1. Дәрістің мақсаты:

Бейорганикалық қосылыстардың негізгі кластары мен олардың химиялық қаситеттері бойынша студенттердің білімдерін терендету.

2. Дәрістің жоспары:

1. Оксидтердің жіктелуі және химиялық қасиеттері

2. Қышқылдардың жіктелуі және химиялық қасиеттері

3. Негіздердің жіктелуі және химиялық қасиеттері

4. Тұздардың жіктелуі және химиялық қасиеттері

5. Бейорганикалық қосылыстардың негізгі кластарының арасындағы генетикалық байланыс

3.Дәрістің мазмұны:

Барлық белгілі таза заттар жай және күрделі болып бөлінеді. Жай заттар металдар мен бейметалдарға жіктеледі. Қазіргі кезде белгілі болып отырған 116 химиялық элементтердің барлығы 3 000 000 артық қосылыстар түзеді, оның ішінде 300 000 бейорганикалық қосылыстарға жатады. Әрбір қосылыстың өзіне тән ерекше қасиеттері болады, сонымен қатар, көптеген химиялық қосылыстарда ортақ, бір-біріне ұқсас жалпы қасиеттер болады. Осы ортақ қасиеттерін негізге ала отырып бейорганикалық қосылыстарды оксидтер, қышқылдар, негіздер, тұздар кластарына бөледі.

Оксидтердің жіктелуі және химиялық қасиеттері

Оксидтер дегеніміз екі элементтің атомдарынан тұратын, оның біреуі оттек болатын күрделі заттар.

Оксидтердің аттары. Халықаралық номенклатура бойынша элементтердің оттекпен қосылыстарын оксидтер деп атайды. Егер оксид түзетін элемент әр түрлі валенттілік көрсететін болса, онда оксидтегі элементтің атынан кейін жақша ішіне рим саны арқылы валенттілігі көрсетіледі. Мысалы, темір (II) оксиді , темір (III) оксиді .

Барлық оксидтер тұз түзетін және тұз түзбейтін болып екі топқа бөлінеді.

Тұз түзбейтін оксидтеркөп емес. Олар - Бұл оксидтер химиялық қосылыстармен тікелей әрекеттесіп тұз түзбейді. Химиялық қосылыстармен тікелей әрекеттесіп тұз түзетін оксидтерді тұз түзуші оксидтер деп атайды. Мысалы, темір (III) оксиді тұз түзетін оксид, өйткені ол қышқылмен әрекеттесіп тұз түзе алады.

Негіздік оксидтер. Сумен әрекеттескенде негіздер түзетін немесе қышқылдармен әрекеттесіп тұздар түзетін оксидтерді негіздік оксидтер деп атайды. Мысалы, негіздік оксидтерге жатады.

Төменде негіздік оксидтердің сумен әрекеттесу реакцияларының теңдеулері берілген:

Кейбір негіздік оксидтер сумен тікелей әрекеттеспейді. Мыс (II) оксиді

негіздік оксидке жатады, бірақ ол сумен әрекеттеспейді, оны мыс оксидін қыздырып алуға болады:

Бұл реакция CuO оксидінің негіздік оксид екенін, оның гидраты Cu(OН)₂ негіз екенін көрсетеді. Негіздік оксидтер қышқылдармен әрекеттесіп тұздар түзеді. Мысалы,

Қышқылдық оксидтер. Қышқылдық оксидтер дегеніміз сумен әрекеттесуінен түзілген гидраттары қышқыл болып келетін оксидтер:

Кейбір қышқылдық оксидтер сумен тікелей әрекеттеспейді. Оларға сәйкес келетін қышқылдарды жанама жолмен алады, ал суда ерімейтін қышқылдық оксидті оған сәйкес келетін қышқылды қыздыру арқылы алады:

Қышқылдық оксидтер негіздермен, негіздік оксидтермен әрекеттесіп тұздар түзеді:

Қышқылдық оксидтерге негізінен бейметалдардың оксидтері, сонымен қатар, көптеген жоғарғы оң тотығу дәрежесін көрсететін металдардың оксидтері жатады.

Амфотерлік оксидтер. Амфотерлік деп реакцияның жүру жағдайына байланысты әрі қышқылдық, әрі негіздік оксидтердің қасиеттерін көрсететін немесе қышқылдармен де, негіздермен де әрекеттесетін оксидтерді айтады. Амфотерлік оксидтерге жатады.

Мысалы, алюминий оксидінің амфотерлік қасиеті оның әрі қышқылмен, әрі негізбен әрекеттесуінен көрінеді:

Оксидтерді алу тәсілдері.

1. Көптеген жай заттар оттекпен тікелей әрекеттесіп оксидтер түзеді. Мысалы,

2. Негіздер мен қышқылдарды қыздырып ыдырату арқылы алу:

3. Орта, қышқыл және негіздік тұздарды қыздырып ыдырату арқылы алу:

4. Тотықтырғыш қышқылдардың металдармен және бейметалдармен әрекеттесуі арқылы алу:

5. Әр түрлі органикалық заттардың жануы:

Қûøқылдардың жіктелуі æәне химиялық қасиеттерi

Қûøқûлдàð дегенiмiз судағы ерiтiндiлерiнде сутек катиондары мен қûøқûë қàëäûғûíûң аниондарына ыдырайтын электролиттер.

Барлық қышқылдарға тән қасиеттер – қышқылдық дәмі, көк лакмусты қызартуы, белсенді металдармен және негiздермен әрекеттесуі–қышқылдардың ерiтiндiде сутек иондарын түзуiне байланысты болады.

Қышқылдар құрамындағы оттектiң болуы немесе болмауына қарай оттексiз және оттектi қышқылдар болып бөлiнедi. Оттексiз қышқылдардың құрамында оттек болмайды. Оларға т.б. жатады. Оттексiз қышқылдардың аттары олардың сутектi қосылыстарының атына қышқыл деген сөз қосылып айтылады, мысалы, -хлорсутек, ал оның судағы ерiтiндiсi хлорсутек қышқылы, -күкiртсутек, ал оның ерiтiндiсi күкiртсутек қышқылы.

Құрамында оттек атомдары бар қышқылдарды оттектi қышқылдар дейдi. Мысалы, т.б. оттектi қышқылдарға жатады.

Құрамында металға алмаса алатын сутектiң санына қарай қышқылдарды бiр негiздi åêi íåãiçäi , үø íåãiçäi , òөðò íåãiçäi деп бөледi. Басқаша айтқада қышқылдардың негiздiлiгi сол қышқыл диссоциацияланған кезде түзiлетiн сутек иондарының санымен анықталады. Қышқыл диссоциацияланғанда сутек катиондарымен қатар қышқыл қалдығының аниондары түзiледi. Мысалы, азот қышқылы бiр, күкiрт қышқылы екi, фосфор қышқылы үш негiздi қышқылдар:

Қûøқылдардың аттары. Егер қышқылдардың құрамындағы орталық атомның тотығу дәрежесi периодтық жүйедегi өзi тұрған топтың нөмiрiне тең болса, онда қышқылдың атын атау үшiн элементтiң атына «қышқылы» деген сөздi қосып айтады. Мысалы, - àçîò қûøқûëû, - êүêiðò қûøқûëû, - марганец қышқылы т.б.

Егер қышқылдардың құрамындағы орталық атомның» тотығу дәрежесi периодтық жүйедегi өзi тұрған топтың нөмiрiнен кем болса, онда қышқылдың атын атау үшiн элементтiң атына «тi», «ты» жұрнақтарын жалғап «қышқыл» деген сөздi қосып айтады, мысалы, -êүêiðòòi қûøқûë, -азотты қышқыл, -марганецтi қышқыл.

Галогендер бiрнеше оттектi қышқылдар түзетiндiктен ол қышқылдардың аттары орталық атомның атына тиiстi жалғаулар арқылы айтылады, мысалы, -õëîð қûøқûëû, -хлорлау қышқыл, -хлорлы қышқыл, -хлорлылау қышқылы.

Тотығу дәрежелерi бiрдей бiр элементтiң қышқылдарын бiр-бiрiнен ажырату үшiн кейде орто-, мета- және пиро- деген сөздердi элементтiң атының алдына қосып айтады. Мысалы -ортофосфор қышқылы, -метафосфор қышқылы, -пирофосфор қышқылы.

Қûøқылдарды алу тәñiëäåði.

1. Көптеген қышқылдарды олардың оксидтерiн суда ерiту арқылы алады:

2. Әлсiз немесе ұшқыш қышқылдарды олардың тұздарынан басқа күштi қышқылдармен ығыстыру арқылы алады:

3. Бейметалдардың сутекпен әрекеттесуi нәтижесiнде сутектi қосылыстар алынады:

Алынған қосылыстардың судағы ерiтiндiлерi -қышқылдар.

4. Қышқылдарды бейметалдарды күштi тотықтырғыштармен тотықтыру арқылы да алады:

Қûøқылдардың қасиеттерi. Қышқылдар сұйық , қàòòû күйде болады. Көпшiлiгi суда жақсы еридi. Көмiр қышқылы , êүêiðòòi қûøқûë , күкiртсутек қышқылы әлсiз қышқылдар, тек ерiтiндi түрiнде ғана болады.

Барлық қышқылдар негiздермен, негiздiк оксидтермен, тұздармен әрекеттеседi:

Металдардың кернеу қатарында сутектен бұрын орналасқан металдар қышқылдардан сутектi ығыстырады.

Металдар тотықтырғыш қышқылдармен – азот қышқылымен және концентрлi күкiрт қышқылымен әрекеттескенде сутек бөлiнбейдi. Бұл жағдайда металдар тотығады, ал қышқыл қалдықтары бұзылып тотықсызданады. Металдардың белсендiлiгiне және қышқылдардың концентрацияларына байланысты қышқыл түзушi элемент әр түрлi күйге дейiн тотықсызданады, мысалы:

өòå ñұéûқ

Íåãiçäåðдің жіктелуі және химиялық қасиеттерi.

Íåãiçäåð дегенiмiз судағы ерiтiндiсiнде металл катиондары мен гидроксид аниондарына ыдырайтын электролиттер.

Негiздердегі гидроксид иондарының саны металдардың валенттiлiгiне байланысты. Металл неше валенттi болса, гидроксид ионының саны да сонша болады. Гидроксид ионының саны негiздiң қышқылдығын көрсетедi. Мысалы, жалпы формуласы . - áið қûøқûëäû, - åêi қûøқûëäû, - үш қышқылды негiздер. Негiздердiң көпшiлiгi суда ерiмейдi. Суда еритiн негiздердi ñiëòiëåð деп атайды. Сiлтiлерге сiлiтiлiк және сiлтiлiк-жер металдардың гидроксидтерi жатады. Бұлардың барлығына тән қасиет - олардың судағы ерiтiндiлерi электр тоғын жақсы өткiзедi, қолмен ұстаса сабын сияқты әсер етедi, лакмус қағазын көк түске бояйды және қышқылға қосса оның қышқылдық қасиетi жойылады. Бұл қасиеттердiң барлығы негiздердiң судағы ерiтiндiлерiнде диссоциацияланып гидроксид иондарын түзуiне байланысты болады, мысалы: