Бакылау сүрактары:

қыздырып, онда 88,8 глюкозаны ерітеді, 10 мл Вейбель тұрактандьгргышын қосып алраластырады, ерітіндіні салқындатады. Босатылатын құтыға фильтрлеп, химиялық талдауға жібереді. Тығындап, механикалық қоспалардан тазалығын тексеріп, пергамент қағазбен жауып жіппен байлайды, маркалап қажетті жазылымдар: ерітіндінің атауы, концентрациясы, дайындалган күні, фармацевтің қолы қойылады. 120°С температурада 15 минут бойы стерильдейді. Стерильдеп болған соң мөлдірлігін, түстілігін, механикалык қоспалардан тазалыгын тексереді. Көк түсті этикеткамен безендіріп, онда рецепті жэне қолдану тэсілін жазады.

1) Жогары концентрациялы новокаин ерітінділерін тұрактандьфу.

Новокаиннің 5 жэне 10% ерітінділерін түфактандыру үшін ерітінді 0,1 моль/л хлорсутек қышкылымен рН мэнін 3,8 - 4,5 дейін жеткізу жеткіліксіз, себебі стерильдеу кезінде новокаиннің интенсивті тотыгу процессі жүреді. Сондыктан антиоксиданттар қолданылады. Мысалы, оториноларингологиялык іс-тэжірибеде қолданылатын 10% новокаиннің ерітінділері келесі қүрам бойынша дайындалады:

Новокаин 50 г, 100 г

Натрий метабисульфит немесе калий метабисульфит 3 г Лимон қышқьшы 02 г

Хлорсутек қышқьшы 0,1 моль/л ерітіндісі -10 мл Шаншуга арналган су 1 л дейін Ерітіндінің рН мэні 3,8 - 4,5

Ерітінді 120+2° С температурада 8-15 минут стерильденеді.

Жұлын-ми ішілік анестезияға арналган 5% новокаин ерітіндісі асептикалык жагдайда тұрактандырусыз дайындалады. Ол үшін новокаин ұлггағын 120+2°С температурада 2 сагат стерильдейді. Ерітіндінің рН мэні 5,0-5,3 тец. 5% новокаин ерітіндісіне қышқыл қоскан кезде оныц анестезирлеуші қасиеті төмендейді.

Сонымен, жеңіл тотығатын заттардың тұрақтылығы көп факторларга байланысты, ал оларды туфактандьфу әр түрлі технологиялык тэсілдердің көмегімен жүргізіледі. Тотығудың тізбекті реакцияларын токтататын және оттегімен байланысатын антиоксидантар енгізу, ауыр металл иондарын байланыстыратын комплексондар енгізу, оптималды рН шекараларын орнату, еріткіштегі және ерітінді үстіндегі оттегі мөлшерін төмендету, тотыгу реакцияларын төмендететін жогары молекулалы қосылыстар енгізу аркьшы жүргізіледі.

Термолабильді заттармен шаншуга арналган ерітінділерді дайындау эр түрлі тәсілдермен жүргізіледі:

- термолабильді заттар ерітінділерін жылумен стерильдеусіз асептикалык жагдайда дайындайды. Бүл топқа жататын ерітінділер: акрихин,

клетка кабырғасы жарылып, клетка - өлуі немесе жойылуы мүмкін, бүл кұбьшыс - гемолиз деп аталады. Осы айтьшган осмостык ауытқуларды болдырмау үшін, шаншуга арналган ерітінділердің осмостык қысымын ағзаның биологиялык сүйықтығының осмостык кысымына жеткізу максатында изотондау кажеттігі туады. Бүл ерітінділерді - изотонды (грек сөзі isotonos - (напряжение) кернеу) ерітінділер деп атайды.

Ерітінділердегі дэрілік заттардың изотондык концентрацияларын эртүрлі тэсілдермен есептеуге болады: Вант-Гофф заңын колдану аркылы, криоскопиялық эдіспен (Рауль заңы), дэрілік заттардыц натрий хлориді бойынша эквивалентерін қолдану аркьшы.

Вант-Гофф заңы бойынша изотондык концентрацияны есептеу. Вант-Гофф зацы бойынша еріген заттар газдар сиякты қозгалыста болғандьіқтан, оларға газ зандарын қолдануға болады. Диссоциацияга үшырамайтын кез келген затгың 1 грамм - молекуласы 0°С жэне қысымы 10,13Т0⁴ н'м² (760 мм сынап баганасы) сулы ерітіндіде дэлме-дэл 1 грамм -молекула газ тэрізді (Авогадро жэне Жерар зацы бойынша) 22,4 л колемде орын алады. Баскаша айтканда, 1 грамм-моль диссоциацияланбаган еріген заты бар, көлемі 22,4 л болатын ерітіндінің 0°С осмостык кысымы 9,810⁴ н/м² тең.

Мұндай ерітінділерде осмостык қысымды, қан плазмасының кысымына дейін көтеру үшін, 1 грамм-моль диссоциацияланған заттың орнына 7,4 грамм-моль затты еріту керек, немесе, ол заттың 1 грамм-мольін судың 22,4/7,4 = 3,03 л көлемінде еріту дегенді білдіреді.

Алынған нәтижеі-е өзгерту енгізу керек, себебі ол тек 0°С (немесе 273° абсолюттік температура шкаласы бойынша) тура, ал дене температурасы 37°С (немесе 310°К). Осмостық кысым абсолюттік температурага пропорционалды өсетін болгандыктан, 1 грамм-моль заттыц осмостык қысымын 7,4 атм децгейде сактап түру үшін, оны 3,03 л емес ^зіо^оз _{= 3Мл}^j2,44 л судаеріту керек.

Осы жагдайда 1 л ерітіндідегі заттыц грамм-моль мөлшерін есептеуге болады:

= 0,29 грамм-моль

3,44 ^v

Басқаша айтқанда 1л изотонды ерітінді дайындау үшін, 0,29 грамм-моль дәрілік затты (табигаты бойынша электролит емес) 1 л суда еріту керек.

m = 029хМ немесе 0,29 = -;

м

мұндағы: m - 1 л изотонды ерітінді дайындауга қажетгі заттыц мөлшері, г;

029 - электролит емес заттың изотондык факторы; М - дэрілік заттын молекулалық салмагы;

Осы тендеуді қолданып, изотонды ерітінділердің концентрацияларын есептеуге болады

глюкозаның 029 • 180=52,2 г/л немесе 5,22% уротропиннің 0,29 Т 40=40,6 немесе 4,06% Изотондық фактор Клайперон тендеуінен шығарылады:

PV = n-R-T;

мұндағы: Р - қан плазмасының осмостык қысымы (атм);

V - ерітінді көлемі; R - газдардың константасы (0,082); Т - абсолюттік температура.

Осыдан: п = — = ⁷'^{4 1} = 0,29; п • 0,29 = — немесе m = 0,29 М RT 0,082-310 М

Келтірілген есептеулер, еріткен кезде иондарға ыдырамайтын (глюкоза, уротропин, сахароза жэне т.б.) заттарга, электролит еместерге сэйкес келеді. Сулы ерітінділерде иондарга ьщырайтын электролиттердің диссоциациялану дэрежесі жоғарлаған сайын осмостық қысымы жогары болады.

Мысалы, ерітіндіде зат 100% диссоциацияланган: NaCl -»Na⁺ + СГ. Бұл кезде, қысым төмендететін элементарлык болшектер саны екі есе өседі. Демек, 1 л натрий хлориді ерітіндісінде 0,29 грамм-моль натрий хлориді болса, оның осмостық қысымы екі есе коп болады. Сондыктан, изотондык факторын (0,29) электролиттерге қолдануға болмайды. Диссоциация дэрежесіне сэйкес оны томендету керек. Ол үшін Клайперон тендеуіне, диссоциация эсерінен болшектер саны неше есе артатынын көрсететін коэффициент енгізу керек.

Бұл көрсеткіш изотондык коэффициент деп аталады жэне «і» әріпімен белгіленеді.

Онда Клайперон теңдеуі төмендегідей болады:

р v-„ о т ;- „- PV _ т . ^_0,29М

г- V — п- К- 1 • i; п — — —; m - —

n-RT-i м i

Коэффициент «і» электролиттік диссоциация дэрежесіне жэне түріне байланысты келесі тендеумен аныкталады:

i=l + e(n - 1);

мұлдагы: а - электролиттік диссоциация дәрежесі;

0,29 M-V 0,29-58,45-200 , ₀

m ^; 1,5

/ 1000 1,86-1000

Сонымен, 1,8 г натрий хлориді 200 мл суда изотондайды. Ал 0,9 г -100 мл. Осыган байланысты натрий хлоридінің изотондык концентрациясы 0,9%.

Вант-Гофф заңы бойынша изотондык концентрацияны есептегенде, канағаттанарлық нәтижелерді тек бірінші топ, ягни бір зарядты электролиттер үшін ғана алуға болады. Дәл емес нэтижелер ерітінділер концентрациясына байланысты болатын препараттардың диссоциация дэрежесінің мэніндегі бірден пайда болатын айырмашылыктың әсерінен болуы мүмкін (алкалоид түддары, азотты негіздер) і = 1,4 - 1,7.

Іс-тәжірибеде көбінесе жазьшған дэрілік зат мөлшері ерітіндінің изотондығын қамтамасыз ете алмайтын жағдайлар кездеседі, сол кезде ерітіндіні басқа индифферентті затпен, көбінесе натрий хлориді көмегімен изотондауга тура келеді.

Rp.: Solutionis Hexamethylentetramini 1 %- 200 ml Natrii chloridi quantum satis Misce ut fiat solutio isotonica D.S. Шаншуға арналған

Есептеу: 1-100 x =2,0 х-200

Рецепте 1% гексаметилентетрамин ерітіндісі жазьшған, 2,0 уротропин ерітіндінің кандай көлемін изотондайтындығын аныктау қажет.

М.с. уротропиннің (молекулалық салмағы) - 140,0.

0,29-M-F

m = ;

1000

осыдан V= ШЛ = Ш± = ™° =49,3 мл 0,29-А/ 0,29 140 40,6

ягни, 2 г уротропин 49,3 мл еріткішті изотондайды. Еріткіштің қалған көлемі: 200 - 49,3 = 150,7 мл натрий хлоридімен изотондалады. Егер натрий хлоридінің изотондык концентрациясы ескерілсе: 0,9 г NaCl - 100 мл

және қолайлы әдіс, бірақ ол депрессия константы белгілі дәрілік заттарға гана колданылуы мүмкін. Дэрілік препараттардың ерітінділерінің қату нүктесінің депрессия мэндері 20 кесте берілген.

1% ерітіндінің депрессиясын біле отырып, дэрілік заттардың кез келген көлемі үшін изотондық концентрацияны келесі тендеумен аныктауга болады:

0,52 • V

m = ,

Д/-100

мұндагы: m - зат мөлшері, г;

V - ерітінді көлемі, мл;

At - 1% ерітіндінің депрессиясы;

0,52°- қан сарысуының депрессиясы.

Rp.: Solutionis Dicaini isotonicae 50 ml Sterilisetur! D.S. Шаншуга

1% дикаин ерітіндісінің депрессиясы 0,109 « 0,11

_m= 052^0 ₌₂₃₆ 0,11100

Сонымен, 2,36 дикаин 50 мл суды изотондайды, ал 4,72 - 100 мл изотондайды. Осыган байланысты дикаиннің изотондык концентрациясы 4,72%.

Rp.: Atropini sulfatis 0. 2

Morphini hydrochloridi 0. 4

Natrii Chloridi quantum satis utfiat solutio isotonica 20 ml Da. Signa. 1 мл күніне 1 рет

Берілген дэрілік затгардың депрессиясын табу үшін олардың концентрациясын есептеп шыгару керек:

Атропин сульфатының концентрациясын есептеу:

0,2 - 20 мл

х-100 мл х=^5°- = 1%

20

1% ерітінді, оның депрессиясы At² = 0,073°

Экв_нов__н - 0,18 -»1 г нөвокаинға 0,18 натрий хлориді сэйкес, 0,5 г новокаин 0,18-0,5 = 0,09 натрий хлоридіне сэйкес. Натрий хлоридінің изотонды ерітіндісі 0,9 % тең

0,9-100 мл

х - 50 мл х = 0,45 Натрий хлоридінен қанша мөлшер косу кажеттілігін есептеу керек: 0,45-0,09 = 0,36

БП

Aquae pro injectionibus 50 ml Novocaini 0,5 Natrii chloridi 0.36 У_ж = 50т1

Технологиясы: Асептикалык жагдайда 50 мл шаншуга арналган суда 0,5 г новокаинды жэне 0,36 г натрий хлоридін ерітіп, толык ерігенше араластырады. Фильтрлейді. Талдайды. Тыгындап, механикалык қоспалардан тазалыгын тексереді. Маркалайды. 120°С 8 минут стерильдейді. Стерильдеп болган соц кайтадан сапасын бақьшап, ҚР ДСМ 26.08.93 № 90-П бұйрыгының талаптарына сэйкес безендіреді.

Rp.: Sol. Acidi ascorbinici 3%- 30 ml

Glucosae quantum satis misce ut fiat solutio isotonica Sterilisetur! D.S. Шаншуга

Берілген рецепте изотондаушы агент ретінде натрий хлоридінің орнына глюкоза колданылған, ол үшін алдымен кажетті натрий хлоридінің мөлшерін есептейді.

3 - 100 мл

х - 30 мл х = 0,9 аскорбин кышкылы

Морфин гидрохлоридінің концентрациясы 0,4-20

0,4-100

■2%

х =

100

20

Кесте бойынша 1% морфин гидтюхлоридінін At = 0,086°, an 2%

ерітіндінің At³ = 0,086-2 = 0,172

Натрий хлоридінің 1% ерітіндісінің депрессиясы At = 0,576°

Көп компонентті ерітінділерде есептеулер келесі тендеумен

жүргізіледі:

_ 0,52-(At² + At³ + ...)■ V _ (0,52-(0,073+ 0,172))-20 ³ г¹ 100 ~ 0,576 100

Сонда қажетті натрий хлорвдінің мөлшері 0,1.

= 0,095 и 0,1 натрий хлориді

Изотонды концентрацияларды натрий хлоридінің эквиваленті бойынша есептеу. Дэрілік заттыц натрий хлориді бойынша изотондык эквивалент! 1 г берілген дэрілік зат тудырган осмостық қысымымен бірдей осмостык кысым тудыратын натрий хлоридінің мөлшерін көрсетеді.

Мысалы: 1 г сусыз глюкозаныц осмостык эффектісі бойынша 0,178 натрий хлоридіне эквивалент. 1 г сусыз глюкоза жэне 0,178 г натрий хлориді сулы ерітінділердің бірдей көлемдерін изотондайды .

МФ X басылымьша коптеген заттардыц натрий хлориді бойьшша изотондык эквивалент! 21 кестеде келтірілген.

Rp.: Solutionis Novocaini 1%- 50 ml Natrii chloridi quantum satis utfiat solutio isotonica Sterilisetur!

D.S. 10 мл бұлшық етке

Кесте 21

Кейбір заттардың натрий хлориді бойынша изотондык эквивалент!

ЭкВщаецыш NaCl боішнша 0,18 ЯГНИ

1 г аскорбин кышкылы - 0,18 г натрий хлориді 0,9 аскорбин қышқылы - х х = 0,16 натрий хориді сэйкес

Натрий хлоридін қанша қосу қажеттігін есептеу: 100-0,9

30 - х х = 0,27 натрий хлориді

027 - 0,16 = 0,11 г натрий хлоридін изотондау үшін қосу қажет. Глюкоза мөлшерін есептеу үшін глюкозаныц натрий хлориді бойынша эквиваленте табады: 3^ = 0,18

1 г глюкоза - 0,18 г натрий хлоридіне сэйкес

х - 0,11 г натрий хлориді х = 0,61 глюкоза

БП

Aquae pro injectionibus quantum satis Acidi ascorbinici 0,9 Glucosi 0,61

Agual pro injectionibus ad 30 ml Ү_ж= 30 ml

Технологиясы: Асептикалык жагдайда стерильді өлшегіш косымша ыдысқа шаншуга арналган судың жартысын күйып, онда 0,61 г глюкозаны жэне 0,9 аскорбин қышқьшын ерітеді, көлемін 30 мл дейін жеткізеді. Фильтрлейді. Сандық жэне сапалық талдауга жібереді. Тыгындап, механикалык қоспадан тазалыгын тексереді. Маркалайды. Автоклавта 120°С 8 мин стерильдейді. Салқындатып, тазалыгын, мөлдірлігін тексереді. Безендіреді.

Физиологиялық, кан алмастырушы, шокка қарсы шаншуга арналган ерітінділер. Физиологиялық жэне кан алмастырушы, шокка карсы ерітінділер шаншуга арналган ерітінділердің ішіндегі ең күрделі тобына жатады. Еріген заттардың құрамы бойынша клеткалар мен мүшелердің өмір сүру қабілетін бір қалыпта ұстап, ағзадағы физиологиялық тепе-тендікті өзгертпейтін ерітінділерді физиологиялық ерітінділер деп айтады. Қасиеті бойынша адам канының плазмасына максималдьі жакьш ерітінділер қан алмастьфушы ерітінділер (сұйыктыктар) немесе қан алмастырғъіштар деп аталады. Физиологиялық ерітінділер жэне қан алмастьфгыштар изотонды, ерітіндінің осмостык кысымы ағза сұйыктықтарының осмостық қысымына тең болады; изоионды, яғни қан сарысуына сэйкес молшерде немесе қатынаста калий хлориді, натрий хлориді, кальций хлориді жэне магний хлориді түздарының болуы; изогидрлі, ягни ерітіндінің рН мэні қан плазмасының рН мәніне тең (қан рН = 7,36) жэне бір калыпта болуы керек. Қанда бүл тұрактылық табиги буферлер - карбонатты және фосфатты, ақ уызды жүйелер аркьшы бірқалыпта ұсталып тұрады. Қан плазмасының табиғи жүйелері сутекті жэне гидроксильді иондарды тыгыз үстап тұрады, сондыктан ортаның рН - мэнін өзгерту оңай емес. Сонымен қатар бүл ерітінділердің белгілі иондық күші болуы керек, ол ерітіндегі заттардың қасиеттеріне (қышқьш немесе сілті) байланысты. Ерітінділердің иондық күші дэрілік заттардың каннан үлпаға сіңірілуіне эсер етеді.

Ерітінділердің түгкырлыгы дэрілік заттардың ағзадан босап шыгу жылдамдығына эсер етеді. Агзаға енгізілетін ерітінділердің тұгкырлығы қан тұгкырлығына сэйкес келуі керек. Ерітінділердің тұткырлығын арттыру үшін, олардың құрамына био-еритін полимерлер (синкол, декстрин жэне т.б.) енгізіледі.

Бүл талаптарға түзды - сулы жэне сілтілі - кьішкылды ерітінділер жауап береді, сондьіқтан олар коп молшерде (тэулігіне 1,5 - 2 л) енгізіледі.

Осыган байланысты физиологиялық ерітінділерді, кан алмастырғыштарды дайындаган кезде, олардың қүрамына ұкеас реттегіштер қосады. Бүл ерітінділерге барлық баска шаншуга арналган ерітінділерге койылатьш талаптар: стерильділік, тұрактылық, апирогендік, механикалык қоспадан тазалығы қойылады.

Натрий гидрокарбонатының 3%, 5%, 7% концентрациядағы шаншуға арналган ерітінділері медициналық іс-тәжірибеде кеңінен колданылады. Оларды дайындау кезіндегі киыншылыктардың бірі мөлдір ерітінділер алу болып табылады. Ерітінділердің лайлануы, опалесценция, тіпті түнбаның пайда болуы, эдеттегідей жылумен стерильденгеннен соң жүреді. Мүның себебі - ерітінділерді кыздырған кезде натрий гидрокарбонатының гидролиз өнімдері мен препарат жэне ерітінділерді қүятын флакондар шыныларының қүрамындағы ерімейтін қоспалар арасындағы күрделі әрекеттесулер болып табылады.

1. Сондыктан натрий гидрокарбонатының ерітіндісін дайындау үшін, ГОСТ 4201 - 79 бойынша реактив ретінде шығарылатын «химиялық таза» жэне «талдау үшін таза» квалификациялы натрий гидрокарбонатын қолдану кажет. «Шаншу үшін жарамды» квалификациялы натрий гидрокарбонаты кұрамында кальций, магний коспалары болгандыктан қолдануға болмайды, трилон Б тұрактандыргышын қосуды талап етеді.

2. Натрий гидрокарбонатының потенциалды тұрақсыздығына байланысты оны ерітуді мүмкіндігінше темен температурада (15-20°С), катты шайкамай ерітіп жэне процесті жабық қүлъща жүргізген жен.

3. Натрий гидрокарбонатының ерітіндісін фильтрлегеннен соц бейтарап шыньшы флакондарға қүйып, резина тығындармен герметикалы тыгындап, сыртын металл калпакшалармен бекітеді. Сонан соң ерітіндіні қанықкан бумен 120°С 8-15 минут стерильденетін сұйьгктьіктьің көлеміне байланысты стерильдейді.

4. Стерильдеу кезінде көмір кышқьшының бөлінуіне байланысты флакондар жарылмауы үшін, оларды ерітіндімен 80% көлемде толтыру керек. Стерильдеу кезінде төмендегідей реакция жүреді:

2 NaHC0₃^:i^=::± Na₂C0₃ + Н₂0 + С0₂

5. Стерилизациялык камерада қысым нөлге жеткенде, стерилизаторды 20-30 минут демалдыру кажет.

6. Ерітіндіні толық салқындаган соң, ягни 2 сагаттан соң, ерітінді үстіндегі көмір қышқылын еріту үшін бірнеше рет кұгыны араластырып колданады.

Күрделі түлды ерітінділер

1) Natrii chloridi 5,0 Kalii chloridi 1,0 Natrii hydrocarbonatis 4,0 Aquae pro injectionibus ad 1000 ml трисоль

2) Natrii chloridi 6,0 Kalii chloridi 1,0

Aquae pro injectionibus ad 1000 ml ацесоль

ЦОЛИПК N 2 ерітіндісі: Ректификат спирті 50 мл Глюкоза 50,0 Текодин 0,04

Дефибринирленген плазма 200 мл Шаншуга арналган су 500 мл дейін

Беляков-Петров ерітіндісі.

Қүрамы: Натрий бромиді 1,0 Кофеин 0,2 Морфин 0,01 Плазма 40 мл Сиикол 400 г

Шокка карсы ерітінділерді дайындаган кезде, изотондык жэне кан алмастыргыш ерітінділерді дайындау ережелерін сактай отырып дайындайды. Спиртті стерильденген ерітіндіге қосады. Ерітінділерді ампулада немесе герметикалық тығындалатын қүтьшарда дайындаган кезде, спиртті стерильдеуге дейін енгізеді.

Полиглюкин - жартьшай гидролизденген декстранның 6% ерітіндісі. Ерітіндіні изотондық концентрацияға дейін натрий хлоридін косу аркьшы дайындайды. Сақталу мерзімі 10-20°С температурада 5 жыл. Қолдану көрсеткіші - көп қан жоғалту (жедел-острый), операциялық немесе күйік шогы.

Реополиглюкин - натрий хлоридінің изотондык ерітіндісінде дайындалган жартьшай гидролизденген декстранның 10% коллоидты ерітіндісі.

Түссіз, мөлдір немесе ашық сарғыш түсті сұйықтық. Сакталу мерзімі - 4 жьш.

Желатиноль - натрий хлоридінің изотондық ерітіндісіндегі жартьшай ыдыратылган тамак желатиннің 8% коллоидты ерітіндісі.

Құрамында бірнеше аминқышқылдары бар - глицин, пролин, метионин, цистин жэне т.б. Сақталу мерзімі 3 жыл жарақат жэне күйік шоктарын емдеу үшін жэне қан жоғалтқанда, наукасты операцияға дайындау кезінде колданады.

Дезинтоксикациялык кан алмастырғыштар. Гемодез. Су-тұзды ерітінді, қүрамында 6% томен молекулалы поливинилпирролидон - ПВП бар.

Құрамы: ПВП (м.м. 10000-15000) 60,0

Натрий хлориді 5,5

Калий хлориді 0,42

Кальций хлориді 0,5

Магний хлориді 0,005

Натрий гидрокарбонаты 0,23

Шаншуга арналган су 1000 мл дейін Судыц жарты мөлшерінде тұздарды кезекпен ерітеді. 400 мл суда ПВП ерітіп, екі ерітіндіні біріктіреді де, көлемін 1000 мл дейін сумен жеткізеді. Сыйымдьшығы 100, 250 немесе 400 мл флакондарға бөліп құяды. Герметикалык тыгыццап, стерильдейді.