- •II semestr 223
- •So’z boshi
- •Fan dasturi
- •I. Ўқув фанининг долзарблиги ва олий касбий таълимдаги ўрни
- •II. Ўқув фаннинг мақсади ва вазифалари
- •Қуёш ва унинг тизими физикаси
- •III. Асосий назарий қисм (маъруза машғулотлари) Сферик астрономия асослари
- •Амалий астрономия масалалари
- •Осмон механикаси элементлари: сайёралар ҳаракати
- •Астрофизика тушунчалари ва телескоплар
- •Юлдузлар физикаси асослари
- •Галактика астрономияси
- •Космогония ва космология
- •IV. Амалий машғулотларни ташкил этиш бўйича кўрсатма ва тавсиялар
- •V. Лаборатория ишларини ташкил этиш бўйича кўрсатмалар
- •VI. Мустақил таълимни ташкил этишнинг шакли ва мазмуни
- •Фойдаланиладиган адабиётлар рўйҳати Асосий дарсликлар ва ўқув қўлланмалар
- •Қўшимча адабиётлар
- •Ishchi o’quv dasturi
- •Тошкент – 2017
- •1. Ўкув фанини ўқитилиши бўйича услубий кўрсатмалар
- •2. Маъруза машғулотлари Сферик астрономия асослари
- •Амалий астрономия масалалари
- •Осмон механикаси элементлари: сайёралар ҳаракати
- •Астрофизика тушунчалари ва телескоплар
- •Қуёш ва унинг тизими физикаси
- •Юлдузлар физикаси асослари
- •Галактика астрономияси
- •Космогония ва космология
- •3. Амалий машғулотлар
- •4. Лаборатория ишларини ташкил этиш бўйича кўрсатмалар
- •5. Мустақил таълимни ташкил этишнинг шакли ва мазмуни
- •Мустақил таълим мавзулари
- •6. Фойдаланиладиган адабиётлар рўйҳати Асосий дарсликлар ва ўқув қўлланмалар
- •Қўшимча адабиётлар
- •Интернет сайтлари
- •Талабалар билимини баҳолаш мезонлари
- •I semestr Ma’ruza materiallari
- •§ 1. Astronomiya fani: vazifalari va amaliy ahamiyati
- •§ 2. Astronomiyaning zamonaviy bo’limlari
- •I bob. Sferik astronomiya asoslari
- •§ 1.1. Samo jismlari va yulduz turkumlari
- •§ 1.2. Yoritgichlarning ko’rinma harakati
- •§ 1.3. Osmon sferasi va uning elementlari
- •§ 1.4. Gorizontal va ekvatorial koordinatalar sistemalari
- •§ 1.5. Kuzatuvchi kenglamasi turlari va olam qutbuning gorizontdan balandligi
- •§ 1.6. Yerning sutkalik aylanish oqibatlari
- •§ 1.7. Ekliptika va unga bog’liq koordinatalar sistemasi
- •§ 1.8. Vaqtni kuzatuvdan aniqlash usullari
- •§ 1.9. Vaqt o‘lchash tizimlari
- •§ 1.10. Taqvim va uning turlari
- •§ 1.11. Yulian kunlari va sana o‘zgarish chizig‘I
- •§ 1.12. Sferik uchburchak: sferik trigonometriyaning asosiy formulalari
- •§ 1.13. Parallaktik uchburchak. Koordinatalar sistemalariaro o‘tish formulalari
- •§ 1.14. Refraksiya
- •§ 1.15. Parallaks
- •§ 1.16. Presessiya va nutatsiya
- •§ 1.17. Yoritgichlarning chiqish va botish momentlarini aniqlash
- •II bob. Astronomiyaning amaliy va astrometrik masalalari
- •§ 2.1. Yer radiusini aniqlash. Triangulyasiya usuli
- •§ 2.2. Kuzatuvchining geografik uzunlama va kenglamasini topish
- •§ 2.3. Quyosh sistemasi jismlarigacha bo‘lgan masofalarni aniqlish
- •§ 2.4. Quyosh sistemasi jismlarining o‘lchamlarini aniqlish
- •§ 2.5. Oy fazalari va tutilishi
- •§ 2.6. Quyosh tutilishi. Saros
- •§ 2.7. Fundamental va fotografik astrometriya
- •§ 2.8. Yulduzlarning xususiy harakati
- •III bob. Osmon mexanikasiga kirish
- •§ 3.1. Olamning geliotsentrik sistemasi va osmon mexanikasi masalalari
- •§ 3.2. Sayyoralarning sirtmoqsimon ko‘rinma harakati
- •§ 3.3. Sayyoralar konfiguratsiyalari va aylanish davrlari
- •§ 3.4. Sayyoralar orbita elementlari
- •§ 3.5. Kepler va Nyuton qonunlari
- •§ 3.6. Keplerning umumlashgan 3-qonuni
- •§ 3.7. Uch jism masalasi va uning chegaralangan holi
- •§ 3.8. Ko‘tarilishlar va pasayishlar
- •§ 3.9. Quyosh sistemasining barqarorlik muammosi
- •IV bob. Astrofizika tushunchalari va teleskoplar
- •§ 4.1. Elektromagnit nurlanish spektri va uning astrofizik tadqiqoti
- •§ 4.2. Yoritgichlarning ko‘rinma va absolyut kattaliklari
- •§ 4.3. Nurlanish qonunlari
- •§ 4.4. Astrofizik obyektlar nurlanishining spektral tahlili
- •§ 4.5. Spektral chiziqlarning Dopler siljishi
- •§ 4.6. Spektral qurilmalar
- •§ 4.7. Astrofizik jismning temperaturasi turlari
- •§ 4.8. Astrofizik uskunalar va teleskoplar
- •§ 4.9. Optik teleskoplar va ularning asosiy ko‘rsatgichlari
- •§ 4.10. Radioteleskoplar
- •§ 4.11. Infraqizil astronomiya
- •Amaliy mashg’ulot materiallari
- •Uyga vazifa
- •Uyga vazifa
- •Dars davomida talabalarga beriladigan masalalar.
- •Uyga vazifa
- •Dars davomida talabalarga beriladigan masalalar.
- •Uyga vazifa
- •Laboratoriya mashg’ulot materiallari
- •Nazariy qism.
- •Yulian sanani hisoblash
- •Umumiy ko’rsatmalar
- •Nazariy qism.
- •II semestr Ma’ruza materiallari
- •§ 5.1. Quyoshning umumiy xarakteristikalari va ichki tuzilishi
- •§ 5.2. Quyoshning spektri, temperaturasi, tarkibi va yadrosi
- •§ 5.3. Fotosfera va uning aktiv sohalari
- •§ 5.4. Xromosfera va uning aktiv elementlari
- •§ 5.5. Quyosh toji va uning radionurlanishi
- •§ 5.6. Quyosh aktivligining davriy o‘zgarishi
- •§ 5.7. Yer tipidagi sayyoralar
- •§ 5.8. Gigant sayyoralar
- •§ 5.9. Asteroidlar va mitti sayyoralar
- •§ 5.10. Kometalar
- •§ 5.11. Meteorlar va meteoritlar
- •VI bob. Yulduzlar fizikasi asoslari
- •§ 6.1. Normal yulduzlar
- •§ 6.2. Yulduzlarning spektral sinflari
- •§ 6.3. Spektr-yorqinlik diagrammasi
- •§ 6.4. Yulduzlar massasi
- •§ 6.5. Yulduzlar o‘lchamlarini aniqlash
- •§ 6.6. Massa-yorqinlik-radius bog‘liqligi
- •§ 6.7. Yulduzlarning ichki tuzilishi
- •§ 6.8. Qo‘shaloq yulduzlar
- •§ 6.9. O‘zgaruvchan yulduzlar
- •§ 6.10. Yangi va o‘tayangi yulduzlar
- •§ 7.1. Somon Yo‘li Galaktikasi va uning ichki tuzilishi
- •§ 7.3. Quyosh sistemasining xarakati
- •§ 7.4. Yulduzlarning tarqoqsimon va sharsimon to‘dalari
- •§ 7.6. Spiral tarmoqlar
- •VIII-bob. Galaktikadan tashqi astronomiya
- •§ 8.1. Galaktikalarning Xabbl klassifikatsiyasi
- •§ 8.2. Galaktikalarning maxalliy guruxi
- •§ 8.3. Galaktikalargacha masofalarni aniqlash usullari
- •§ 8.4. Galaktikalar to’dalari
- •§ 8.5. Yadrosi aktiv galaktikalar
- •§ 8.6. Koinot modeli va tuzilishi
- •Amaliy mashg’ulot materiallari
- •Uyga vazifa
- •Laboratoriya mashg’ulot materiallari
- •Назарий қисм
- •Ҳисобот
- •§ 1. Юлдузларнинг массаларини аниқлаш
- •§ 2. Юлдузларнинг ўлчамларини аниқлаш
- •§ 3. Зичлик
- •Mustaqil ta’lim mashg’ulotlari
- •Мустақил таълим мавзулари
- •Glossariy
- •Ilovalar Tarqatma materiallar
- •Testlar Test savollari
§ 2. Юлдузларнинг ўлчамларини аниқлаш
Юлдузнинг такрибий чизиқий радиуси R ни (Қуёш радиуси бирликларида) Tэф ва Lb орқали ҳисоблаб топиш мумкин:
,
(7)
ёки
,
(8)
бу ерда Tэф – эффектив ҳарорат, – Больцман доимийси; шунингдек, юлдузнинг ранг кўрсаткичи CI:
.
(9)
U, B, V фотометрик система учун:
,
(10)
(B – V) – ранг кўрсаткичи,
Mv – Mv. га яқин V системадаги абсолют юлдузий катталик.
Ҳарорат T ранг кўрсаткичи CI ва (B – V) билан қуйидагича боғланган:
(11)
(12)
§ 3. Зичлик
Юлдузнинг массаси m ва чизиқий радиуси R ни билган ҳолда унинг ўртача зичлигини аниқлаш мумкин:
(13)
– Қуёш моддасининг ўртача зичлиги (1.41 г/см3).
Вазифа
-
СириусА ва унинг йўлдоши СириусВ юлдузларнинг 70 йил давомида олинган кўринма вазиятларидан фойдаланиб, уларнинг массаларини топинг, бу ерда P = 50.09 йил, a” = 7”.57. a2/a1 муносабат қуйидагича топилади (Расмга қаралсин): қўшалоқ юлдузнинг сезиларли хусусий ҳаракати компоненталарининг орбитал ҳаракатига устма-уст тушади, уларнинг кўринма траекториялари нисбатан катта вақт оралиқда қиялиги ўзгарувчан эгри чизиқ бўлиб кўринади, компонента массаларининг умумий маркази эса катта айлана бўйлаб силжийди. Бу ёй чизмада тўғри чизиқ кесмаси сифатида кўрсатилган бўлиб, у ҳар доим компоненталар орасидан ўтади, чунки вақтнинг ҳар дақиқасида компоненталар массалар умумий марказига нисбатан диаметрал қарама-қарши томонларида жойлашадилар. Унда компоненталарининг такрорланиб турувчи ўзаро жойлашувларига қараб уларнинг массалар умумий маркази атрофида айланиш даври P ни баҳолаш мумкин, чизмада улар орасидаги ўзаро масофалари r1 ва r2 ни ўлчаб эса, турли вақт моменти t учун r2/r1 муносабати аниқланади. Унда
,
(14)
n – ўлчовлар сони.
-
Бу юлдузларнинг Ti; Mv; Ri; i ларини ҳисобланг ва Гецшпрунг-Рессел диаграммасида (Г – Р Д) уларни белгиланг.
-
Икки хил усулда ранг кўрсаткичи (B – V) дан юлдузларнинг радиуси R ларини ҳисобланг (Жадвал 1).
a) N N 1, 2, 3
-
4, 5, 6
-
7, 8, 9
-
10, 11, 12
-
13, 14, 15
-
16, 17, 18
-
19, 20, 21
-
22, 23, 24
-
25, 26, 27
-
28, 29, 30
-
Худди шу юлдузларнинг масса m ва зичлиги ни ҳисобланг.
-
Юлдузларнинг ҳисобланган R ва m қйиматларини уларнинг ёритувчанлиги ва спектрал синфи билан таққосланг ва Г – Р Д да ушбу параметрларнинг боғланишини ифодалаб беринг.
Адабиёт
-
Дагаев М.М. Лабораторный практикум по курсу общей астрономии, 1963.
-
Астрономический календарь (постоянная часть), 1981.
-
Атлас звездного неба под ред. Михайлова.
-
Куликовский П.Г. Справочник любителя астрономии.
-
Малая энциклопедия Физика Космоса, 1985.
Жадвал 1
|
№ |
Юлдузнинг тўдадаги |
|
Sp, синф ва ёрит-лик |
B – Vm |
(0”.001) |
|||
|
|
номи |
Номи |
||||||
|
1 |
Car |
Канопус |
–0.75 |
F0, Ib |
0.15 |
17 |
||
|
2 |
Aql |
Альтаир |
0.76 |
A7, IV |
0.22 |
198 |
||
|
3 |
And |
|
2.1 |
K3, II |
1.21 |
5 |
||
|
4 |
Cen |
Толлиман |
0.06 |
G2, V |
0.7 |
746 |
||
|
5 |
Tau |
Альдебаран |
0.86 |
K5, III |
1.54 |
49 |
||
|
6 |
35 Cam |
|
4.19 |
B9, Ia |
0.41 |
1 |
||
|
7 |
Boo |
Арктур |
–0.12 |
K2, III |
1.23 |
91 |
||
|
8 |
Cru |
Акрукс |
0.79 |
B1, IV |
–0.26 |
9 |
||
|
9 |
Ceti |
|
3.5 |
G8 V –VI |
0.72 |
276 |
||
|
10 |
Lyr |
Вега |
0.03 |
A0, V |
0.0 |
123 |
||
|
11 |
Sco |
Антарес |
0.91 |
M1, Ia |
1.84 |
19 |
||
|
12 |
Tau |
|
2.87 |
B7, III |
–0.09 |
6 |
||
|
13 |
Aur |
Капелла |
0.03 |
G8, III |
0.8 |
74 |
||
|
14 |
Vir |
Спика |
0.97 |
B1, V |
–0.23 |
19 |
||
|
15 |
Lyn |
|
3.12 |
M0, III |
1.55 |
21 |
||
|
16 |
Ori |
Ригель |
0.03 |
B8, Iae |
–0.03 |
9 |
||
|
17 |
Gem |
Поллукс |
1.1 |
K0, III |
1.0 |
93 |
||
|
18 |
Col |
|
3.84 |
G5, III |
0,88 |
13 |
||
|
19 |
Cmi |
Процион |
0.34 |
F5, IV |
0.42 |
87 |
||
|
20 |
Psa |
Фомальгаут |
1.15 |
A3, V |
0.09 |
147 |
||
|
21 |
UMa |
|
2.99 |
M0, III |
1.59 |
28 |
||
|
22 |
Eri |
Ахернар |
0.47 |
3, Vpe |
–0.15 |
32 |
||
|
23 |
Cyg |
Денеб |
1.25 |
A2, Ia |
0.09 |
4 |
||
|
24 |
Lep |
|
3.12 |
K5, III |
1.46 |
6 |
||
|
25 |
Ori |
Бетельгейзе |
0.42 |
M2, Ia |
1.84 |
5 |
||
|
26 |
Cru |
Мимоза |
1.25 |
B0.5; IV |
–0.23 |
7 |
||
|
27 |
Dor |
|
4.42 |
F5, V |
0.31 |
56 |
||
|
28 |
Cen |
Хадар |
0.59 |
B1, II |
–0.24 |
14 |
||
|
29 |
Leo |
|
1.33 |
B7, V |
0.11 |
40 |
||
|
30 |
CE Tau |
Регул |
4.35 |
M2, Ib |
2.06 |
2 |
||
CMa Сириус –1.46 A1, V 0.0 376
СириусА 1.5 A0, V a” = 7”.50
СириусВ 8.5 A1, VII P = 50.04 йил
Жадвал 2
|
Sp |
bol (B.C.) |
|
Бош кетма – кетлик (V) |
|
|
O5 |
–4m.6 |
|
B0 |
–3.0 |
|
B2 |
–2.6 |
|
B5 |
–1.6 |
|
B8 |
–1.0 |
|
A0 |
–0.68 |
|
A5 |
–0.3 |
|
F0 |
–0.1 |
|
F5 |
0.0 |
|
G0 |
–0.03 |
|
G5 |
–0.1 |
|
K0 |
–0.2 |
|
K5 |
–0.58 |
|
M0 |
–1.2 |
|
M5 |
–2.1 |
|
Гигантлар (III) B.C. |
|
|
G0 |
–0.1 |
|
G5 |
–0.3 |
|
K0 |
-0.6 |
|
K5 |
–1.0 |
|
M0 |
–1.7 |
|
M5 |
–3.0 |
|
Ўтагигантлар (Ia, b) |
|
|
B0 |
–3.0 |
|
A0 |
–0.7 |
|
F0 |
–0.2 |
|
G0 |
–0.3 |
|
G5 |
–0.6 |
|
K0 |
–1.0 |
|
K5 |
–1.6 |
|
M0 |
–2.5 |
|
M5 |
–4.0 |

