5.6. Реперативті регенерацияны дәрі-дәрмекпен коррекциясы

Репарациялық регенерация екі фактормен анықталады: генетикалық және эпигенетикалық. Генетикалық тіндердің регенерациялану жылдамдығы аз уақыт аралығында қатаң түрде шектеледі. Коллаген молекуласының синтезіне 4 сағаттан 11 сағатқа дейін уақытты қажет етеді, ол ақпараттық және транспорттық РНК жұмысына байланысты. Минимальды синтез уақыты (4сағат) бұл процеске қатысатын барлық компоненттердің санына байланысты: коллаген молекуласының құрамына кіретін амин қышқылдар, С витамині, темір және оттегінің а-кетоглутарат қышқылы. Осы компонеттердің біреуі жетпесе синтез 11 сағатқа созылады. Егер осы уақыт соңына дейің коллаген молекуласының синтезі аяқталмаса, ол жасуша ішінде бұзылады. Егер коллаген молекуласының аминқышқылды құрамы бұзылса немесе оның синтезі 4 сағаттан ерте тоқтаса, ол толық емес болады және бұл жасушаішінде бұзылады немесе жасушадан тыс секретцияланады, оны жасушадан тыс тін протеазалары бұзады.

Ғылымның қазіргі заманғы даму мақсаты деңгейінде генотипті процестерге араласу мүмкін емес. Сондықтан бірқатар дәрігерлердің регенерацияны жылдамдатуға ұмтылуы, яғни коллаген молекуласының синтезделу уақытын қысқарту сәтсіз болып шықты. Бұл процесті тек оңтайландыруға болады, яғни синтезге компоненттердің қатысуын қамтамасыз ету және синтез уақытын барынша 4 сағатқа жақындату, бірақ бұл эпигенетикалық фактор. Эпигенетикалық фактор бірнеше құрамдардан тұрады: гармомдық статус, сүйек резорбциясының интенсивтілігі, жасушалардың құрылыс материалдарымен, витаминдер және оттегімен қамтамасыз етілуі, сынықтарды иммобилизациялау беріктігі және т.б. Эпигенетикалық фактор өзгеріп тұрады және сыртқы әсерлермен оңай байланысады, сондықтан бізде жасушалардағы метоболизмдік процестерді жүргізуге арналған оңтайлы жағдайларды жасау үшін мүмкіндігіміз бар. Бұл жасуша генотипінде қалыптасқан қажетті заттарды қысқа уақыт ішінде синтездеуге мүмкіндік береді.

5.6.1. Жақтың репаративті процесін оптимизациялау

Төменгі жақтың репарациялық процесінің белсендіру мәселесіне қызығушылық туындауы кездейсоқ емес. Сүйек сынықтары барлық адам цивилизациясының көптеген асқынулармен қатар жүреді, барлық адам цивилизация көптеген асқынулармен жүріп келеді, бұл пластиналық тігіс жарақатын емдегенде уақытты үнемдеуге мүмкіндік береді. Кейбір жағдайларда жара тіндерін тартып тігуге болады, тігістердің шығып кетпеуін алдын алу үшін, оған қысым түсірмейтін пластиналық тігіс салу қажет. Оны жараны тігуге дейін жасауға болады. Екі жағдайда да иілмелі тігіс ішіндегі жұмсақ тін пластиналық тігістің сыртындағы тіннен жұмсақ болуы керек.

Шеті салбырап тұратын көлемді жарақаттар немесе үлкен және ауыр жұмсақ тінді қиындылар болса, бағытты пластиналық тігіс салады, содан кейін жағдайға қарай жараны тігеді.

Төменгі жақтың түзу сынығы жақтың тура сынуынан немесе оқтың жақын өтуі нәтижесінен пайда болуы мүмкін. Сынықтардың ығысуы көбінде болмайды немесе ол аса мардымсыз. Сынған жерде тері жарақаттары болмайды, бірақ бүйірінен әлсіз соққы әсерінен сынған кезде жіңішке жара каналы болады, ол нақты шара қолдануды қажет етеді. Тыгыз фасциялық қалқалармен қанықпаған жұмсақ тіндер арқылы жарақаттаушы снаряд өткенде, жарақат каналы қабырғаларында салдарлық наркоз аумағы үлкенболмайды. Егер бұл каналдың анатомиялық орналасуы каналды тілуге және зақымдалған тіндерді ажыратуға мүмкіндік берсе, бұл шараны жасау керек. Егер мұндай жағдай болмаса, яғни тіндерді ажыратып кесу кезінде бет аймақтарында аса көп зақымданулар болғанда, 4-5 тәулік ішінде жарақат каналын күн сайын кезек-кезекпен буферлік ерітіндегі ферментті турунданы енгізіп, 3-4 сағаттан соң Вишневский, антибиотикті жақпасын жағып, турундаларын ауыстырып отыру қажет. Грануляциялар баяу өсетін болса, оның өсуіне қысым түсірмеу үшін 6-шы тәуліктен бастап жара каналына турунданы кигізбей, тек солкосерил (активегил) майын жағамыз. Жараға тігіс салмай-ақ, жара тыртықтанып жазылады (бітіседі). Сынықтарды,

оқжарақаттық емес сынықтардағыдай иммобилизациялайды:

бір не екі жақты шендеуіштер, S- тәрізді немесе унификацияланған ілмек, бұрандалы шегесі бар шағын пластинкалар, Киршнер спицы. Төменгі жақсүйек денесі атылғанда тілдің салбырап, перде тәрізді жабылатын, ауқымды жара пайда болады. Егер жараланған тілін шығарғанда не дәрігер тілін көтергенде, тіл түбірі, ұрт, бұлшықет қалдықтары, төменгі жақсүйек сынықтарының кесілген жері көрінеді. Бұл жараны жабу мүмкін емес сияқты. Бірақ жараны жаппаса, сілекей аққанға тітіркенетін жара өте ұзақ жазылып, пайда болған тыртық ірі болады, кейін жасалатын қалпына келтіру операциясы асқындырады.

Бұл жараны жабу үшін мойын, ұрт терісін және тіласты аймағының сілемейлі қабығын егелеу және мобилизациялау қажет. Капиллярлық қансырауға дейін жараның шетін міндетті түрде кесеміз.

Демек, А витамині маңайындағы тіндердің айқын бұзылуымен байқалатын, жоғары нейтрофильді белсенділігі бар қабыну кезінде және репарациялық регенерацияның ерте кезеңдерінде тағайындалады. D витамині остеокалцин синтезі мен морфогенетикалық факторды стимуляциялайды, жасуша өмірінің әртүрлі кезеңдерінде сүйектің жасушалық белсенділігін регуляциялауға қатысады. Оның сүйек тініне әсері жеке және белсенді метаболизмдік дериваттардың қатынасына байланысты, әсіресе 1,25 және 24,25-(OH)₂-D₃. Организмде D витамині жеткілікті болса 1,25-(ОН)₂-D₃ (кальцитриол) дериваты көп болады, ал жеткіліксіз болса - 24,25-(OH)_rD. Кальцитриол ішектегі байланыстырушы нәруызды Са синтезі күшейтеді, остеокластар санын жоғарылатады және ескі сүйектің резорбциясын стимуляциялайды, бүйрек түтікшелеріндегі Са және Р реобсорбциясын күшейтеді. Кальцитриол әсерінен пайда болған гиперкальциемия ПТГ секрециясын тежеп, кальцитониннің өндірілуін стимуляциялайды. Осылайша кальцитриол жаңадан түзілген сүйектің минерализациясына жағдай жасайды. Сүйектің остеоиндуктивті потенциясын кальцитриолдың ынталандырылуы жайлы ақпарат бар екенін ескерсек – бұл өте қызық [Сумароков Д.Д., 1988].

24,25-(ОН)₂-D₃ әсер ету механизмі аз зерттелген. Ол остеобластың синтетикалық белсенділігін (органикалық матрикстің синтезін) күшейтеді деген ақпарат бар. [Спиричев В.Б., Исаев В.А., 1984]. D витамині дериваттарының әсері – сүйек тінін жаңартады.

С витамині (аскорбин қышқылы) бауырда, бүйректе, бүйрекүсті безде және дәнекер тінде белсенді жүретін гидроксилирлеу реакцияларында субстрат болып табылады, бауыр мен бүйректе бұл процестер микросомаларда өтеді және эндо– және экзотоксиндердің дедоксикациялануы үшін қызмет етеді. Эндотоксиндердің саны жарақат кезінде остеомиелитте, жіті қабынуларда, яғни тіндердің аса көп ыдырауында көбейеді.

Бүйрекүсті бездегі С витамині - стероидтық гормондардың синтезі және глюко және минералокортикостероидтардың синтезі үшін қажетті фактор. Осыған орай С витаминінің жеткіліксіздігі қабынуға қарсы әсері бар гормондардың санын азайтады.

Дәнекер тіндегі С витамин цитоплазмалық оксигенеза жүйесіне кіреді (субстраттардың гидроксирленуін туындататын ферменттер). Негізгі гидроксилирлеуші субстрат болып синтезделетін коллаген болып табылады.

Оны коллагенобластардан (остеобласт, хондробласт, фибробласт) коллагенобластар гидроксилирленуі жүрмегенде коллаген секрецияланбайды, оны жасушадан тыс кеңістіктегі тін протеазалары ыдыратады.

С витамині гиалуронидаза белсенділігін төмендетіп, глюкоза амингликондардың ыдырауын тежейді. Ол капиллярлардың өткізгіштігін және қанның ұюын қалпына келтіреді.

Осыған орай С витаминін белгілі мақсатпен жарақаттан кейін бірінші күннен бастап дезинтоксикация және қабынуды басу үшін қолданады, бірінші аптаның ортасынан ол коллагеннің синтезін стимуляциялау және ГАГ коллагенді фибриллалардың цементеу үшін қажет. Е витамині (токоферол) өзінің антиоксиданты әсерінен (бос радикалды залалсыздандыру) қабынуға қарсы препарат болып саналады, Е витамині – «бос радикалдардың қақпаны». Бос радикалдар макромолекулаларды бұзатын және бактериаларды қайта белсендірітін қасиетке ие. Бірақ нитрафилдермен өндірілетін жоғары концентрациялы бос радикалдар нитрафилді қабыну деңгейінде 2 тәуліктен асса, ол макроорганизм тіндерінің аса ыдырауына әкеледі. Бұл жағдайларда токоферолдарды тағайындау қажет.

Стероидты емес қабынуға қарсы препараттар. Индометацин (метиндол) қабыну процесіне тікелей әсер етіп, лейкоцит миграциясы мен тамыр өткізгіштігін азайтады, циклооксигеназа және простогландин синтезін іркиді. Гиалуронидаза қабыну медиатрының антагонисті және де тіннің қайта қалпына келуін төмендетпейді. Индометациннің аз мөлшері остеоиндуктивті сүйек матриксін белсендіреді, бірақ айтарлықтай ықпал жасай алмайды. Иммуномодуляторлар, бұл препараттар (тималин, тимарин, тимазин және левамизол) жасушалық иммунитеттің реакциясын ынталандырады, Т және В лимфоциттердің санын реттеп, фагоцитоз және репаративті регенерацияны күшейтіп, сүйекке тікелей ықпал жасайды.

Өндіруші нуклеотидтер (метилурацил, калий оротаты , 8-меркап-тоаденин, этаден). Өндіруші препараттар қатарына пиримидин және пурин жатады. Өндіруші пиримидин тобына метилурацил, пентоксил, калий оротат, лейкоген жатады. Бірінші төртеуі жасушалық пролиферацияның ынталандырушысы, ал соңғысы – мықты цитостатикке жатады. Бұл препараттардың митогенді әсері белгісіз. Сонымен қатар, биологиялық модельде жұмыс істейтін биологтар оларды мүлдем анықтамаған.

Төменгі жақтың сынуы болғанда жануарларға эксперимент жасалған кезде метилурацилді ішке қабылдаған жануарларды - қабылдамағандар мен салыстыру барасында сүйек мүйізгегінің мықтылығы төмендеген.

[Су­мароков Д.Д., 1988].

Өндіруші пуриндер — АТФ, фосфаден, этаден, рибоксин. Бірінші екеуі –нуклеотид, клеткалық мембрана арқылы өтпей және жасуша ішіне ене алмайды. Олардың өнімдерінің ыдырауы фармакологиялық әсеріне жатады. Рибок­син—нуклеозид, ал этаден—азотты негіз, сондықтан жасушаға түсе алады. Табиғи пуриндер (аденин, гуанин, ксантин, гипоксантин) және пиримидин негіздері (урацил, тимин, цитозин) ас қорыту жолына түскен соң, ішектің шырышты қабатында зәр қышқылына дейін ыдырайды және ол организмдегі нуклеидті қышқылдардың құрылысында қолданылмайды. Тек қана нәжіспен парентералді енгізілген пурин мен пиримидин ғана бөлінеді (реутилизирленеді). [Марри Р. и др., 1993}

Рибоксин (инозин) нуклеотидке (инозинмонофосфат) айнала алмайды, табиғатта сәйкес келетін ферменті жоқ. Оның құрамына кіретін азот негізді гипоксантинді қолдануға болады. Этаден химиялық модифи­цирленген пурин және оны нуклеотидтер құрамына қосу қажет емес. Рибоксин мен этаденді нуклеотидтер үшін құрылыс материалы ретінде қарастырмауымыз қажет.

Сонымен қатар организмде пуринді рецепторлар бар. Олар арқылы пуринді негіздер және оның проикалдары нитрофилдердің «жұмысшы құралдары» болады, туындылар (мысалы, кофеин) үнемі әсер етеді.

Жоғарыдағы айтылғандарға қарай отырып, көрсетілген препараттардың әсер ету механизмі теоритикалық түрде дамыған жоқ. Жануарлардағы төменгі жақтың сынуында метилл урацил теріс әсер берді. Сондықтан біз бұл препараттарды клиникада қолдануға кеңес бере алмаймыз.

Жеке зерттеулер бойынша, ұзақ уақыт осы немесе басқа препаратты қабылдағанда нәтижелі болуы, оның кез келген сәтінде оның механизмнің әсері мен регенерация кезеңінде сәйкес келуі, бұл процесті жалпы оптимиздейді.

Бұл препараттың эффективтілігі төмендейді, себебі ол регенерацияның басқа кезеңдерінде ингибитор рөлін атқарады. Жақ сүйегі сынығының емін репаративті регенерация кезеңдерін ескере отыра жүргізу керек. Рентгенологиялық, микроангиографикалық, биохимиялық, радионуклеотидті және морфологиялық сипаттамасына сүйене отыра бөліктерінің өсуін 5 кезеңге бөлуге болады. [Сумароков Д.Д., 1987; Сумароков Д.Д. и др., 1987; Швыр­ков МБ., 1990].

Бірінші кезең, сынық болғаннан кейін ұзақтығы 1-3 күннен кейін дамиды. Бұл уақытта тіндерде жедел қабыну шашыраңқылардың резорбциясы жүреді. Остеокластикалық резорбция стимуляциясын жүргізу керек, осы мақсатта бұлшықетішілік сынықтан кейінгі 3-4 тәулікте 1-2 мл 1-2 рет ПТГ иньекциясы тағайындалады. Иммунды жүйенің активтенуі үшін сынықтан кейін 3 тәуліктен кейін 30 мг тимолин тағайындайды немесе 3 тәулік бойы 150 мг левомизолды ішке қабылдайды. Қабынуды және гиперергиялық реакцияны шектеу мақсатында ішке 25 мг күніне 3-4 рет индометацин ішке тағайындалады және майда еритін токоферол ацетат ерітіндісі (кон­центрациясы 5 %, 10 %, 30 %) 200-300 мг күніне 6-8 тәулік сынықтан кейін тағайындалады, десоктикацияны жоғарылату үшін гидроксилиндеу жолымен С витаминін күніне 3 реттен 0,5 г 2 апта бойы тағайындаймыз. Жасушалық деңгейде иммунды жүйені белсендіру үшін қабыну макрофагтық компонентін потенциялау, эпителизацияны белсендіру және матрикстің остеоиндуктивті белсенділігін арттыру үшін алғашқы сынықтан кейінгі 2 тәуліктен соң майда еритін А витаминнің ерітіндісін ішке тағайындайды (оның концентрациясы 3,44 %, 6,88 %, 8,6 %) және оны 50 000 МЕ күніне 2 реттен тағайындалады. Микроциркуляцияны қалпына келтіру мақсатында дезагреганттар (трентал, ацетилсалицилат қышқылы), спазмолитиктер (компламин, но-шпа), антигипоксант (натрий оксибутираты, литий оксибутираты) тағайындалады. Реперативті регенерация тежелуіне аталған препараттардан басқалары тағайындалмайды.

Екінші кезең, сынықтан кейін 3—8-і күндері. Қабынудың дегенеративті және пролеферативті фазасы қалыптасады. Индометацин мен С, Е витаминдерін тағайындаймыз.Сынықтын 4-8 күнінен бастап пролеферацияны ынталандыру үшін бұлшықетке күнделікті колцитонинді 4-5 МЕ тағайындаймыз.

Үшінші кезең, сынықтан кейінгі 9-14 күндері. Сүйектің органикалық матрикс синтезі басым болады. Жасушалық пұл (пул) қалыптасқан, төменгі жақ микроциркуляторлы торы қалпына келген, тамырлар бойымен алғашқы сүйек арқалықтары (балочка) қалыптасқан арнайы синтезі мен минерализациясына жағдай жасалады. С витаминін коллагеннің энергетикалық синтезі үшін қалдырып, ішке немесе бұлшықетішілік тұзды темірін (күн ара 4 мл Феррум Лек немесе күнделікті 2 мл фербитол), глутамин қышқылын (глутамин қышқылын 1 г күніне 2-3 реттен немесе «Глутамевит» күніне 2 рет 2 таблеткадан) және ретабилдің 1 мл 5 % майлы ерітіндісін екі рет бұлшықетішілік егеміз. Иммунды жүйені қолдау мақсатында жараланушыға 150 мг левамизолды 3 күн бойы береді. Кальций пантотенат немесе кальций глицерофосфат минерализацияның оптимизациясы үшін тағайындалады. Басқа препараттар тағайындалмайды.

Төртінші кезең, 15-21 күндері. Жаңа түзілген сүйекті қайтадан моделдеу басталады, жуан талшықты сүйек орнын жіңішке сүйек талшықғы басады, сүйектің мүйізденуі органотиптік құрылымға ие болады. Қайта моделдеу үшін регуляторларды қолданады: кальцитонин және кальцитрилді сынықтан кейін бұлшықетке 4-5 МЕ 3-4 рет 15 күн, сынықтың 15-21 күнінде D₃ витаминінің майлы немесе спирт ерітіндісін күніне 50 000 МЕ ішке тағайындаймыз. Бұл препараттар ақуыз синтезінің регуляциясына қатысады. Басқа преператтарды тағайындамайды.

Бесінші кезең, сынықтың 22-28 күндері. Қалыпты сүйек архитектоникасына жақын және остеон құрылысы жақтың қаптаушы қабатында жақсы байқалады. Сүйек мүйізінің активті қайта моделденуі аяқталады. Осы кезде сынықтан кейін 22-30 күндері D₃ витаминін 50 000 MЕ майлы немесе спиртті ерітіндісін ішке тағайындаймыз.

Кальций препаратын (каль­ций глюконат күніне 2—3 г ) және глутамин қышқылын күніне 2—3 реттен 1 г тағайындаймыз. Сонғы үшкүндік цикл кезінде левамизолды күніне 150 мг береміз. Басқа препараттар тағайындалмайды. Ескере кететін жағдай, медикаментозды терапияны жүргізу барысында науқастардың жасына және қосалқы ауруларына, зиянды әдеттерін ескере отырып жүргіземіз.

Негізгі әдебиеттер тізімі

Аржанцев П.З., Горбуленко В.Б. Тоннельный способ костной пластики нижней челюсти в тканях филатов- ского стебля//Современные принципы восстановительной хирургии лица и шеи в реабилитации больных с врожденной и приобретенной патологией: Труды ЦНИИС. Т. 13. - 1984. - С. 24-26.

Берченко Г.Н., Шапиро A.M., Стро- жук В. Т. Иммобилизованные про- теазы бактериального растительного происхождения в лечении гнойных ран молочной железы//Раны и раневая инфекция: Тез. докл. 2-й Все- союз. конф. — М., 1986. - С. 148— 149.

Буренков Г.И. Гипербарическая оксигенация в комплексном лечении раненных в шею//Указ. инф. мат. по мед. и здравоохр. — М., 1991. — № 4. — С. 64.

Буренков Г.И. Показания и противопоказания к применению гипербарической оксигенации при ранениях шеи//Взаимосвязь между наукой и практикой в изучении патологии уха и в.д.п.: Материалы юбил. регион, конф. отолар. Сибири и Д. Востока, посвящен. 50-летию КГМИ и каф. отолар. и рабочего совещ. Моск. и Санкт-Петерб. НИИ.— М—СПб.- Красноярск, 1992. - С. 27-29.

Буренков Г.И., Резаи Б.А., Салими Г.С. Огнестрельные ранения ЛОР-органов и помощь на этапах медицинской эвакуации//Метод. указ. по военно-полевой хирургии для афганской армии. — Кабул, 1987. — 12 с.

Деменков BP. Огнестрельные ранения ЛОР-органов и шеи. — Луганск, 1998. - 154 с.

Ефанов О.И., Перегудова Г.Н., Панина А.П. Физиотерапия и реабилитация при травмах челюстно-лицевой области//Сб. науч. трудов: Вопросы травматологии и восстановительной хирургии челюстно-лицевой области. Лечение. Реабилитация. Профилактика осложнений. — М., 1990. — С. 55-57.

Журавлева Г.П. Инструкция по этапному лечению боевой хирургической травмы. - Л., ДСП, 1980.

Збарж Я.М. Новая модель накостного челюстного зажима для закрепления отломков нижней челюсти при ее переломах и костно-пластических операциях//Труды ВМедА. — Л., 1957. - Т.66. - С. 73-85.

Карахан В.Б. Повреждение черепных нервов / / Нейротравматология: Справочник/Под ред. А.Н.Коновалова и др. - М., 1994. - С. 146— 147.

Корж В.Н., Рынденко В.Г. Регионарная интенсивная терапия при тяжелых открытых переломах нижних конеч- ностей//Хирургия.— 1984.— № 1 — С. 4-87.

Кузин М.И., Шимкевич Л.Л. Патогенез раневого процесса//Раны и раневая инфекция/Под ред. М.И.Кузина и Б.М.Костюченка. — М.: Медицина, 1990. - С. 90-124.

Лисовский В.А., Мирошников М.М., Барановский А.Ю. и др. Ультрафиолетовое облучение аутокрови и возможность его применения в лечебных учреждениях//Воен-мед. журн. — 1986. — № 9. — С. 64-66.

Лурье Т.М., Александров Н.М. Классификация ранений и повреждений челюстно-лицевой области//Травмы челюстно-лицевой области. — М.: Медицина, 1986. - С. 14-17.

Новиков Ю.Г., Степанов П.Ф. Клиническая анатомия лица и шеи//Вос- палительные заболевания челюстно- лицевой области и шеи/Под ред. А.Г.Шаргородского. — М.: Медицина, 1985. - С. 26-45.

Павлов Б.Л. Результаты костной пластики нижней челюсти//Труды ЦНИИС. - 1984. - Т. 13. - С. 3 1 - 34.

Рогинский В.В. Способ костной пластики нижней челюсти у детей при половинных резекциях//Конструктив- ные и реконструктивные костнопластические операции в челюстно- лицевой области. — М., 1985. — С. 37-42.

Родионова Н.В. Динамика и ультраструктурные особенности образования остеокластов//Цитология. — 1985. - Т. 27, № 9. — С. 995-1000.

Рудаков Б.Я. Поражающее действие огнестрельных ранящих снарядов// Диагностика и лечение ранений/ Под

Мажу га П. П. Кровеносные капилляры и ретикулоэндотелиальная система костного мозга. — Киев: Наукова думка, 1987. - 191 с.

Малова М.Н. Клинико-функциональные методы исследования в травматологии и ортопедии. — М.: Медицина,

1985. - С. 128-142.

Маслина Н.М., Цирульникова О.М., Тро- фименко Ю.В., Сергеев Ю.Н. Изучение влияния длительной иммобилизации нижней челюсти при ее пере ломе на функциональное состояние желчного пузыря//Сб. науч. трудов: Вопросы травматологии и восстановительной хирургии челюстно-лицевой области. Лечение. Реабилитация. Профилактика осложнений. — М., 1990. - С. 16-18.

Миннуллин И.П. и др. Изменение показателей кислотно-основного состояния и газового состава крови в начальном периоде раневой болезни при минно-взрывной травме// Минно-взрывная травма. Раневая инфекция: Сб. науч. работ ЦВГ МО ДРА. - Кабул, 1987. - С. 136-140.

Рудаков Б.Я., Косян Г.А., Варфоломеев В.А. и др. Комплексное лечение инфицированных ран с использованием УФО аутокрови//Патогенез, клиника и лечение раневой инфекции: Сб. тез. науч. конф. — Л., 1985. - С. 83-88.

Сагатбаев Д. С. Клинико-рентгенологическая характеристика приживления трансплантатов в различные воспринимающие ложа в эксперименте//Стоматология.— 1986.— № 5.— С. 6 - 7.

Самотесов П.А., Большаков И.Н., Волег- жанин И.В., Касимцев А.А. Хирургическая анатомия и оперативная хирургия головы и шеи (методическое пособие). — Красноярск, 1996. — С. 205-252.

Серова Н.К. Глазодвигательные нарушения / / Нейротравматология: Справочник/Под ред. А.Н.Коновалова и др. - М., 1994. - С. 53.

Скагер А.А. Хирургическая ангиостома- тология: Кровообращение и регенерация. — Рига: Зинатне, 1985.

190 с.

Сумароков Д.Д., Швырков М.Б., Гуткин Д.В., Шамсудинов А.Х. Возрастные аспекты остеогенеза и

возможные причины патологической осси- фикации//ХУ1 симпозиум BOA (Сочи, 1987): Тез. докл. - М.,

1987. - С. 5.

Сумароков Д.Д., Швырков М.Б., Шамсудинов А.Х. и др. Изменение остеоин- дуктивной активности костного

матрикса в онтогенезе//Онтоге- нез. - 1988. - Т. 19. — № 5. — С. 468-473.

Тигерштедт С.С. Военно-полевая система лечения и протезирования огнестрельных челюстных ранений.

— Пг., 1916. - 33 с.

Шапошников Ю.Г., Рудаков Б.Я. Патогенез огнестрельных ран и принципы их хирургического

лечения//Хирур- гия. - 1986. — № 6. — С. 7 - 1 3.

Швырков МБ. Дистракционный остео- генез//Юбилейный сборник работ, посвященный 60-летию кафедр госпитальной хирургической стоматологии и челюстно-лицевой хирургии и госпитальной терапевтической стоматологии.— М., 1998.— Ч. II — С. 27-28.

Швырков М.Б., Шамсудинов А.Х. Напряженность неспецифического иммунитета и насыщенность тканей витамином С у раненных в челюстно- лицевую область//Актуальные вопросы военной медицины ДРА: Сб. трудов науч.-практ. конф. ЦВГ МО ДРА. - Кабул, 1985. - С. 68-69.

Швырков М.Б., Шамсудинов А.Х. Использование компрессионно-дистракционных аппаратов конструкции авторов для лечения огнестрельных переломов нижней че- люсти//Актуальные вопросы медицины и здравоохранения ДРА: Материалы II науч.-практ. конф. сов. врачей, работавших в ДРА (14 декабря 1984). - Кабул, 1984. - С. 155-158.

Швырков М.Б., Шамсудинов А.Х. Способы одновременного устранения дефектов нижней челюсти и прилежащих мягких тканей//Acta chir. plasti- с а е . - 1989.- Vol. 31, N 4 . - P. 2 1 1 - 219.

Швырков М.Б., Русалов В.М., Вавили- на Л.М., Хворостухина Н.Г. Взаимосвязь исхода перелома нижней челюсти с

психическим статусом боль- ного//Стоматология. — 1985. — № 2. - С. 48-50.

Швырков М.Б. Новые способы замещения дефектов нижней челюсти и прилежащих тканей. Актуальные проблемы военной стоматологии// Воен.-мед. журн. — 1987. — № 3. — С. 69-70.

Шестаков ЮН., Каспарова Н.Н., Донду- ков Б.Ц. Костная пластика нижней челюсти у детей с использованием костно-пластических эндопроте- зов//Стоматология.— 1985.— № 1.— С. 64-66.

Юденич ВВ. Ошибки при хирургической обработке огнестрельных ран// Воен-мед. журн. — 1979. — № 4. — С. 39-41.