Добавил:
Upload Опубликованный материал нарушает ваши авторские права? Сообщите нам.
Вуз: Предмет: Файл:
сағындыкова дәрілердің дәріханалық технологиясы201-432.doc
Скачиваний:
2
Добавлен:
01.07.2025
Размер:
2 Мб
Скачать
☆

  1. Түткырльн ы. бул қасиет сырт тенге қолданута арналган эмульсияларға маңызды көрсеткіш болып саналады. Оны анықтау үшін арнайы құрал (вискозиметр) колданылады.

  2. 15 ООО айн./мин. жылдамдықта центрифугирлеу кезде эмульсиялар қабатқа бөлінбеуі керек.

  3. Біртектілігі. Эмульсиялардың біртектілігін микроскопией қарап анықтайды. Визуалды (қараусыз көзбек) Караганда біртекті түракты эмульсиялар сүт тэрізді болуы керек.

Бақылау сурақтар:

  1. Эмульсияларға дэрілік түр ретінде анықтама беріңіздер.

  2. Эмульсиялардың типтерін анықтаудың кандай тэсілдерін білесіздер?

  3. Тұқымдар мен майлардан жасалынатын эмульсиялар технологияларына сипаттама беріңіздер?

  4. Эмульсиялардың басқа дэрілік түрлермен салыстырғанда артықшылықтары мен кемшіліктері?

  5. Эмульсиялардың өзіне тэн ерекшеліктері.

  6. Түқымдар мен майлардан жасалынатын эмульсиялар технологиясында қандай эмульгаторлар колданылады?

  7. Эмульгаторларға кандай талаптар койылады?

  8. Эмулыаторлардың жіктелуі.

  9. Эмульгаторлардың салыстырмалы сипаттамасын беріңіздер?

  1. Эмульсияларга дэрілік препараттарды енгізу тәртібі.

  2. Эмульсиялардың сапасын бағалауды қалай жүргізеді?

3.11 Түнбалар және қайнатпалар

Дэрілік затгардың ең ірі көзі - өсімдіктер болып табылады. Қазіргі кезде өсімдіктерден жеке түрде табиғи биологиялык белсенді заттар (ББЗ) - алкалоидтар, витаминдер, сонымен қатар галендік және жаңа галенді препараттар алынады.

Дәрілік өсімдіктердің және олардан алынатын фитопрепараттардың синтетикалык препараттарға қарағанда бірқатар артықшылыктары бар. Олардың кұрамында биологиялық белсенді заттардың комплексі болады; ағзаға жүмсақ эсер етеді; қолданған кезде жанама эсер көрсетуі сирек және экономикалық тиімді.

Өсімдіктерді, препараттарды алу кезінде, экстрактивті заттармен бірге көптеген балласты заттар да сығындалады. Дэріханада әдетте өсімдік шикізатынан тек қана сулы сығындылар - кайнатпа мен түнбалар дайындалады.

Қайнатпа мен түнбалар дэрілік өсімдіктердің эртүрлі бөліктерінен ex tempore алынган сулы сыгындылар. Олар ең карапайым сығындылар,

себебі күрделі күрал жабдықтарды, қымбат немесе қол жеткіліксіз экстрагенттердің колдануын талап етпейді.

ССРО МФ XI басылымында өсімдік шикізатынан сулы сығындыларды дайындау, сапасын бағалау жэне оларға сипаттама берілген, кұрғак жэне сүйық экстракт-концентраттардың сулы ерітінділерін колдану регламенпелген.

Сулы сыгындылар өте ерте кезден белгілі. Қазіргі кезде бұл дэрілік түр экстемпоральды рецептураның 10-15% қүрайды. Оның көне дэрілік түр екендігіне қарамастан, сулы сыгындылар қазіргі кезге дейін өзінің маңыздьшығын жоғалтқан жоқ. Алу жолына жэне шикізат қүрамына байланысты сулы сыгындылар келесі түрлерге бөлінеді: түлбалар (Infusa), кайнатпалар (Decocta), шырыштар - (Mucilaginis).

Тұнбалар өсімдіктің жүмсақ беліктерінен - гулінен, шөбінен, жапырагынан дайындалады. Қайнатпшіар өсімдіктердің қабығынан, тамырынан, сабағынан, тамырсабагынан дайындалады. Шырыштар -жалбызтікен тамырынан, зыгыр тұқымдарынан, салеп түйінінен алынады.

Тұнбалар мен кайнатпалардың артықшьшыктары мен кемшіліктері

бар.

Сулы сығындылардың артықшылыктары: технологиясының қарапайымдығы, бастапкы шикізат пен экстрагентгің арзандьшығы, эсер етуші затгардың комплексті күрамы, жүмсақ, кейде ұзақ емдік әсері.

Сулы сығындылардың кемшіліктері: сулы сығындьшардың түрақсыздығы (химиялық жэне микробтык), өсімдік шикізатының стандартты еместігі.

Химиялык турақсыздығы. Сулы сығындьшардагы экстрактивті заттар ерітіндіде гидролиз, тотығу-тотықсыздану реакциялары арқьзлы химиялык әзгерістерге үшырауы мүмкін. Ыдырау процессі температура жоғарлаған кезде 2-3 есе тез жүреді.

Микробиологиялық түраксыздығы. Сулы сыгындылар зең жэне ашыткы саңырауқүлактарының эсерінен тез бүзьшады, себебі микроорганизмдер ферментативтік процестерді жылдамдатады, осы процестердің белсенділігі температурага тэуелді.

Сулы сығындылардың қолданылуы. Түнбалар мен қайнатпалар өздері жеке жэне басқа да ішуге қолданылатын (микстуралар), сыртқа қолданылатын (шаюға, басуга арналган ерітінділер) дәрілік түрлермен бірге қолданылады.

Түлбалар және қайнатпалар күрамы бойынша: күрделі, карапайым болады.

Физика-химиялык табиғаты бойынша: төмен молекулалық заттар (алкалоидтар, қышкылдар) ерітінділері, ЖМҚ ерітінділері (ақ уыздар, пектиндер) ерітінділері, суспендирленген заттар ерітінділері,

Екінші сатыда біріншілік сөл түзіледі. Клеткадағы су алдым<;.: диффузияға қабілеті жоғары темен молекулалық заттарды (кьшіқьшдар. алкалоидтар, гликозидтер) еріте бастайды. Содан соң жоғары молекулальі қосылыстар, коллоидтар ери бастайды. Клетка штінде жоғзры осмостык қысым тудыратын, концентрлі ерітінді түзіледі. Оны біріншілік сөл деп атайды.

Үшінші сатыда - масса алмасу процессі жүреді. Ол сырттағы еріткіш пен клетка ішіңдегі зат ерітіндісі арасындагы концентрациялардың айырмашылығына негізделген. Клетка ішінде осмостық қысымы жоғары концентрленген ерітінді түзіледі, ол сөлдің қуысты таса арқылы еріткішке концентрациялары теңескенше тепе-теңдік орнаганша жылжуына мүмкіндік жасайды. Бүл сығындьшау процессінің соңы. Сонымен, концентрациялар айьгомашылығы - сығындылау процессінің қозғалыс куші болып табьшады.

Негізінен, диффузиянъщ екі түрі болады: молекулалық диффузия, конвективтік диффузия.

а) Молекулалық диффузия - молекулалардың ретсіз козғалысьша және бөлшектердің кинетикалық энергия қорына байланысты жүретін процесс. Бұл процесті 1855 жылы Швейцария ғалымы Фик сипаттап, түсіндіріп берді. Ал іс жузінде 1896 жылы Щукарев зерттеді. Молекулалық диффузия келесі математикалык тендеуімен көрсетіледі:

х

мұндағы: S - диффузияланган зат мөлшері, кг;

(С - с) - концентрациялар айырмашьшыгы, кг/м3; F - фаза аралык бет, м2; т - диффузия уақыты, с; х — диффузия өтетін қабат қалындығы, м; D - молекулалык диффузия коэффициент^ ол 1 секунд ішінде, 1м2 бет аркьшы, 1 м қабат қалындығынан өткен жэне 1 kt/mj концентрация айырмашьшыгы бар, кг зат мөлшерін көрсетеді. Диффузияланган зат мөлшері концентрациялар айырмашьшыгына, процесс ұзактылығына тура пропорционалды, ал диффузия өтетін кабат қалындыгына кері пропорционалды.

б) Конвективтік диффузия - температураның өзгеруі, араластыру, шайқау әсерінен сүішктыктын алмасу нэтижесінде орын алатын заттардың гасымалдануы. Конвекция - козгалмалы ортаның бір орнынан массаны екінші орынга сьфтган күш беру арқылы тасымалдануы. Диффузияның бүл түрі біріншіге қараганда жылдам жүреді.

эмульгирленген заттар (эфир майлар, өсімдік майлар) ерітінділері күйінде болады.

Өсімдік шикізатынан эсер етуші заттарды сығындылау механизмі. «Сығындылау» латын «Extractio» сөзінен, ол сығындылап алу, сірінділеу, тұндыру деген мағына береді.

Сыгынды магынасы

I. I Процесті және енімді білдіреді

Сыгьтдьілау өнімін алу үшін экстрагент жэне шикізат керек. Тұлбалар мен қайнатпалар үшін сыгындылаушы агент ретінде тазартылған су колданылады - бірінші өнім.

Судың экстрагент, сыгындылаушы агент ретінде артықшылықтары: көптеген эсер етуші заттарды жақсы сығындьшайды (алкалоидтардан баска), фармакологиялық индифферентті, биологиялық қауіпсіз, жогары диффузиялық жэне жоғары десорбциялык қабілетке ие, арзан, тиімді.

Кемшіліктері: биологиялық заттар гидролизге ұшырауы мүмкін (ферментгердің қатысында), микроорганизмдердің көбеюіне қолайлы орта.

Екінші өнім - шикізат. Шикізат - қү_рылысы клеткалы кептірілген жэне майдаланған өсімдік бөліктері. Клетка қабырғасына байланысты, тірі клетка кептірілген клеткадан ерекшелінеді.

Тірі өсімдік клеткасында көп немесе аз мөлшерде протоплазма кабаты бар. Ол таса ролін атқарады. Клетка ішіндегі сұйьпсгыкты (сөлді) оның сыртындағы сү_йыктыктан бөліп тұрады. Тірі протоплазмасы бар клетка жартьшай өткізгіш қабат ролін аткарады, ерітіндіні сыртқа өткізбейді. Мысалы, жаңа қазып алынған мия тамыры өте тэтгі дэмді. Егер оны суық суға салса, тэтті дэмі суға өтпейді. Су тек клетка ішіне енуі мүмкін.

Кептірілген өсімдіктің өлі клеткасының жартьшай өткізгіштік касиеті жоқ, онда куыстар, яғни ультрапоралар пайда болып, сол арқылы диализ жүреді. Бул жагдайда сұйыктық клетка ішіне де, сыртына да өтуі мүмкін.

Сығындылау процесс! келесі сатылардан түрады: жібіту, біріншілік сөлдің түзіггуі, масса алмасу процессі

Бірінші сатыда - өсімдік шикізаты сумен шыланьш, су клеткаға енеді. Өсімдік материалында гидрофильді заттардың кеп болғандығынан, ол сумен жақсы шыланады. Капиллярлы күштердің әсерінен су клетка кабырғасындағы саңылаулар аркылы өсімдік шикізатымен сіңіріледіа клетка аралык кеңістікті толтырады. Судың саңьшаулы таса арқылы өтіп, клеткаға енуі эндоосмос деп аталады. Өсімдік клеткасына судың енуімен бірінші саты аякталады.

CCi*0 M '■' X! бдсылымы йиһьмша наперстянка жшшраппде в»-р етуші зат белсенділі, і 50-66 БӘБ.

Мысалы, аналитикалык паспорт бойынша эсер етуші зат белсенділігі 70 БӘБ делік, сонда кажетгі өсімдік шикізаіын келесі тендеу бойынша есептеп алу ксрек:

0,5 • 66

X = = 0,47 г

70

Стандартқа сай келмейтін эсер етуші загтардың мөлшері төмен болған шикізатты сулы сығынды дайындау үшін қолдануға рүқсат етілмейді.

Шикізаттың майдалану дәрежесі. Сыгындылаушы зксграгеғ гтің өсімдіктің клеткалык кұрылысы бар материал қалындығынан өтуін жеңілдету үшін, өсімдік шикізатын майдалау керек. Майдалану дэрежесі шикізаттың морфологиялық құрылысына тәуелді. Себебі кабыктар мен гамырлардың клеткалык тасалары гүлдер мен жапырактар тасаларымен салыстырғанда калындау жэне қатты болады, сондыктан олардың өлшемдерін едэуір майдалау керек. Сонымен бірге клетка тасаларының құрамының маңызы зор. Клетка тасаларының негізгі заты - клетчатка (целлюлоза). Оларға бөлек клеткалардың тасаларын бір-бірімен жабыстыратын пектинді заттар кіреді. Целлюлоза суда ерімей, тек кана ісінеді, ал пектинді заттар арасында еритін жэне ерімейтін заттар кездеседі. Пектиндер ыстық суда тұгқыр сілбілер түзіп, сығындылау процессін баяулатады. Осы жағдайларды ескере отьфып, дәрілік өсімдік шикізатын оптимальды өлшемге дейін майдалау қажет, одан төмен майдалау тиімсіз, себебі сығындыға майда үлпа бөлшектері жэне баска ерімейтін заттар өтіп, оның сапасын төмендетеді, сығынды тез бұзылады.

Майдалаудың оптималды олшсмдері ССРО МФ X «Тұнбалар мен қайнатпалар» мақаласында көрсетілген:

  • өсімдіктердін жапырактары, гүлдері, шөбі 5 мм-ге дейін майдаланады. Тек аюкұлак жэне эвкалипт жапырақтарын майдалауды 1 мм-ден асырмайды

  • өсімдіктердің сабағын, кабығын, тамырын, тамырсабактарын 3 мм-ге дейін майдалайды

  • жемістердің, тұкымдардың майдалау дәрежесі 0,5 мм.

Спорынья — жаңадан (0,3-0,5 мм дейін) майдаланған болуы керек, себебі құрамындағы есімдік майы тез тотығып кетеді.

ССРО МФ XI басьшымында майдалаудың жеке жағдайлары ұсынылған. Спорыньядан жэне эвкалипт жапырақтарынан баска шикізат, дэріханаға майдаланган түрде түседі.

Сонымен, өсімдік шикізатынан эсер етуші заттардың сығындылануы -диффузия, десорбция, еріту, диализ нэтижесінде жүреді. Бұл процесгер ездігінен жэне бір мезетте жүретін кұбылыс болып табылады.

Сығындылаудың толықтығына және жылдамдығына эсер ететін факторлар: шикізаттың стандарттылыгы, шикізаттың майдалану дэрежесі, шикізат жэне экстрагент мөлшерлерінің катынасы, экстракция кинетикасы, өсімдік шикізатындағы эсер етуші заттардың және ілеспелі заттардың физика-химиялық табиғаты, сулы сығындьиарды дайындауға кажетгі кұрал жабдыктар әсері.

Өсімдік шикізатынын стандарттылығы. Сулы сыгындылардың кү-рамы жэне концентрациясы, ағзага эсер ету механизмі жэне күші ең алдымен бастаггқы шикізатка жэне ондағы эсер етуші заттарга байланысты болады. Эсер етуші затгардың мөлшері өсімдік материалдарына, өскен жеріне, өсу жағдайына, жинау уақытына, кептіру тәртібіне және басқа да себептерге байланысты болады. Сондықтан өсімдік шикізатының стаңдарттылыгының маңызы зор. Стандартты шикізат деп нормативті кұжаттардың (НҚ) талаптарына сэйкес келетін шикізатты айтады.

Сулы сығынды дайындауға тек стандартты немесе жоғары кондициялы шикізат қодцанылады.

Қоймага тұсетін өсімдік материалдары, кұрамындағы эсер етуші заттың мөлшері көрсетілген, аналитикалық паспортпен жабдыкталуы тиіс. Ол көрсеткіштер пайызбен (алкалоидтар) немесе биологиялык эсер бірлік (БӘБ) санымен (гликозидтер ушін) көрсетіледі. Дэріханаға түсетін өсімдік материалдары этикеткамен жабдыкталуы керек. Эсер етуші заттардың белее нділігі жоғары болған өсімдік шикізатын қолдантанда, оны жазылымда көрсетілген мөліперден кем мөлшерде алу керек. Қажетті шикізат мөлшерін төмендегі тевдеу бойынша есептейді:

С

мұндағы: X - белсенділігі жогары өсімдік шикізат мөлшері, г А - жазылымда жазылған стандартты дэрілік өсімдік

шикізат мөлшері, г С - эсер бірлігімен немесе пайызбен берілген белсенді

заттардың нағыз мөлшері (БӘБ немесе %) В - 1 г шикізаттагы эсер етуші заттардың стандартты

құрамы

Rp.: In/usi Foliorum Digitalis ex 0,5- 200 ml Da. Signa. 1 ac касыктан күніне 3 per.

Алынған шикізат мөлшері қалдықсыз майдалануы керек, себебі өсімдіктердің әртурлі бөліктерінде эсер етуші заттар эртүрлі мөлшерде таралады. Шикізат шаңнан еленген болуы керек, себебі балласты заттар суда ісінеді, масса жабысқақ болады.

Шикізат мөлшерінін және экстрагенттің қатынасы. Сығынды сапасына шикізат пен экстрагенттің қатынастык мөлшері үлкен эсер көрсетеді.

Бастапқы өсімдік материалының мөлшері жэне дайын сығынды мөлшері рецепте қатынас түрінде көрсетіледі (ех 10,0 - 200 ml немесе 10,0:200,0). Мысалы:

Rp.: Infusi Foliorum Sennae ex 10,0 -150 ml

Da. Signa. 1 ac қасыктан таңертең жэне түнде қабылдауға

Берілген рецепт 10,0 г сенна жапырағынан 150 мл тұнба дайындау керектігін көрсетеді.

Егер шикізат мөлшері көрсетілмесе, онда ССРО МФ XI басылымының талаптарына сэйкес катынаста сулы сығынды дайындалады:

  • егер тұнба мен кайнатпа күрамында күшті эсер ететін заты бар шикізатган дайындалатын болса, онда бастапқы шикізат пен сығынды 1:400 қатынасында болуы керек (наперстянка жапырагынан, термопсис шөбінен);

  • шүйгіншөп тамыры мен тамырсабактарынан, жалынгүл шөбінен, меруертгүл шөбінен, истод тамырьшан, спорыньядан, зығыр дәнінен 1:30 қатынасьгада дайындалады;

  • жалбызтікен тамырьшан 1:20 кдтынасында дайындалады;

  • калган өсімдік шикізаттарынан сығынды 1:10 қатынасында дайындалады.

Судың мөлшері эсер етуші заттардың толық сьнындьшауын камтамасыз етуі керек. Су мөлшерін есептеген кезде, оның шығыңдалу себептерін: өсімдік материалына сіңуін, булануын, тұндыру жүргізілетін ыдыста калуын ескереді.

Егер жалпы су шыгындалуы 100% деп алынса, онда адсорбция есебінен 84%, булану және жібіту есебінен 16% (2-5 мл) жоғалады (Т.П.Литвинова, 1965). Бул шыгындарды экстрагент қосу арқылы төмендетуге болады. Суды артық мөлшерде алу, эсер етуші заттардың бөлініп шығу жылдамдығын жақсартады жэне томен концентрлі сығьшдының шикізатта адсорбциялану арқылы жоғалуын төмеңдетеді. Ол үшін су сіңіру коэффициент! (Кс) ескеріледі.

Су сіңіру коэффициент! (Қ.) перфорирленген стаканда 1 г өсімдік шикізатта оны сықканнан кейін үсталынып қалатын сығынды мөлшерін

көрсетеді. Жиі колданылатын шикізаттардың Кс ССРО МФ XI басьшымында және ҚР ДСМ 15.12.2004 ж. № 142 «Дэрілік күралдарды дайындау Ережелері турачы» бұйрьп ынык 13 қосымшаеьт:ща келтірілген. Тү-ндыруға кажетті судың мөлшерін есептеу:

VCv ~ ^тунба + (Ршикізат ' Кс)

шикізат салмагы, г сыгынды көлемі, ил қажетті су келемі, мл

Rp.: Infusi Foliorum Salviae ex 10,0 - 200 ml Da Signa. Шаюға

Шалфей жапъфағъшың Кс = 3,3; Vcy = °00 + (10-3,3) = 233 ml Егер ССРО МФ XI басьшымда жэне аныктама эдебиеттерінде су сіңіру коэффициент! (Кс) жазылымда берілген өсімдік шикізаты үшін болмаса, онда шартты түрде келесі коэффициента қолданады (ҚР ДСМ 15.12.2004 ж. № 142 бұйрығының 13 қосымшасына сэйкес):

  • тамырлар жэне тамырсабактары үшін -1,5 мл/г

  • кабығы, шөбі жэне гүлдер үшін - 2,0 мл/г

  • дәні, тұкьгмы - 3,0 мл/г

  • брикеттер - 2,3 мл/г

Қ; ескерген кезде де, кейде сығьшды көлемі жеткіліксіз болып қалады. Сондьпсган, ССРО МФ XI бойынша, шикізатты сықкан соң көлемді тексеріп, қажет болған жағдайда сумен жеткізеді. Ол үшін тұнба мен кайнатпаны өлшегіш цилиндрге сүзеді, көлемін белгіп; дейін жеткізеді. Сапшіы сығынды алу үшін, су мөлшерін азайтүға болмайды, себебі онда клетхадан эсер етуші заттар аз мөлшерде бөлініп шығады. Сондьпсган сулы сьн-ыңдьшарды өсімдік шіжізатынан дайындаганда, кұргақ дэрілік заттардың концентрлі ерітінділерін колдануға болмайды.

Сыгындылар кинетикасы (t°, -с). Сыгынды алу кезінде түндыру тэртібі маңызды роль атқарады. Барлық сулы сығындыларды қайнаған су моншасында немесе иифун^ирлік аппаратта туицырады. Тұндыру үзактыгы: т^здба үш'н - 15 минут, кайнатпа үшін - 30 минут. Гемператураның жогарлауымен: иілік заттар-дың, алкалоидтардың жэне т.б. жогары ерігіштігі байқалады, диффузия жылдамдыгы артады, микроорган::чмдер хчойьшады.

Түндыру үзақтығыкмн зсері. Инфундіфкада температ)ра бірііндеп жоғарылайды, бүл жагдайда шайырлар, пектинді заттар, протеиндер еріп ү.ггереді жэне ісінуден ерт: диффузияланады. Бірақ үзгк кыздырудыц да

мүндағы: Р

ШИВДІЧГ

^тунба

қоюланады, ил сұзуді іа.ыъдат.ідь\ 1 л-ден - дейікгі көлемде сулы сірінді дайындау кезінде ССРО МФ X бойынша су моншасында тұнбаларды 25 минут, кайнатпаларды үшін 40 минут кыздырады. Тұнбалар мен қайнатпаларды 3_ л-ден артык көлемде дайындау рационалды емес, себебі сакталу мерзімі - 2 тэулік.

Өсімдік шикізатынан тұнбағіар мен қайнатпаіар дайындау сатылары схемада көрсетілген (с>т>ет 36).

кемшіліктері бар: термолабильді заттар ьідьфайдьі (гликозидтер), эфир майлары үлпып кетеді, балласты заттар кеп мөлшерде сығындыға өтеді.

Іс-тэжірибесінде сулы сығындыларды дайындау үшін тұндырудьщ бірнеше тэртібі колданылады жэне осыган байланысты сулы сыгындылар тұлбага және қайнатпага бөлінеді:

Сыгындылар түрі

Уакыт ұзақгығы, мин.

Қыздыру

Суьпу

Тұнба

15

45

Кайнатпа

30

10

Суды сірінділер