26. Жастардың субмәдениеті: нысандары мен тұрпаттамаларының саналуандығы

Мәдениетті жаңартудағы жас ұрпақтың рөлі, «жастардың мәдениеті мен ересектер мәдениетінің өзара қатынастары туралы мәселелер аса өзекті болып табылатын сияқты, бірақ оларды ғылыми талқылау,осы ұғымдардың сапалық межелері анықталған жағдайда әдептілікке бағдарлануы мүмкін.

Жаңару және қалыптасу үстіндегі мәдениетке бейімделу кезеңін бастан кешіретін жас ұрпақ дүние танымдық, мағыналы өмір бағдарларында, субьмәдениетке бағдарланған ұстанымдарда елеулі өзгерістерге ұшырайды.

Л. Уайт мәдениетті 3 қосалқы деңгейге бөледі: материалдық құралдардан және оларды пайдалану техникасынан тұратын технологиялық деңгей,адамдардың арасындағы өзара қатынастар мен мінез-құлықтың тиісті үлгілері негізін қалайтын әлеуметтік деңгей. Ең соңындағы, иедологиялық деңгей, сөздің және басқада нышандық түрлердің көмегімен айтылатын білім, діншілдік, идеяларының құрауыштары болып табылады. Американдық функционалистердің пікірі бойынша жастар мәдениеті тікелей мына себептен пайда болады, ол америкалық қоғамда соғыстан кейнгі өзгерістердің нәтижесінде туындаған белгілі бір проблемаларды ең алдымен, индустрияландырудың нәтижесінде шешті. Әрі социологтардың алдында мынадай міндет тұрады, әлеуметтік тәртіпті ұстауда жастардың мәдениеті атқаратын әлеуметтік функцияны табу.

Д. Баакеннің пікірі бойынша, жастардвң мәдениеті әлде бір нақты және ұйымдастырылған нәрсе емес тек «бастан кешіру мен мінез-құлық» қана, әрі, ең алдымен, ол – коммуникация нышандары деңгейінде көрінентін мінез-құлықтың әдеттен тыс стилі.

Жастар мәдениетіне қатысты функционалистің бағытты бірінші рет Т. Парсонс іске асырды. Ол қоғамда «негізгі мәдени дәстүрлердің»болуы,-аса маңызды, дейді. Олар «биологиялық тұқым қуалаушылықтың арқасында емес, оқытып үйрету жолымен ұрпақтан-ұрпаққа беріліп отырады. Жастар «жақысы меңгерген» осы дәстүрлер қоғамға белгілі бір тұрақтылық пен уақыт бойынша ұзақтық беріп, «өзара іс-қимылдардың тұрақты жүйесін» құрайды. Парсонстың айтуынша, жастардың мәдениеті ересектерге түсініксіз құндылықтар жасайды. Олар өз бойларына тұтынуды, белсенділік пен жауапсыздықты сіңіреді. Осындай көзқарастың жастар мәдениеті жөніндегі, көптеген ресейлік зерттеулер үшін де тән болғанын атап өту қажет.

27. Жастардың өмірлік мақсаттары мен құндылықты бағдарлары

Әлеуметтік зерттеу деректері бойынша (7.19-сурет), жастардың өмірлік құндылықтар рейтингісінде отбасы көш бастайды, оны респонденттердің үштен бірі таңдаған. Екінші орында – денсаулық (14,6 %), үшінші орында – достар (9,4 %). Республиканың жас тұрғындарының 9 %-ының пікірі бойынша ақша, материалдық жақсы тұрмыс негізгі құндылық болып табылады. Бесінші орында балалардың болашағы орналасқан (8,5 %). Сонымен қатар, кейбір жас қазақстандықтар махаббат, жұмыс және мансап, білім және табысқа жету, бостандық және өзін-өзі көрсету, Отанға қызмет ету секілді құндылықтарды да бағалаған. Жастарға ұсынылған құндылықтар тізімінде ең маңыздылары – құқықтар мен бостандықты сақтау, кәсіби шеберлік, дін.

Сонымен қатар, Отанға қызмет етуді респонденттердің тек 1,1 %-ы ғана құндылық ретінде белгілегенін атап өту қажет. Қызметтің бұл түрінің беделділігі туралы сөз еткенде, Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігінің (бұдан әрі – ҚМ) деректері бойынша ағымдағы жылы әскери

қызметшілердің саны 26 627 адамды құрағанын атап көрсеткен жөн. Соның ішінде жедел қызмет әскері – 12 885 адам, келісімшарт бойынша әскери қызмет өтеушілер – 13 742 адам. Офицерлік құрамның толығымен (100 %),

ал келісімшарт негізінде әскери қызмет өтеушілердің 2 297-і, жедел әскери қызметтегілердің 1 167-і жоғары білімді екендігі қуантарлық жайт. Әлеуметтік шығу тегі бойынша олар, негізінен, жұмысшылардың (7 083) және ауыл шаруашылығы мамандарының (3 146) балалары, сонымен қатар әскери отбасыдан шыққандар (2 109) мен кәсіпкерлердің балалары да (547) кездеседі. Әскери қызметшілер қатарында заңгер, экономист, мемлекеттік

басқару, дәрігер, құрылысшы мамандықтарының түлектері де бар. Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігінің мәліметтеріне сәйкес, 2013 жылы әскери жоғары оқу орындарында жоғары кәсіби білім алғандардың саны 3 298 адамды құрайды.

«Жастар – шынайы өмірді қайта құратын қозғаушы күш; бұл – өздерін қоғамдық өмірде де, киберкеңістікте де көрсете білетін өзгерістердің жасампаз, шығармашыл және жігерлі агенттері».

БҰҰ Бас хатшысы Пан Ги Мунның Халықаралық жастар күніне арнаған мәлімдемесінен. 2012 жылғы 12 тамыз

Осылайша, жастар белсенді уақыт өткізуге басымдық бермей, бос уақыттарын пассивті түрде өткізуді таңдайды. Мәселен, спортпен шұғылданатындар респонденттердің небары 7,6 %-ын құрайды. Жастардың 6,8 %-ы бос уақыттарында қосымша табыс табады (7.22-сурет). Бос уақыттарын TV және интернет ресурстарына арнайтындардың пайызы тым жоғары екендігін ескере отырып, бұл жастардың Интернет-мәдениетінің белгілі бір типі екендігін атап көрсетуге болады. Жас қазақстандықтар осындай дүниетаныммен өздерінің ерекше мәдени практикасы мен өмірлік стратегиясын қалыптастырып келеді.

Қазіргі қазақстандық жастардың қоғамдық-саяси процестерге тартылуы туралы сөз еткенде, олардың саясатқа қатысу деңгейінің сапасы артқандығын атап өту қажет. Жастардың өз мүдделері мен құқықтарын ұсыну және қорғау мүмкіндіктерін іске асыру үшін жастар саясатының дамыған институционалдық құрылымы қызмет етеді.

1. Қазақстан жастарының саясатқа араласу үрдісіне мыналарды жатқызуға болады.

Қоғамдық бірлестіктер және саяси партиялар қызметі арқылы азаматтық бастамаларды іске асыруға қатысу формасын таңдауда жастар аса белсенділік танытуда.

Ширек миллионға жуық жастар республиканың саяси партияларының мүшелері болып табылады, яғни жастардың жалпы санының шамамен 5,8 %-ы. Жастардың басым бөлігі «Нұр Отан» ХДП жастар қанатының мүшелігіне қабылданған.

Жастардың 33 %-ы ірі ұйымдардың қарамағында – ҚР Кәсіподақ федерациялары. Республика бойынша 7-17 жас аралығындағы жеткіншектерді балалар ұйымдарымен қамту 42,6 %-ды қамтиды, соның ішінде 22,6 %-ын 14-17 жастағы жоғары сынып оқушылары құрайды.

Мемлекеттің органдар құрылымында жастардың үлесі жалпы санынан 0,5 %-ды құрайды. 65,9 %-ы (жас қызметшілердің жалпы санынан) орталық мемлекеттік органдарды қызмет етеді. Жергілікті атқарушы билік құрылымдарында жастардың үлесі артып келеді.

2. Жастардың құндылық кеңістігін мынадай ерек- шеліктерімен сипаттауға болады. Қазақстандық жастардың ділінде отбасы құндылығы бірінші дәрежелі мәнге ие. Өмірлік маңызды құндылықтар арасында ең көп танымалылары денсаулық, достар, материалдық жағдай, балалардың болашағы, махаббат, қызықты жұмыс болып табылады. Қазақстандық жастардың күнделікті құндылықтары арасында прагматизм, дарашылдық үрдістері басымдыққа ие (ақша, табыс, тәуелсіздік, бостандық), бұл біздің қоғамның нарықтық қатынастарға көшуі фактісімен шарттастырылады.

Рухани құндылықтар қазіргі жастардың жеке тұлғасындағы құндылықтар кеңістігінде аз ғана орын алады (сенім соңғының алдындағы орында – 0,8 %). Білім құндылықтары қызықты жұмыс және мансаптан кейінгі орынға жайғасқан, бұл табысты мансапқа жету құралы ретінде жастар үшін басты құндылыққа жатпайтындығын білдіреді. Жақсы өмір сүруге қолжеткізу тәсілі ретінде еңбек құндылығының беделі төмен. Жалпы, қазіргі қазақстандық жастардың құндылықтары иерархиясында оң құндылықтар бағыттары басым.

Жастардың көзқарасы бойынша көкейтесті проблемалар материалдық қиындықтар, жұмыссыздық, жоғары білім алу қиындығы және тұрғын үй проблемалары болып табылады. Бұлардың барлығы да экономикалық сипаттағы проблемалармен байланысты, бұл жастарға қолдау көрсету бойынша тиімді әлеуметтік-экономикалық шараларды іске асыруды талап етеді.

3. Әлеуметтік зерттеу деректері бойынша жастардың наразылық әлеуеті төмен. Сонымен қатар, Қазақстанда жастар экстремизмінің дамуына ықпал ететін маңызды себептер, респонденттердің пікірі бойынша, жұмыссыздық пен жұмысқа орналасу проблемалары, мәдениет деңгейінің төмендігі, жастардың адамгершілік-өнегелік тәрбиесінің әлсіреуі болып табылады, үшінші орында радикалды діни және өзге де топтардың ықпалы, одан кейін өмір сүру деңгейінің төмендігі тұр. Жастардың көңілі толмауы негізінде саяси емес, экономикалық сипаттағы себептер туындайды. Бұл жастардың саяси талаптарды ұсынудан гөрі жұмысқа орналасу проблемаларын шешумен көбірек айналысатындарын білдіреді.

Сонымен бірге, жастардың саясатқа араласуын іске асыру мүмкіндіктері проблемаларына бір жобадан екіншісіне дейін ғана қызмет ететін, сондай-ақ олардың санының артуы үрдісіне қарамастан бұқаралық емес сипаттағы жастар қоғамдық бірлестіктері қызметінің эпизодтық сипатын жатқызуға болады.

Кейбір жастар ҮЕҰ тек қағаз бетінде ғана өмір сүреді. Заңнама деңгейінде мұндай ҮЕҰ-ды тарату мәселесі пысықтауды талап етеді.

Әлеуметтік зерттеу қорытындылары бойынша жастардың басым бөлігі көптеген маңызды республикалық бірлестіктерді білмейтіндігі анықталды. Соның ішінде олар туралы естіген, бірақ қызметіне араласпағандардың пайызы жоғары. Бұл аталған бірлестіктер қызметін ақпараттық сүйемелдеу деңгейінің төмендігін, олардың жүргізген жұмыстарының «жемісі» аз екендігін, жас азаматтардың түрлі әлеуметтік топтарымен жеке жұмыстың болмауын білдіреді. Жастарды әлеуметтендіру, еңбек құндылығы рухында тәрбиелеу мақсатында 7-17 жас аралығындағы оқушы жастарды қамтитын балалар ұйымдарының әлеуеті жеткілікті деңгейде пайдаланылмайды.

Жастардың елдің қоғамдық-саяси өміріне атсалысуын арттыруға жастардың барлық санаттарын әлеуметтендіру процесіне тарту, сондай-ақ жастардың жергілікті өзін-өзі басқару институттарының қызметіне араласуын арттыру мақсатында жастар ұйымдарының жобалау қызметін жетілдіру арқылы қол жеткізуге болады.

Қазақстандық жастар еліміздің саяси өрісінің тұрақты акторы болып табылатындығын ескерсек, бүгінгі таңда жастардың қазақстандық қоғамды жаңғыртуға қатысуын одан әрі демократияландыру және кеңейту мақсатында оларды саяси біріктіру қажеттілігі өзекті мәселе болып табылады.