Апиын мен омпонон

Апиын – ұйықтатқыш көкнәрдан алынатын алкалоидтардың күрделі қоспасы. Апиын алу мақсатында ұйықтатқыш көкнәрдің піспеген қауашағына бірнеше жерден тіліп сызат салады, олардан сүт сөлі қауашақ сыртына шығады. Сөл буланып, дедігеннен кейін қауашақта қамыр тәріздес қалдық қалады. Осы қалдықты медицинада апиын деген атпен қолданады. Апиын құрамына 20-дан астам алкалоид кіреді. Ұйықтатқыш көкнәрдің сортына және өсетін жеріне байланысты апиындағы алкалоидтар мөлшері 2-3 %- пен 15-20 % аралығында болады. Олардың ең бастыларына морфин, кодеин, наркотин, тебаин және папаверин жатады. Апиында алкалоидтардан басқа ақзаттар, көмірсулар, тұздар және т.б. болады. Апиын алкалоидтарына серіктес болатын заттарға мекон қышқылы мен меконин жатады (V-тарау, 25, 26).

Медицинада апиын ұнтағы және апиыны бар гален препараттары (экстракттар, тұндырма, таблеткалар және т.б.) қолданылады. Апиыннан бөлінетін алкалоидтардан медицинада морфин, кодеин, папаверин және т.б. пайдаланылады. Апиын препараттары тегі әртүрлі ауруларда, кейбір асқазан ауруларында және т.б. ауруды басушы ретінде қолданады. Апиын мен оның препараттары қанға ас арнасынан немесе парентералдық енгізуден түседі. Апиын шеккенде оның құрамына кіретін алкалоидтар дерлік байланыспаған түрде өкпе арқылы таралады.

Морфиннің, кодеиннің, наркотиннің және мекон қышқылының ашылуы зерттелетін объекттерде апиын барлығына айғақ болып табылады. Бірқатар авторлар, апиынмен улануды дәлелдеу үшін, жоғарыда көрсетілген заттарды ашумен қатар меконин барлығын қосымша тексеру қажет деп санайды. Бұны олар мекон қышқылын ашу материалда біршама жылдам ыдырайтындығымен дәлелдейді. Мекон қышқылын ашу үшін биологиялық материалдағы апиын 0,05 г кем болмауға тиіс. Хими-токсикологиялық талдауға келіп түскен биологиялық материал сығындыларын зерттегенде мекон қышқылын ашу апиынды омпононнан айыра тануға мүмкіндік береді. Апиында мекон қышқылы болады, ал омпононда болмайды.

Биологиялық материалдағы апиын алкалоидтары хими-ткосикологиялық зерттеуде оларды сілтілі сығындылардан органикалық еріткіштермен экстракциялайды. Морфин, кодеин, папаверин және тебаин органикалық еріткіштермен сілтілі ортадан жақсы экстракцияланады. Алайда, тебаиннің едәуір мөлшері қышқылды ортадан да экстракциялануы мүмкін. Наркотин хлороформмен, 1,2-дихлорэтанмен рН бірден жоғары болғанда экстракциялана бастайды. рН=5,7 болғанда осы еріткіштермен 90 %-тен аса наркотин экстракцияланады (V-тарау, 24).

Омпонон (пантопон) – апиын алкалоидтары гидрохлоридтерінің қопасы. Омпонон құрамына 50 %-ке жуық морфин және 32-35 % басқа алкалоидтар кіреді. Омпонон – ақ-сарыдан қоңырқай қызыл-сарыға дейін түске боялған ұнтақ. Ол суда (1:15) және этил спиртінде (1:50) ериді. Омпононның судағы ерітінділерін шайқағанда ол күшті көбіктенеді. Морфин қандай мақсаттар үшін қолданылса, омпонон да сол мақсаттар үшін пайдаланылады. Өнеркәсіпте ұнтақ және апмула түрінде шығарылады. 1 мл 1 %-тік омпонон ерітіндісіне 6,7 мг морфин гидрохлориді, 2,7 мг наркотин, 0,72 мг кодеин, 0,36 мг папаверин гидрохлориді және 0,05 мг тебаин болады.

Химия-токсикологиялық талдауда биологиялық материалды омпонон барлығына зерттеуде сығындыларда морфин, кодеин және наркотин болуын анықтайды, ал биологиялық материалды апиын барлығына зерттеуде тағы да сол алкалоидтарды анықтайды және мекон қышқылына, мүмкіндігінше барынша меконинге қосымша идентификациялау реакцияларын жүргізеді (V-тарау, § 26). Омпононда меконин мен мекон қышқылы болмайды.

МОРФИН

Морфин-апиындағы басты алкалоидтардың бірі.

Апиында 3-20 % морфин болады. Морфин молекуласының құрамына пиперидин циклімен конденсацияланған жартылай гидрленген фенантрен сақинасы, сонымен қатар, фенолдық және спирттік сипаттағы ОН-таптары кіреді.

Осы функциялық топтар морфинді анықтау реакцияларын қамтамасыз етеді.

Морфин суда (салқын суда 1:5000, қайнаған суда 1:500) және эфирде (1:7630) нашар ериді. Морфин негізі бензолда (1:600) және хлороформда (1:1500) нашар, ал этил спиртінде (салқын спиртте 1:250, қайнаған спиртте 1:13) тәуір ериді.

Морфин ацетаты этил спиртінде (1:100) ериді. Суда (1:2,5) жақсы ериді, этил эфирінде дерлік ерімейді. Морфин гидрохлориді эфир мен хлороформда ерімейді. Морфин сульфаты этил спиртінде (1:1000) нашар, суда (1:21) тәуір ериді, ал хлороформ мен эфирде іс жүзінде ерімейді. Морфин тартраты суда (1:10) тәуір, этил спиртінде (1:1000) өте нашар ериді, ал этил эфирі мен хлороформда дерлік ерімейді.

Морфин сілтілі судағы ерітінділерден органикалық еріткіштермен экстракцияланады, морфиннің ең көп мөлшері рН=8,6-10,2 болғанда хлороформмен экстракцияланады.

Қолданылуы. Денеге әсері. Медицинада морфин гидрохлориді қолданылады. Бұл препарат наркотикалық анальгетиктер тобының басты өкілі болып табылады.

Морфин ауруды күшті басады, ауру орталықтарының қозғыштығын төмендетеді, ауыр жарақаттанғанда және т.б. естен тануға қарсы әсер көрсетеді. Морфин көтеріңкі көңіл күйіне (эйфорияға) алып келеді.

Морфинді бірнеше рет қабылдаудан кейін оған деген құмарлық (морфинизм) дамиды. Ас қорыту жүйесі арқылы қанға нашар сорылады. Денеге паренталдық енуден кейін оның қандағы мөлшері шамамен 1 сағ соң ең жоғары деңгейге жетеді.

Метаболизмі. Денедегі морфиннің негізгі мөлшері глюкурон қышқылымен байланысады және глюкуронид түрінде несеппен бөлінеді. Морфин енгеннен кейінгі алғашқы 8 сағ оның 50 %, 24 сағ ішінде шамамен 90 %, глюкуронид түрінде несеппен бөлінеді. Денедегі морфиннің болмашы бөлігі N-метилсізденуге (норморфин түзіледі) және 0-метилденуге (кодеин түзіледі ұшырайды).

Өлік ағзаларындағы морфин ақырын псевдоморфинге (гидроксидиморфинге, дегидроморфинге) айналады, ол бойынша морфинмен улануды анықтайды.