39. Қазіргі жастардың кәсіби бағдарларынының ерекшеліктері

Жаңа ғаламдық экономикалық даму, қаржылық- экономикалық дағдарыстың салдарларын еңсеру, халықты жұмыспен қамтудың нашарлауы жағдайында әлем бойынша кәсіпкерлікке ерекше мән беріледі. Дамыған елдерде де, дамушы елдерде де бұл секторға жаңа жұмыс орындарын құруда және жастардың әлеуметтік-экономикалық жағдайын жақсартуда негізгі рөл беріледі.

Қазақстан «Бизнесті жүргізу - 2012 (Doing Business)» рейтингісінде 49-орынға тұрақтады [2]. Қазақстанның инновациялық әлеуетінің бәсекеге қабілеттілігін Дүниежүзілік Банк әлемнің 183 елінің ішінде орташа деңгейден төмен деп бағалайды. Қазақстанның экономикасына озық технологияларды пайдаланудың жеткіліксіздігі, басқару тәжірибесінің төмен деңгейі, менеджерлердің басым бөлігінде техникалық дағдылардың шектеулілігі, қаржы ресурстарына қолжетімділіктің жеткіліксіздігі және түрлі әкімшілік кедергілер тән [3].

Осылардың негізінде ұлттық экономиканың болашақтағы басты міндеттері инновациялық-технологиялық саясатты іске асыру, адам капиталын, шағын және орта бизнесті дамыту болып табылады.

Әлемдік тәжірибе куәландырғандай, жастар шағын және орта бизнестің, соның ішінде инновациялық бизнестің негізгі қозғаушы күші болып табылады және әлеуметтік- экономикалық проблемаларды шешуде басты рөлді атқарады.

Қазақстанда инновациялық қызмет қарқын алып келеді және экономикалық өсу мен еңбек өнімділігін арттырудың жетекші факторына айналуға тырысуда. Осыған байланысты жастардың инновациялық мінез-құлқын және жастар кәсіпкерлігін дамытуға басты назар аударылады.

Сондықтан жастар кәсіпкерлігін дамытуды жеке толыққанды мемлекет саясаты ретінде қарастыру қажет. Кәсіпкерлік қызметте экономикалық белсенді тұрғындарды жұмыспен қамту үлесін 60-70 %-ға дейін арттыру жөніндегі міндет ел тұрғындарының барынша белсенді және іскер бөлігі ретінде оған жастардың белсенді қатысуынсыз шешілуі мүмкін емес [4].

Кәсіпкерлік жаңа жұмыс орындарын құру көзі ретінде танылғанына қарамастан, жастар кәсіпкерлігінің қалыптасуы Қазақстанда ШОБ дамыту белгісі ретінде қарастырылып келді. Алайда, соңғы жылдары мемлекетте жастар кәсіпкерлігін ынталандыруға және жастардың кәсіпкерлік белсенділігінен әлеуетті пайда алуға бағытталған шаралар қабылдануда.

Мемлекеттік қолдау шағын бизнес масштабының өсуі және оның біртіндеп орта бизнеске айналуы үшін экономикалық ынталандыруды қамтуы тиіс. Қазақстанда 1991 жылдан бастап ШОБ қолдау және дамыту бойынша алты мемлекеттік бағдарлама іске асырылды.

Қазақстан Республикасы Статистика агенттігінің деректеріне сәйкес ШОБ субъектілерінің ЖІӨ-ге қосқан үлесі 2005 жылы 17,4 %-ды, 2010 жылы 20,2 %-ды құраған. 2020 жылға қарай елдің ЖІӨ-де ШОБ үлесін арттыру стратегиялық міндетін іске асыру қажет. Деректерге сүйенсек, елде дамыған елдермен салыстырғанда ЖІӨ-ге ШОБ үлесінің төмен екендігі байқалады (Германия – 57 %, Ұлыбритания – 52 %, АҚШ – 52 %, Франция – 50 %).

Қазақстанның жалпы жұмыспен қамту көрсеткіштерінде ШОБ секторындағы халықтың жұмыспен қамтылу үлесі дамыған мемлекеттермен салыстырғанда айтарлықтай төмен. Егер дамыған елдерде бұл көрсеткіш 47 %-дан (Канада) 70 %-ға (Жапония) дейін болса, Қазақстанда шамамен 26 %-ды құрайды [5].

Шағын кәсіпкерлік секторында тұрақты жұмыспен қамтылғандардың үлесін арттыру мақсатында шағын кәсіпкерлік саласында жүргізіліп келе жатқан мемлекеттік саясатқа түзетулер енгізу қажет.

Жастар кәсіпкерлігі үшін шынайы мүмкіндіктер, ең алдымен, «Үдемелі индустриялық-инновациялық дамытудың 2010-2014 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы», «Өнімділік-2020», «Бизнестің жол картасы-2020», «Агробизнес-2020» секілді маңызды құжаттарды іске асыру арқылы әлеуметтік-экономикалық бағдардың ауысуымен байланысты.

Жастар кәсіпкерлігін қолдаудың маңызды сектораралық шаралары мен құралдары «Жұмыспен қамту жол картасында - 2020», «Дағдарыстан кейін қалпына келтіру бағдарламасында» қамтылған.

Кәсіпкерлік қызметке қатысатын жастардың саны туралы нақты ресми деректер жоқ. Заңнамалық деңгейде «жастар кәсіпкерлігі» санаты дербес санат ретінде бөліп анықталмаған. Сонымен қатар, бүгінгі таңда бұл мәселе бойынша жүйелі үйлестіру жоқ.

Бүгінгі таңда «Қазақстанның Даму банкі» АҚ, «БРК- Лизинг» АҚ, «Қазақстанның инвестициялық қоры» АҚ, «Қазына капитал Менеджмент» АҚ, «Kaznex Invest» экспорт және инвестиция жөніндегі ұлттық агенттігі» АҚ, «ҚазЭкспортГарант» АҚ, «Технологиялық даму жөніндегі ұлттық агенттік» АҚ, «Даму» кәсіпкерлікті дамыту қоры» АҚ, «Аграрлық несиелік корпорация» АҚ, «Қазагромаркетинг» АҚ, «Қазагроқаржы» АҚ, «Ауыл шаруашылығын қаржылай қолдау қоры» АҚ және басқаларды қоса алғанда жалпы кәсіпкерлікті қолдау жөніндегі институттардың толық қатары құрылған [6].

Жалпы мемлекеттік қолдау инвестициялық жобаның кешенді жоспарын әзірлеу және сараптамадан өткізу, ұзақ мерзімді лизингті қаржыландыруды ұсыну немесе инновациялық гранттарды ұсыну кезінде көрсетіледі. Басталған шағын және орта бизнес инвесторлар үшін, сондай-ақ ірі жобалармен жұмыс істейтін ұлттық компаниялар мен қорлар үшін қызықты болып табылады. Негізінен ірі компаниялар немесе «қарқынды» жобалар қаржыландырылады, ал шағын және орта бизнес шағын несиелер жүйесімен шектеледі.

«Бизнестің жол картасы – 2020» бағдарламасында кәсіпкерлік секторды дамыту шаралары банктен алынған несиелер бойынша пайыздық мөлшерлемеде субсидиялауды, сондай-ақ өсімақысыз бірнеше салықтар

болмауы және төмен еңбек пайымдамасы, білім алу пайымдамасының жеткіліксіз деңгейі, жастардың болашақ жұмысқа қатысты артық талаптары секілді субъективті себептер кешенімен байланысты факторларды жатқызуға болады. Онымен қоса мемлекеттік менеджментпен, жоғары оқу орындары ұсынатын білім сапасының жеткіліксіздігімен, еңбек саласындағы арнайы қызметтердің әрекетсіздігімен байланысты объективті факторлар да кездеседi.