56. Мына сұрақты талқылаңыз: ұрпақтың құндылықты бағдарлары әрқашан бүкіл қоғамның құндылықты бағдарларына айналуы мүмкін бе?

Ұрпақтардың құндылықты бағдарлары әлі күнге дейін сақталып келе жатыр, ата-бабамыздан қалған салт-дәстүрлер мен мәдени және діни құндылықтарымыздың біраз бөлігі әлі күнге дейін күнделікті өмірімзде қолданысқа еніп отыр. Ең басты құндылығымыз ол – отбасы. Мәдениетте әрқашан үлкен кісілерге деген сыйластық қалыптасқан елміз. Және де осы құндылықтарымыз қоғамдық құндылықтар болып табылады. Бала отбасында тәрбиеленген кезде баланың бойында отбасы, мәдениет құндылықтары ата-аналарының тәрбиесінен беріледі. Жастық кезеңге келген кезде жастарда материялдық құндылықтар қалыптаса бастайды.

57. К. Мангейм, бір ұрпақтың бойынан баламалы жайларды байқап, ұрпақ бірлігінің проблема болып табылатынын айтты. Сіз осы пікірмен келісесіз бе?

Біздің пікірімізше, жастар басым дәрежеге ие авантюризм рухынан бөлек, осындай элементтердің бірі мына факт болып табылса керек, жастар әлі де әлеуметтік тәртіптің, status quo – сына толық енгізілген емес. Жастардың қазіргі заманғы психологиясы мен социологиясы үйреткендей, бүгінгі жастардың ділін түсінудің кілтін тек дамудан ғана іздемеу керек. Сайып келгенде, осы параметр әмбебап және ол орнымен де, уақытпен де шектелмейді. Біздің көзқарасымыз бойынша жыныстық жетілуді айқындайтын шешуші фактор мына жайт болып табылса керек, осы жастағы жастар қоғамдық өмірге қадам басады және олар қазіргі заманғы қоғамда тұңғыш рет антагонистік бағалардың ретсіздігімен бетпе-бет кездеседі. Мына жайт дәлелденген, қарабайыр қоғамда жастардың интеллектуалдық жанжалдары болған емес, өйткені онда отбасы мен жалпы қоғамдағы мінез-құлық нормалары арасында елеулі айырмашылықтар орын алмаған. Біздің жастарымыздың анағұрлым тартысты сана – сезімі біздің қоғамымызда бар ретсіздіктің көрінісі ғана болып табылса, ал оның сасқалақтауы – жастар тәжірибесіздігінің табиғи нәтижесі. Біздің талдауымыз үшін жастардың тартысты сана-сезімі емес, ал жастардың қазіргі қоғамның тартыс – жанжалдарына сырттан қарайтын фактісі маңызды. Нақ сол себептен де жастар қоғамдағы кез-келген өзгерістердің ұйытқысы болып табылады.

Жастар өзінің табиғаты бойынша ілгершіл де, кертартпа да емес, олар-кез келген бастамаға даяр әлеует. Жыныстық кәмлетке жеткенге дейін бала отбасында тұрады және оның көзқарастары жанұясының эмоциялық және интеллектуалды дәстүрлеріне сәйкес қалыптасады. Жасөспірім шағында ол көрші-қолаңмен, қоғаммен және қоғамдық өмірдің кейбір салаларымен алғашқы байланыстар жасайды. Бозбала осылайша, жетілудің биологиялық ашу сатысында болумен қатар, ол әлеуметтік жағынан жаңа дүниеге, әдет-ғұрыптарға қадам басады да, мұндағы құндылықтардың жүйесі өзі бұрын білгендерден өзгешеленеді. Жасөспірім үшін тылсым жаңалық болып көрінген нәрсені ересектер әлдебір үйреншікті және өзінен-өзі түсінікті жайт деп қабылдайды.қоғамға осылайша сырттан ену жастарды мүлде басқа себептер бойынша заттардың орын алған жағдайына наразылық білдіретін серпінді әлеуметтік қозғалыстарды жақтауға мәжбүрлейді. Көпшілік ересек адамдарға заң арқылы бекітілген не экономикалық, не құндылықты мүдделер жастарда әлі жоқ. Осы арқылы мына фактіні түсіндіруге болады, жасөспірім шақта көпшілігі нағыз революционерлер немесе реформаторлар ретінде әрекет жасайды да, ал кейінірек, тұрақты жұмыс тұрғаннан және үйлі баранды болғаннан кейін, қорғанысқа көшеді де, status quo-ны сақтауды қалайды. Социология тілінде жас адам болу қоғамның шетінде болуды, көпшілік жағдайларда аутсайдер болуды білдіреді. Расында да, жоғары сынып оқушылары мен жас студенттердің айрықша белгісіне орын алған тәртіптегі заң бекіткен мүдделіктің болмауы жатады, бұлар әлі экономикалық және психологиялық құрылымға өз үлестерін қосқан жоқ. Менің көзқарасым бойынша аутсайдердің осы позициясы – биологиялық жетілумен салыстырғанда анағұрлым маңызды фактор, ол өзгерістерге қатысты ашықтық пен бейімділікті айқындайды. Оның үстіне, осы позиция басқа себептер бойынша қоғамның шетіне шыққан қысым көрген тап, еркін кәсіптің адамдары- ақындар, әртістер сияқты басқа топтар мен жеке адамдардың позициясымен сәйкес келеді. Аутсайдердің мұндай позициясы, әрине, билеуші топтар басуы немесе жұмылдыруы және қозғалысқа біріктіруі ықтимал мүмкіндік қана.

Жасөспірім –түрлі бастамаларды жүзеге асыра алатын қоғамдық күш, өйткені ол орнатылған тәртіпті өзінен-өзі түсінікті нәрсе деп қабылдамайды және жасөспірімдер заң бекіткен не экономикалық, не рухани сипаттағы мүдделерге ие емес.