орксн, күлг деегшән огҗ һәрәдәд, тергнд күргәд өгнә. Чотл хар көвүн альмн эрәтә улан альчур, Хоңһрин һарт күргәд өгнә. «Харлам, Харлам!» — гиҗ хәәкрсн дунь, иньгән геесн тоһруна дууншң, өргн теегәр дүрклнә. «Хаалһата, хаалһата бәәнә» гиҗ келсн көвүнә ду соңсад, иньгиннь белг альчуриг үмсәд, күзүндән бооһад оркна. Улан альчур салькнд уршгта туг болҗ делснә.

«Менд йовад, әмд иртн гиҗ келүллә», — болад, баахн көвүн мөрнәннь җолаһан хәрү эргүлв.