2.4. Материалдарды пішу кезіндегі қимаүлгілерді орналастыру.

Натурал және жасанды былғарылар мен маталарды пішу кезінде материалдардың ауданын максимальды пайдалануын және бөлшектердің жоғарғы сапасын қамтитын қимаүлгілерді (шапқыштарды) орналастыру жүйесін қолдану қажет.

Пішу кезінде қолданылатын жүйенің түрін таңдауға материалдың ауданы мен қасиеттері және бөлшектерге қойылатын талаптар әсер етеді. Аяқ киім үстінінің, астының және былғары галантериялық бұйымдардың бөлшектеріне қойылатын талаптарды материалдардың қасиеттері, өндіріс үрдісінде оларға тиетін әсерлерді және тұтыну кезіндегі бөлшектер жұмысы туралы мәліметтер негізінде анықтайды. Пішу күрделілігі материалдың ауданы бойынша және әртүрлі бағыттардағы физикалық–механикалық көрсеткіштерінің өзгеріп тұра-тындығы мен түсіндіріледі.

Осыған орай, пішілетін материалдарды үш топқа бөледі:

1) изотропты – біркелкі (резеңкелер, тоқылымсыз негізді жасанды былғарылар және т.б).

2) анизотропты – біркелкі (маталар, мата негізді жасанды былғарылар және т.б);

3) анизотропты – біркелкі еместер (натуральды былғарылар).

Атаудың бірінші бөлігі әртүрлі бағыттардағы физикалық-механи-калық көрсеткіштерінің құбылмалығын (немесе тұрақтылығын), ал екіншісі аудан бойынша анықтайды.

Осыған байланысты, әр материалды пішудің өзінің ерешелігі болады. Ең күрделі болып үшінші топтың материалдарын пішу табылады.

Аяқкиім үсті және астар бөлшектеріне арналған былғарыларды пішу кезіндегі қимаүлгілерді орналастыру жүйелері. Аяқкиім үстіне арналған былғарыларды пішу кезіндегі негізінен қалыңдығын, тығыздығын, ұзартылуын және беттік бетінің сапасын есепке алады. Аяқкиім үстіне арналған былғарылардың көлденең және бойлық бағыттардағы ұзартылуы бірдей болмайды, кәдімгідей бойлық бағыттағы ұзарту, көлденеңге қарағанда кішілеу болады. Былғарының орталық бөлігінің ұзартылуы барлық бағыттарда азды-көпті бірдей болады.

Бөлшектердің ұзындығы ең кіші созымдылық бағытына сәйкес келуі тиіс. Етек әсіресе қолдардың бойлық және көлденең бағыттардағы ұзартылуы едәуір айырылады. Бұзау, тана және шошқа терілерінен істелген былғарылардың етектері бойлық бағыттан басқа ең кіші ұзарту бағытты болады. Бұл бағыт шамамен 45⁰ бұрышты (артқы қолдарға параллельді өтеді). Көлденең бағыттан басқа ең үлкен созылмалықты екінші бағыт 135 ⁰ бұрышты.

Мойынның ең кіші созылмалықты негізгі бағыты жөн сызығына 135⁰ бұрышпен өтеді. Аяқкиім үстіне арналған былғарылардың ең кіші созылмалық бағыттары 2.14 суретте көрсетілген.

Бөлшектердің сыртқы түріне аса көңіл бөлу қажеттілігінен пішу кезінде материалдың беттік бетінің сипатын есепке алу қажет.

Былғарының орта бөлігі кәдімгі де өте тегіс болады. Мойында жонға көлденең өтетін сүттік жолақтар бар ал, етек, қолдар және мойында тегістелмеген орындар кездеседі. Былғарының әртүрлі телімдерінің беттік беттерінің түсі мен өңі бірдей болмайды да мереясы да әртүрлі болады. Сондықтан, бір жұп аяқ киімнің жинағына кіретін бөлшектерді мереяны ескере отырып орналастыру қажет.

2 .14. сур. Аяқкиімнің үстіне арналған былғарылардың ең кіші созымдылы­ғы­ның бағыттары.

Пішу кезінде қимаүлгілерді келесі кезек пен орналастырады, жұлықтар, тұмсықтар және бастарды яғни, жауапты бөлшектерді былғарының орталық бөлігінде, қоныштар, өкшеліктер, қысқа қоныштар яғни жауаптығы төмендеу бөлшектерді-мойындарда, етектерде және қолдарда орналастырады. Былғарының барлық топографикалық телімдерін арналуына байланысты жақсы пайдалану үшін жауапты бөлшектерінің үлестік аудандары әртүрлі жинақтардың түрлері мен өлшемдерін соны мен қатар аудандары үлкен және кіші бөлшектерді қайыстыру қажет.

Аяқкиім үстіне арналған орта және үлкен ауданды былғарыларды пішуге қолданылатын тура сызықты-бір ізді жүйе (параллелограмм жүйесі) көпшілік қабылданған болып саналады. Оны көбінесе сиыр, тана, бұзау шошқа және жылқы терілерінен істелген былғарылардың жонарқаларын пішу кезінде қолданады. Пішуді құйымшақтан немесе ақаудан бастайды. Аталған жүйе бойынша бөлшектерді модельдік шкала салу барысында анықталған оңтайлы вариант бойынша сиыстырады. Бұл жұлықтар мен жұлықтарды, тұмсықтар мен тұмсықтарды былғарының жонарқасында мүмкінше тығыз сиыстыру қажеттігін білдіреді. Былғарылардың шеттік телімдерін тура сызықты-бір ізді жүйеден шамалы ауытқытып, бірақ бөлшектерді орналасты-рудың негізгі ережелерін және ең кіші созылмалдық бағыттарын есепке алып пішиді.

Аяқкиім үстіне арналған ақаулар саны көп былғарыларды, соны мен қатар, пішілетін бөлшектердің аудандары мен салыстырғанда ауданы біршама кішілеу былғарыларды белгілі жүйесіз пішиді, бұл оларды пайдалануды едәуір төмендетеді.

Бөлшектерді сиыстырудың барлық варианттарын төрт топқа бөлуге болады:

1) бір жаққа қарай сиыстыру яғни, барлық қатардағы барлық бөлшектер 1-6 бір жаққа бет қояды (2.15 а сур). Мысалы, қайықша–туфлилердің бөлшектерін, астар бөлшектерін және т.б.

2.16 а-ж суретте аяқкиім үстінің бөлшектеріне арналған әртүрлі 2) әртүрлі жаққа қарайтын сиыстыру яғни, бір қатардың бөлшектерін 1,2 бір жаққа қарай, ал шектес қатардың 3,4 бөлшектерін бірінші қатарға қарсы жатқызып және т.б. (2.15.б.сур.). Мысалы, бә­тең­ке­лер­дің, қонышы басып тігілген қысқа қонышты бәтеңкелердің, қайықша-туфлилердің жұлықтарын, қоныштарын, өкшеліктерін және т.б.;

3) бұрыш пен сиыстыру яғни, келесі бөлшек алдыңғыға қарсы немесе бұрыш пен орналасады. (2.15 в, г сур.). Мысалы, қонышы басып тігілген және қима тұмсықты қысқа қонышты бәтеңкелер, жұлықтары, қоныштар және басқа бөлшектер;

4) «ұя» жасап сиыстыру яғни, жинақтың әртүрлі бөлшектері сиыстырылып «ұя» жасайды. (2.15 д сур). Мұндай «ұя» басқа «ұя» мен аталған варианттардың қайсы бірімен болсада сиыстырылады. Оны жоғары сапалы пішіндер алу (тығыздығы, қалыңдығы, түсі және басқа белгілер бойынша) маңызды кезде яғни, сәнді аяқ киім бөлшектеріне былғарыларды пішу кезінде кең қолданады былғарыларды түзу сызықты – үдемелі жүйе бойынша бөлшектерді сиыстырудың барлық төрт вариантын қолданылған пішу схемалары келтірілген.

Аяқкиімнің үстінің, астарының және көмекші бөлшектеріне арналған маталар және синтетикалық былғарыларды пішу кезіндегі қимаүлгілерді орналастыру жүйелері.

Аяқкиімдік материалдың көп бетті төсемдерін және синтетикалық былғарыларды бөлшектерді тік немесе қисық бұрыштармен сиыстырып, түзу сызықты-үдемелі жүйе бойынша пішу қажет. Материалдың ені ал, ұзындық өлшемдері үлкен және бөлшектер ауданы үлкен кезде қисық бұрышты етіп сиыстыру пайдасыз, себебі, бұл бөлшектерді тығыз сиыстырғанға қарамастан едәуір үлкен шеттік қалдықтар пайда болуына септеседі. Бұл жағдайда бөлшектерді тік бұрышпен сиыстырған жөн (бәтеңкелердің астар бөлшектерін және т.б). Қисық бұрышпен тек қана ұзындық өлшемдері және аудандары кіші бөлшектерді сиыстырады (қысқа қонышты бәтеңкелер мен туфлилердің және т.б).

Рулонды мате­ри­ал­дарды пішу жүй­елерін таңдап алған­да олардың көлденең және бой­лық бағыт­тар­дағы ұзартылуын есепке алу қажет (ма­та­лар­ға арқау және өріс жібі бойынша). Егер, бойлық ба­ғыт­тағы ұзартылу көлде­неңдікінен кіші болса үсті жә­не астарара­лық бөлшектерді бой­­лық бағытта ал, астар бөлшектерін көл­денең бағытта пішу қажет. Ұзарту­лар шамамен бірдей кезде бөл­шектерді бой­лық немесе көл­де­нең бағытта орна­лас­тыруға болады.

2.17. сур. Қысқа қонышты бәтеңкелердің үсті а,б және астар в-б бөлшектеріне маталардың көп бетті төсемдерін пішу схемалары.

Аяқкиімдік маталар және рулондық синтетикалық былғарылардың ені ерекше маңызды орын алады, себебі ені бойынша сиыстырылған бөлшектердің тұтас санын пайдаланбаған жолақ түрлі қалдықсыз орналастыру қажет. Материалдың ені оңтайлы болмаған кезде өнеркәсіпорында қолданыстағы ассортименттің ішінде модель­дер­ді өлшемдері, түрі және арналуына қарай қайыстыруды ма­тери­а­л­дың ені бойынша толық пайдалану үшін міндетті түрде жасау қажет.

Ерлердің қысқа қонышты бәтеңкесінің бөлшектерін матаның көп бетті төсемінен пішу кезінде 1,2 жұлықтарды 3,4 жұлықтар мен тік бұрышпен әр қатарда 180⁰ бұрыш және 5,6 қоныштарды тұмсық пен сиыстырады (2.17 а сур). Әр келесі қатарда қоныштар мен тұмсық басқа қоныштар мен тұмсық пен 180 ⁰ бұрылып сиыстырылады.

Ерлердің қысқа қонышты бәтеңкелерінің бөлшектеріне матаның көп бетті төсемін пішу кезінде 1 жұлық (2.17 б сур) 2 және 3 қо­ныш­тар мен 180⁰ бұрылып және 2,3 қоныштар 4 тұмсықпен сиысты­рылады.

Бәтеңкелер астарының бөлшектерінің тік бұрышты орналастырып материалдарды пішу кезінде (2.17 в сур) әр қатардағы бөлшектердің тақ саны шеттік қалдықтарды үлкейтіп, ені бөлшектердің жұптық са­нын пішуге (2.17 г сур) мүмкіндік беретін матаның пайдалану пайызы мен салыстырғанда материалдың пайдалану пайызын төмендетеді.

Қысқа қонышты бәтеңкелердің астар бөлшектерін матаның көп бетті төсемінен пішу кезінде оларды қисық бұрышпен сиыстырады (2.17 д сур).

Аяқкиім үстіне және астарға арналған жасанды материалдарды негізінде аяқ киімдік маталарды пішу жолына ұқсас етіп жүргізеді. Барлық жас-жыныстық топтарының етіктерінің қоныштарын пішу кезінде оларды 180⁰ бұрып тік бұрышты сиыстыру жүйесін қолданады (2.18 а сур). Материал ені 84-87 см кезде екі қоныштан артық пішуге болмайды. Материалдың ені сиыстырылған бөлшектердің ендеріне сәйкес келмегендіктен оның пайдалану пайызын төмендететін ені 3-4 см тең жіңішке жолақ қалады.

Әйелдер туфлиінің бөлшектеріне аяқкиімдік мата негізді жасанды винилдық былғарыны /винилискожа-Т/ пішу жобасы 2.18 б схемада берілген.

Аяқкиім астының бөлшектеріне арналған былғарыларды шабу кезіндегі қимаүлгілерді орналастыру жүйелері. Аяқ киім астының былғарыларын винттік, жіптік және шегелік ұстастыру әдістеріне арналғандарға бөледі.

Былғарылар фабрикаға негізінде жонарқа, мойын және етек түрлерінде түседі. Аяқ киім астына арналған былғарыларды шабу кезде олардың қаттылығын, тығыздығын және қалыңдығын есепке алу қажет.