1АРАУ4
Ж¥МСАҚ
ДӘРІЛЖ ТҮРЛЕР
еріткіштердің,
микроорганизмдердің әсершен корғау
үтпін қолданады. Қорганыс
жагар майларды
мамандық зияндылыгы
бар эр
түрлі өндірістерде колданудың маңызы
зор.
2. Косметикалык
жагар майлар. Оларды
теріні жұмсарту,
қоректендіру,
пигментті
дактарды
кетіру,
емдеу немесе
шаштарды түсіру
үшін қолданады
3. Емдік
жагар майлар (немесе
медациналык). Бұл жагар майлардың
маңызды
тобы. Терінің зақымдалған жеріне,
кілегей кабатқа бағьпталган
түрде
жергілікті, лбкальды
эсер
көрсетеді (күкірт, мырыш,
ксероформ
жагар майлары).
Резорбтивті
эсер
көрсететін
жагар майлар (резорбция-
сіну)
теріге
немесе
кілегей кабаттың терең қабаттарьша
өтіп, кан
тамырларға
немесе
лимфага жетіп, бүкіл ағзага
немесе жеке
мүшелерге
эсер
көрсетеді. Мысалы «Нитронг»
жагар
майы оның құрамында
нитроглгщериннің
2%
майлы ерітіндісі
бар, стенокардия
ұстамасында
колданьшады.
Жағар
майлардың өзі
(Unguenta)
дерматологиялық
жагар майлар
Мұрынға
арналган жагар майлар -
Unguenta nasalis
немесе
Unguenta
rinalis.
Көзге
арналган
жағар
майлар -
Unguenta ophthalmica.
Вагиналды -
Unguenta vaginalis.
Уретралды -
Unguenta urethralis.
Ректалды -
Unguenta rectalis.
Бүл
жіктелу
бойынша жагар
майлардың қолданылуы қосымша түсіндіруді
кажет етпейді.
Технологиялык
жіктелуі: жағар
майлардағы дэрілік заттың дисперстік
дэрежесі заттардың негізде таралуын
көрсетеді. Осыған байланысты
жагар майлар
гомогенді
жэне
гетерогенді
болып
бөлінеді.
Гомогенді
жагар майлар.
Гомогенді
жагар
майларда дәрілік затпен негіз арасында
фаза
аралық бөліну болмайды. Мұндай
жагар майларда дәрілік
затгар, негізде молекулалық
немесе
мицеллярлық дисперске дейін жеткізілген,
ерітінді түрінде таралады.
Гомогенді
жагар майлар
алынуы
бойынша:
ерітінді
жагар майлар, балкьгма
жагар майлар,
экстракциялық
жагар майлар болып
бөлінеді.
Гетерогенді
жагар майлар.
Гетерогенді
жагар майларда
дэрілік зат пен
негіз
арасында фаза
аралық бөліну
болады.
Гетерогенді
жагар майлар
суспензиялық (тритурациялық), эмульсиялык,
аралас болып бөлінеді.
Жагар
майларға
арналган
негіздер.
Жагар
майлар
технологиясында негіздердің маңызы
мен мэні эртүрлі және алуан. Негіздер
жағар майларға қажетті салмақ, дәрілік
заттардың сэйкес концентрациясын,
қажетті консистенциясын, тұрактылыкты
камтамасыз етеді, сонымен қатар
Жағар
майлар -
өзінің
маньпдьшыгын
қазіргі замандағы медицинада
да жоғалтпаған
ежелгі дэрілік түрлердің біріне жатады.
Жағар
майлардың негізгі тобы
-
дерматологияда ауруды жэне зақымдалған
теріні емдейтін, сонымен бірге
отоларингологияда, проктологиада
қолданылатын емдік жағар
майлар.
Жагар
майлар
теріні сьгртқьі жағымсыз (органикалык
тітіркендіргіштердің, кьшікылдардьщ,
сілтілердің
жэне баска
тітіркендіргіиггертердің) әсерлерінен
қорғайтын кұрал ретінде жэне косметикалык
мақсатпен (гшгменттік дактарды кетіруге,
терінің қоректендіруін жақсартуға)
колданылады.
Кейінгі кездерде жағар майларды бөлек
ішкі органдарды жэне толық ағзаны
емдеу,
профилактика жэне диагностика
мақсаты
(ЖМК) мен
қолдану көзделіп отыр.
Жағар
майлардың емдік эсері негізінен олардың
курамына
кіретін дәрілік затгармен аныкталады.
Қазіргі кезде жағар
май
түрінде барлық фармакологиялық
(антисептиктер, жергілікті антибиотиктер,
гормондар. витаминдер,
грибке карсы
құралдар,
антибиотиктер жэне т.б.) топтарга кіретін
дэрілік
заттар босатылады. Олар
бір-бірінен
физика-химияльщ касиеттеріне
байланысты
ерекшелінеді.
Жагар
майлар - сыргка колданылатьш
дэрілік түрлер,
олар
терінің бетінде
немесе
кілегей қабатта тегіс, жылжымайтьш
қабат түзуге кабілетті тұткырлыгы
жоғары болгандыктан түрін сактайды,
ал жогары температурада оны жоғалтып,
қою сұйыктықка айналады.
Жагар майлар официналдық
дэрілік түрлер,
МФ
XI
басылымьша
арнайы
жалпы
«Жағар майлар»
мақаласы енгізілген.
Фармакопея
аныктамасы
бойынша,
жағар майлар
-
теріге, жараға, кілегей кабаткз жағуға
арналган
жү_мсақ дэрілік түрлер. Жалпы мақаладан
баска МФ ГХ,
X басьшымдарына
-
кейбір жағар майларға
жеке макалалар
енгізілген. Физико-химиялық, агрегаттық
күйіне байланысты
жагар майлар
сұйық жэне катты дэрілік түрлер
аралыгынан орын алады. Дисперсологиялық
жіктелу
бойынша жагар майлар
еркін, түлт<ьф-ішастикалық дисперсті
ортасы
бар
жүйеге жатады.
Жағар
майлардын жіктелуі.
Жагар
майлар
эртұрлі белгілеріне байланысты
жіктелінеді:
белгіленуі
бойьшша;
колданылатын
жері
бойынша;
дэрілік
заттардьщ дисперстік дэрежесі жэне
оның негізде таралуы бойынша
(технологиялық).
Белгіленуі
бойынша жагар
майлардың жіктелуі: 1.
Қорғаныс
жагар
майлары.
Оларды
профилактикалык максатта теріге және
кілегей қабаттарга жағу үшін, теріні
улы заттардың, органикалықҚолданылатын жері бойынша емдік жагар майлардың жіктелуі:
4.1 Жағар майлар. Unguenta.
негіздердің
биологиялық кауіпсіздігіне
байланысты.
Ең маңыздысы, негіздер терінің
физиологиялық қызметін (жылу, ьшғалды
жэне газ алмасу)
өзгертпеуі қажет. Терінің сыртқы қабаты
қалыпты жағдайда қышкылды
реакциялы, ол
микроорганизмдердің көбеюіне кедергі
жасайды.
Сондыктан жагар майлар
негізінің нейтралдығы, терінің рН
мэнінің бастапқы деңгейінде сакталуының
үлкен
магынасы бар. Микроорганизмдердің
катысуы, қабынған тері мен кілегей
қабаттарының кайта қабынуына жэне
дэрілік заттың белсенділігінің
төмендеуіне
немесе
жағар майдың консистенциясының өзгеруіне
келіп соғуы мүмкін.
Негіздер
киімнен, теріден, әсіресе шашты
бөліктерден оңай жуылуы тиіс. Негіздердің
касиеттері жағар майдьщ қолдану
мақсатына сәйкес келуі қажет. Беттік
эсер
ететін жагар майлардың негіздері
дэрілік заттардың терең сіңірілуіне
кедергі
болуы керек.
Ал резорбтивті
эсер ететін
жағар майлардың негіздері, керісінше,
дэрілік заттардың терінің мүйізді
қабаты арқылы, шашты фолликулалардан,
тері
жэне
майлы бездерден сіңірілуін қамтамасыз
етуі кажет. Қорганыс жағар майларының
негіздері
тез
кеуіи, терінің бетінде
эсер
ететін
жагар май негіздері
эпидермиспен
немесе
кілегей кабат бетімен шектеледі.
Жағар
майлардың негіздерінің бірнеше жіктелуі
белгілі: физикалык-химиялық қасиетіне,
химиялық құрамына, алыну көзіне
жэне
де
баска белгілеріне
байланысты
жіктеледі.
Көптеген
авторлар негіздердің бірнеше жіктелуін
үсынган:
1975 жылы
I ММИ дәріханалық дәрілер
технологиясы
кафедрасының доценті В.М.
Грецкий
заттардың сумен әрекеттесуі
бойынша
жіктелуін үсынды. Осыған орай негіздердің
жіктелуі:
гидрофобты жэне гидрофильді
болып
екіге бөлінеді.
Ең
колайлысы
-
жағар майларды алудың технологиялык
принципі бойынша
жіктелуі:
гидрофобты
(лшюфильді);
гидрофильді;
гидрофобты
-
гидрофилді (дифильді).
Гидрофобты
негіздер. Бүл
топка
гидрофобтык қасиеті айқын байқалатын,
ягни майлармен, көмірсутектермен
араласатын
немесе оларда
еритін,
сумен
нашар
немесе
тіпті араласпайтын негіздер:
майлар
жэне
олардың
туындылары:
а) жануарлар
майлары
б) өсімдік
майлары
в) гидроі-енизацияланған
майлар
балауыздар
көмірсутекті
негіздер
силиконды
негіздер
жатады
непздер
дэрілік заттардың резорбциясыньщ
деңгейі мен жылдамдығын реттейгін,
яғни фармакодинамикада маңызды
роль
атқаратын жағар майлардың активті
кұрамды бөлігі.
Мысалы,
бор
қышқылының консистентті эмульсионды
негізде дайындалған
2%
жагар майының терапевтік белсенділігі,
вазелин
негізінде дайындалған концентрациясы
10%
жағар майға сэйкес. Аталған мысалда
жағар майды бір бүтін бөлік деп алсак,
негізді оньщ активті бөлігі ретінде
қарастыруға
болады.
Қазіргі
кезде жағар
майлар дайындау
үшін қолданылатын
100 аса негіздер
белгілі. Олар химиялық құрамы
бойынша,
сыртқы түрі, алыну кезі
бойынша
ажыратылады. Қазіргі кездегі фармацияда
жагар май негіздерінің
күрамы өте күрделі. Жағар
май
негіздерін таңдау
- ауру туріне,
дэрілік заттардың физика-химиялық
қасиеттеріне
байланысты.
Негіздерге
бірқатар талаптар қойылады, олар
14
кестеде көрсетілген.
Кесте
14
Неі
іздерге қойылатын
талаптар
Қолданылатын
максатына сәйкестігі
Жұмсак
консистенциялығы
Физикалық
жэне химиялық тұрактылығы
Биологиялық
қауіпсіздігі
Негіздерге
қойылатын талаптар
Нейтралды
реакциялы болуы
Микроорган
измдерге тұрактылыгы
Жағылған
жерден оңай кетуі
Жағар
майлардың жұмсак консистенциясы оны
тері жэне кілегей кабаттарға жагуға
колайлы болуына негізделген. Негіздердің
химиялық инерттігі олардың дэрілік
затпен әрекеттеспейтіндігіне, сыртқы
факторлардың (ауа, жарық, ылғалдылық,
температура)
эсерінен өзгермейтіндігіне кепілдік
береді, демек жағар майлардың түрактылыгын
камтамасыз етеді. Жағар майлардың
аллергиялық, тітіркендіргіштік жэне
сенсибішизациялық әсерінің жоктығы,
көбінесе
Майлар
жэне
оның
туындылары ерте
уақыттан
жагар майларды дайындауға
қолданыла
бастаган. Олар
үшглицеридтердің,
ягни глицериннің
шекті
жэне
шексіз қышқылдарының эфирлері
болып табылады. Майлы
негіздер
суда
ерімейді,
этанолда
өте
аз
ериді,
эфир мен хлороформда
жеңіл ериді.
Жануар
май лары.
Шошқа
майы.
(Adeps
suillus depuratus)
ақ
түсті біртекті
масса, балку
температурасы 34-36°С, майлармен,
балауыздармен, кемірсутектермен, майлы
қышқылдармен оңай араласады.
Ол пальмитин, стеарин, олеин жэне линолен
кышқылдарының
үшглицеридтер қоспасы. Шошқа майында
дайындалған
жагар майлар
теріге жақсы сіңеді, теріден, шаштан
жэне киімнен сабынды сумен оңай жуылады.
Шошқа майының сақтау кезіндегі
түраксыздығы, азық-түлікке жататындыгы,
оньщ
жагар май негізі
ретінде колданылуын шектейді.
Қаз
майы
(Adeps anserinum)
өте жүмсақ негіз,
балку температурасы 26-34°С.
Бұка
майы
(Sebum
bovinum)
қурамында
55%
үшпальмитин жэне үшстеарин,
45%
үшолеин қышкыпдары
бар. Балку температурасы 42-50°С,
теріге қиын жағьтады.
Қаз
майы да,
бүка
майы да
азық-тулік өнімі болғандыктан қолданьшуы
шектеулі.
Өсімдік
майлары.
Olea
pinguia.
Күнбағыс
майы
(Oleum Helianthi). шабдачы
майы
(Oleum Persicorum),
бадам майы
(Oleum Amygdalarurn) жэне
баска
қүрамында қаныкпаган қышкьшдардың
глицеридтері
бар өсімдік
майлары жатады.
Шошқа
майы секілді тері эпидермисінен оңай
өтеді, осыған байланысты
линименттегі
жэне
жагар майдағы дәрілік
заттар
жақсы сіңіріледі. Консистенциясы сұйық
болғандыктан өсімдік майлары негіз
ретінде
тек
линименттер
дайындау
үшін,
жагар майларда тек
негізге қоспа ретінде
колданылады.
Гидрогенизацияланған
майлар.
Өсімдік майларын каталиттік гидрлеу
жолымен алынатын
жартылай
синтетикалық өнімдер. Бүл кезде
канықпаған глицеридтер қаныққан түріне
өтіп, сұйык
майлар консистенциясын
жұмсак
немесе
қаттыга гидрогенизациялану дәрежесіне
бйланысты ауыстырады. Негіз ретінде
балку температурасы 34-41°С
болатын гидрогенизацияланған
майлар
қолданылады: а) саломастың
тазартылган
өсімдік майынан алынган
гидрогенизацияланған
майы немесе
гидромай
(Adeps hydrogenisatus).
Үсынылган
балқымалар:
Гидромай
80-90 %;
Өсімдік
майы
20-10 %.
б)
Комбимай
(Adeps compositus).
Балкыма: гидромай
55%; өсімдік
майы 30%;
гидрогенизацияланған
кит майы 15%.
Гидрогенизацияланған
майлардың
баска
майларга
Караганда
түрактылығы
жоғары.
2. Балауыздар.
Балауыздар
- май
кышкьишарьі мен жоғары бір атомды
спирттердің
эфирлері. Балауыздарга:
ара
балауызы,
ланолин, спермацет
жатады.
Ара
балауызы
(Cera).
Қатты,
сынгыш, сары
түсті
(Cera flava)
немесе ақ-сары
түсті
(Cera alba)
масса балку температурасы 63-65°С.
Эмульпгрлеуші
кабілеті
томен,
негіздерді
тыгыздау
үшін
колданылады. Суда, этанолда
ерімейді,
эфирде, хлороформда, майларда аз
ериді.
Ара балауызы химиялык
инертті, көмірсутектермен,
майлармен балкыма коспа түзеді.
Спермацет
(Cetaceum).
Цетил
спиртімен
майлы кышкылдардыц (пальмитин, стеарин
жэне
т.б.)
күрделі эфирі. Қатты, ұстағанда
майлы кристалды
масса, балку температурасы 42-54°С.
Майлармен, көмірсутектермен
оңай балқиды. Жұмсак
жагар майларды тыгыздау
үшін колданылады.
Ланолин
(Lanolinum)
тазартылган
ланолин
түткыр,
консистенциясы май
тэрізді, өзіне
тэн
элсіз
иісі
бар масса, балку температурасы 36^2°С.
Ланолин суда
ерімейді,
онымен араласады,
бастапқы
консистенциясын жогалтпай судыц 150%
эмульгирлейді.
Осы
маңызды,
багалы
қасиетіне байланысты
сусыз ланолин колданылады. Жагар
майларга сол себептен сулы
ерітінділердің көп мөлшерін енгізуге
болады. Ланолин спиртте киын ериді,
бірак
40
бөлекке дейін кабылдай алады.
Сусыз ланолин
глицериннің 120-140
бөлігін қабылдайды.
Ланолин эфирде жэне
хлороформда
жақсы ериді.
Ланолин
теріге жаксы сіңеді, теріні жэне
кілегей
кабатты тітіркендірмейді. Жоғары
түгкырлығына
байланысты
басқа негіздермен қоспасы
колданылады. Егер рецепте ланолин
көрсетілсе,
онда сулы ланолин
(Lanolinum hydricum)
босатьшады. Ол 7
бөлік
сусыз ланолиннен жэне
3
бөлік
судан
түрады.
3. Көмірсутекті
негіздер. Көмірсутектер
өнделген мұнай өнімдері:
вазеліш,
петролат,
парафин, вазелин майы, озокерит, церезин.
Олардың
түрактыльны
жогары жэне
химиялык
инертті.
Олар сапасына,
тиімділігіне,
арзандыгына
байланысты жагар майлар технологиясьшда
кенінен
колданылады.
Артыкшьшыктары:
сақтағанда тұрақгы,
химиялык индифферентп, майлы балауыздармен
оцай
балқидьі,
оңай
жагылады,
көптеген дәрілік заттармен
сыйымды,
тиімді.
