2.4. Сур. Пішілінетін материалдар және тіке бұрышты қимаүлгілердің өлшемдерінің еселі еместігінен пайда болатын шеттік қалдықтың схемалары.

Есептеу нәтижелері 2.1 кестеде келтірілген.

2.1кесте. n₁, p және P арасындағы байланыстың (Зыбин Ю.П. мәліметтері бойынша).

n1	P	Р, %	n1	P	P, %
1 2 5 9	0,500 0,666 0,833 0,900	50 66,6 83,3 90	55 99 999 9999	0,981 0,990 0,999 0,9999	98,1 99 99,9 99,99

Мәліметтер (2.1 кесте және 2.5 сур) материал ұзындығы үлкейтудің оңтайлы шегі бар екенін көрсетеді: материал ұзындығы бойынша 70 бөлшектен астам пішу шеттік қалдықтарды шамалы кішірейтеді. Ал, бөлшектер санын 100 ден 1000 дейін көбейткен кезде материал ауданын пайдалануы тек қана 0,9 % жоғартады,сол кездегі бөлшектер санын 10 нан 100 дейін көбейту 9%.

Негізгі бөлшектердің өлшемдерінен саны шамалы кіші өлшемді бөлшектер болса, яғни өлшемдері шеттік қалдық телімінің еніне тең немесе кішілеу кезде, олар мен сол телімдерді толықтыруға болады. Бұл материал ауданын пайдалану пайызын едәуір жоғарлатады. Неғұрлым әртүрлі өлшемді қосымша бөлшектер көп болған сайын, сол ғұрлым материал ауданы шеттері бойынша толық пайдалынады.

Қимаүлгілер және материал контурлары үйлеспеуінен, пайда болатын шеттік қалдықтар.

Көп жағдайларда қимаүлгілермен материалдардың контурлары үйлесімді емес, бұл шеттік қалдықтар пайда болуына әкеп соғады. Кейбір кезде қисық сызықты контурлы қимаүлгілерді қолданып ма­те­риалдарды пішу кезінде қимаүлгіаралық қалдықсыз шеттік қал­дықтар пайда болуы мүмкін. Бірақ, бұл жағдайлар шектен тыс кездеседі.

Материал формасы параллелограмм сияқты, ал қимаүлгі ауданы «а» тең тұрақты формалы деп болжайық. Бөлшектер және материал арасындағы қатынасты мынандай етіп қабылдаймыз: барлық аудан қимаүлгілермен толықтырылады, әрі шеткілері материал контурына жанасады. Материал шеттері бойынша ауданы n_кf тең элементарлық f қалдықтардың қосындысынан тұратын Т шеттік қалдығы пайда болады.

Материалдың А ауданын және бөлшектің «а» ауданын бөлшектер материал қырына жанасуын және ұқсастығы сақталатындай етіп өзгертейік. Бөлшектің «а» ауданын өзгермейтіндей етіп материалдың А ауданын үлкейтеміз. Сірә, шеттік қалдық неғұрлым А ауданы үлкейген сайын, сол ғұрлым үлкейеді, себебі аудан үлкейген сайын материалдың периметрі де үлкейеді.

Бірақ, материалдың ауданы үлкейген сайын бір бөлшекке тиісті шеттік қалдықтың салыстырма мөлшері t = Т/n кішірейеді. Сонымен, егер ауданды Х есеге үлкейтсек, материал периметрі үлкейеді. Бұл кезде пішілген бөлшектер саны сондай-ақ Х есеге өседі, шеттік қалдықтың абсолюттік мөлшері де есеге (T_х═Т ).

2.5. Сур. Материалдың ұзындығы ауыспалы, ал ені тұрақты кездегі қимаүлгілер саны n1 және үйлесімдік коэффициенті р арасындағы байланыс диаграммасы.

Бір бөлшекке тиісті t_х шеттік қалдығы бастапқы мен салыстырғанда есеге кішірейеді, ол мына теңдіктен байқалады.

.

Демек, материал ауданы Х есеге үлкейгенде бір бөлшекке тиісті шеттік қалдық есеге кішірейеді. Сондықтан, t мөлшелрі материал ауданына есе қарсы пропорционалды.

Яғни, неғұрлым материал ауданы А бөлшектің «а» ауданымен салыстырғанда үлкен болған сайын, соғұрлым бір бөлшекке тиісті шеттік қалдық кіші болады. Сондықтан, шеттік қалдық материал және бөлшектің аудандарының қатынасына тәуелді А/а ═ W, оны Шусторович М.Л. аудан факторы деп атайды.

Егер, t_х мөлшерінің өзгеруін бақылап отырса барлық бөлшектің «а» ауданы кішірейіп А аудан толықтырылған кезде, бөлшек ауданы Х есеге кішірейгені, ал контур бойынша жайғастырылған бөлшектер саны есеге үлкейгені (n_kX═n_к ) байқалады. Сонша есеге шеттік қалдықтардың элементарлық телімдерінің саны да көбейеді. Сонымен қатар, элементарлық телімдердің t ауданы Х есеге кішірейеді:

f_х ═ f/Х

Сол уақытта, элементарлық шеттік қалдықтардың қосындысы болып табылатын жалпы шеттік қалдықтар.

T_X ═ f n_k /X ═ T/

Осыған орай, бөлшек ауданы Х есеге кішірейгенде абсолюттік шеттік қалдық есеге қысқарады.

Бір бөлшекке тиісті салыстырмалы шеттік t_х қалдық бөлшектің ауданы Х есеге кішірейгенде Х есеге кішірейгені келесі қорытындыдан байқалады

t_X═T_X/n_X,

ал T_X ═ T / және n_X ═ nX тең болғандықтан

t_X ═ ═ .

Демек, бөлшек ауданы «а» Х есеге кішірейгенде t X есеге кішірейеді. Сондықтан, t мөлшері бөлшек ауданы а есеге пропорционалды болады.

Жоғары да t мөлшері қарсы пропорционалды екені көрсетілген, сондықтан

t ═ E . (2.15)

мұндағы Е - қимаүлгілер мен материал пішін үйлесіміне және басқа факторлаға тәуелді пропорционалдық коэффициент.

Шеттік қалдықты анықтауға арналған бұл жалпы формуланы Сухобоков А.Л және Соколов С.М тапқан, ал Зыбин Ю.П. оны жеткіндірді.

Ρ ═ ,

Бәріне аян, одан мыналар шығады.

n ═ р А/а және t ═ T/n.

Бұл мәндерді (1.15) формулаға еңгізіп, мынаны табамыз.

T ═ En = Ep ═ Ep ═ Ep _.

Салыстырмалы шеттік қалдық, %

О_к ═ ∙100.

Сондықтан

О_k ═ Ep∙100

Ep∙100 ═ E₁ белгілеп, мынаны аламыз

О_k ═ E_{1 .} (2.16)

мұндағы Е₁ белгісіз болып келеді.

Шеттік қалдық және бөлшектің «а» ауданымен былғарының А ауданы арасындағы байланыстың эмпиризмдік формуласы М.Л. Шусторович пен әртүрлі былғарыларды әртүрлі пішін үйлесімді және өлшемді бөлшектерге эксперименталдық пішу негізінде алынған. Шеттік қалдықтарға негізінде былғары және бөлшек аудандарының W қатынасы әсер етеді деп табылған. Шеттік қалдықтың О_К мөлшері бөлшектер ауданы және аяқ киім үстіне арналған былғарылардың

О_K ═ 50 ;

және аяқ киім астына арналған жонарқа аудандарының қатынастарына тәуелді

О_K═28 .

Бұл байланыстардың графиктері 2.6 суретте көрсетілген, теоретикалық қисықтар (тұтас) эмпиризмдіктерге жақын (үздікті). Демек, 28 және 50 – Е₁ коэффициентінің мәндері. Оларды аналитикалық жолмен анықтау былғары мен бөлшектердің пішін үйлесімдерінің күрделігіне және олардың өлшемдерінің түрлерінен кең таралуына байланысты қазіргі уақытта шарасыз.

Қимаүлгіаралық қосымша қалдықтар. Қимаүлгілердің және материалдың аудандарының еселік еместігінен сонғының контурының бойында еркінше орналастыру облысы деп V аталатын пайдаланылмаған телімі қалады. Оны пішу үшін қимаүлгілердің орналастыру жүйесін өзгерту немесе одан басқа өлшемді және формалы бөлшектерді пішу қажет. Айрықша мысал болып былғары табылады. Оның орталық бөлігінің қасиеттері егжей-текжей бірқалыпты болып етек, қол, мойын және құйымшақтың қасиеттері әртүрлі бағыттарда әртүрлі болады.

2.6. сур. О_к(а) және (О_к + О_мд) (б) аудан факторы W арасындағы теоретикалық (1) және эмпиризмдік (2) байланыстықтар.

Қимаүлгілерді еркінше орналастыруды қимаүлгінің ауданы «а» материал А ауданынан салыстырмалы түрде үлкен кезде қолданады. Материалдар мен бөлшектердің формаларына байланысты кейбір кезде қимаүлгілерді тура сызықты-үдемелі орналастырудан шегінген тиімділеу болады. Әр жеке жағдайда ерекше жүйені қолдану қимаүлгіаралық қалдықтарды шамалы үлкейтеді. Бірнеше өлшемді бір текті қимаүлгілерді бір негізде орналастыру кезінде қимаүлгіаралық қалдықтар нормаланғандардан үлкен болатыны анықталған. Мұндай қалдақтарды қимаүлгіаралық қосымша О_м.д деп атайды. Олардың мөлшері едәуір дәрежеде аудан факторына W тәуелді екенін М.Л.Шусторович эксперименттальдық түрде дәлелденген. Бұл фактор шеттік қалдықтарға О_к да әсер ететін болғандықтан ол екеуін біріктіріп жалпы эмпиризмдік байланыстықты алды.

О_к + О_м.д ═ Е₂ (2.17)

Аяқкиім үстінің былғарыларына қатысты бұл байланыстар мынандай түрлі болады.

О_к + О_м.д ═ 39 (2.18)

ұлтандық және ұлтарақтық жонарқаларға

О_к + О_м.д ═ 25 (2.19)

(2.18) және (2.19) формулаларда көрсетілгендей аяқ киім үстінің былғарыларына Е₂ ═ 39 ал, ұлтандық және ұлтарақтық былғарыларға ол 25 тең болады.

Мойындар мен етектердің шеттік және қимаүлгіаралық қосымша қалдықтары олардың формалары жонарқа формасынан едәуір айыратылығынан 4 және 6% сәйкесті үлкейеді. Мойын және енді етектерге:

О_к + О_м.д ═ 25 + 4 (2.20)

тар етектерге

О_к + О_м.д ═ 25 + 6 (2.21)

Материал сапасының пайдалануға тигізетін әсері. Кәдімгіде былғарыларда бөлшектерге пайдалануға мүмкіндік бермейтін орындық ақаулар болады. Мұндай телімдерді пішу кезінде айналып өтеді, ал бұл материалды пайдалану пайызын төмендетеді.

Көп жылдар бойы бір жағынан ақаулардың мөлшері, саны және былғары бойынша таралуы және екінші жақтан оны нәтижелі пайдалану арасындағы байланысты анықтау үшін әрекеттер жасалып келді. Бұл белгілер арасындағы байланыс М.Л. Шусторович пен тұрғызылған. Ол тапқан байланыс әртүрлі сортты, яғни ақаулармен зақымданған былғарыларды пайдалануын есептеу негізіне қойылған.

Аудан бойынша өлшенетін ақауларға мынандайлар жатады: былғарының телімін зақымдататындар, бір-бірінен 7 см аспайтын қамықтықты орналасқандар.

Сызықты ақауларға тікбұрыштың кіші жағы 2 см тең немесе одан кішілер жатады. Бұл жағдайда ақау ұзындығын тікбұрыштың үлкендеу жағы бойынша, «см» өрнектеп өлшейді. Материал сорттығы О_м.д.с. байланысты және пішілетін былғарының ауданынан пайызбен өрнектелген қимаүлгіаралық қосымша қалдықтар былғарыдағы барлық ақаулардың аудандарының қосындысына ∑Q, ақаулар санының шаршы түбіріне пропорционалды және W қарсы пропорционалды екені эксперименті бойынша анықталған (2.7 сур.).

О_м.д.с. ═ Е₂ (2.22)

2.7. сур. Ақаулар шашырандынығы t ═ W/(∑Q ) және қалдықтар Ом.д.с. арасындағы теоретикалық (1) және эмпиризмдік (2) байланыстықтар.