17.Балалармен және жасөспірімдермен жүргізілетін психопрофилактикалық жұмыстың принциптерін көрсетіңіз.

1.Психопрофилактикалық жұмыс - ата-аналармен оқушылар, ұстаздардың психологиялық білімінің қажет екендігін, әрі оны өз жұмыстарында пайдалану мен жеке басының дамуына септігін тигізетіндігін, әрбір баланың жас кезеңдеріне байланысты жан-жақты дамуына жағдай жасау, интеллектуалдық және жеке тұлғалың қалыптасуына кедергі болатын жәйттарды анықтау, әрі олармен жұмыс жүргізу. Оқу-тәрбие орталықтарының типтеріне байланысты әлеуметтік педагогтың өткізетін психопрофилактикалық жұмысы төмендегілерді қамтиды: 1.Кабинетке келген балаларды психологиялық-педагогикалық тексеруден өткізу;2.Жасөспірімдердің жеке тұлға ретінде ерекшеліктерін, бейімділігін, ынтасын ашу мақсатында баланың тәртібіне дамуына психологиялық анализ жасау; 3. Баланың психикалық дамуында кедеңсіз құбылыстарды болдырмау үшін жүйелі жұмыстар жүргізу;4.Тілін дамыта отырып, психологиялық өзгерістерді дамыту; 5.Баланың балабақшаға үйренуі бойынша ата-аналарға кеңестер беру; 6.Жоғарғы топтан мектепке баруға дайындық кезеңінде кездесетін проблемаларды шешуге тырысу, әрі ата-аналарға кеңестер беру. 7.Коррекциялық бағдарламалардың, әдістердің дамуына психикалық ауытқушылығы бар балаларман жұмыс істеу бағытында пайдалану, әрі көмек беру; 8.Көкейкесті кездейсоқ жағдайларда балаларға, жас жасөспірімтерге психологиялық көмек көрсету. 2.Дамыту және психокоррекциялық жұмыстар әлеуметтік педагогтың арнайы жұмыстарында, ата-ананың қатынасымен әр баламен жекеленіп немесе топпен жүзеге асырылады. Дамыту және психокоррекциялық жұмыстар жүзеге асырылады, егер ол жүйке-жүйенің немесе психикалық ауытқулардың нәтижесінде пайда болмаған болса.3.Кеңес беру жұмыстары;

Принциптері:

1. Клиенттер, зерттеушілер, тексерушілер алдындағы психологтың ерекше жауапкершілігі.

2. Клиенттерменжұмыскезінде психолог сыпайылықтанытуы.

3. Практик психологтыңжұмысыәрадамныңтәуелсізинтеллектуалдыжәнетұлғалық даму жолындағышектеулердіжоюбағытталған.

4. Психолог өзжұмысынтұлғаныңқұқығынсақтайжәнебелсендітүрдеқорғайотырыпістейді.

5. Психолог психодиагностикалықжәнепсихокоррекциялықәдістердітаңдауда, соныменқатарөзініңталдаулары мен ұсынысберуіндемұқиятжәнеұқыптыболуытиіс.

6. Психолог адамныңдамындажәнебостандығынафизикалықжәнепсихологиялыққұқығынақолсұқпауыжәнешектемеуікерек.

7. Психолог өзінбасқарушытұлғағаақпараттандырыпоытруыміндетті, соныменқатарбасқатұлғалардыңадамқұқығынбұзуынбайқағанжағдайдаөзініңпрофессионалдыбірлестігіменмәлімдеуікерек.

8. Психолог тек өзіжетікмеңгергенбіліміжәнеквалификациясыбойыншағанаөкмеккөрсетуітиіс.

9. Психодиагностикалықжәнепсихокоррекциялықәдістерді, барлықғылымистандарттарғажауапберушінемесетолықапробацияданөтпегенжағдайдаамалсызданөткізукеректігін, қызығушылықтанытқантұлғалардыескертіпжәнеөзтаңдаулары мен ұсыныстарындаерекшемұқиятболуытиіс.

10. Психолог психодиагностикалық, психокоррекциялықжәнепсихотерапиялықәдістердікомпоненттілігіжоқтұлғаларғаберугеқұқығыжоқ.

11. Психологиялықбіліміжөніндедайындығыжоқжәне осы сферадабілімсізпсихологияққызметкөрсетіпжүргенадамдарғапсиходиагностикалықжәнепсихологиялықәсеретуәдістерінқолдануғақарсылықтанытып, олардыескертіп, қолдануға психолог тыйымсалуықажет.

12. Психолог, клиенттіңқалауыбойыншазерттеудіжәнекеңес беру барысындабасқаадамдардыңқатысуынақарсылықкөрсетпеуікерек(сотықпсихологиялықнемесемедициналықпсихологиялықзаңдытүрдеанықталғанэкспертизаларданбасқалары).

13. Психолог индивидуалдыпсихологиялықзерттеулернәтижелерінүшіншібірадамға беру жәнемәлімдеу тек клиенттердіңкелісімібойыншағанажүзегеасырылады.

14. Психолог іс - әрекетініңконфедециалдықпринципісенімдіқарым – қатынаснегізіндепсихологтыңзерттелінушіменжұмыспроцесіндеалынғанматериалдыңсапалытүрденемесекездейсоқтаралуынболдырмауыжәне осы мәліметтертапсырысберушінің, не зерттелінушінің, не психологтың, не болмаса психология ғылымынакомпромисжасалмайтындайетіпкөрсетілуітиіс.

15. Психологиялықсипаттағымәліметтердікодтауережесі. Психологтыбарлықпсихологиялықсипаттағымәліметтердезерттелінушілердіңаты – жөнінемес код арқылыбелгілеугеміндеттейді. Документ – дешифратор бірғанажалғызэкземплярдатолтырыладыжәне осы мәліметтерпсихологтыңжекекабинетінде, басқалардыңқолынатүспеуінқадағалаукерек.

16. Психологиялықсипаттағымәліметтердіңсақтаудыбақылауережелері.Тапсырысберушіадамменбірге, алынғанмәліметтергебасқа да адамдардыңқолжеткізутізімін, мәліметтердісақтаушарттары, орны, мерзіміжәнеолардыжоюжөніндеалғашқыкелісімбойыншақарастырылады.

17. Психологиялықсипаттағымәліметтердікорректілеудеқолдануережелері, психологқатапсырысберуші мен зерттелінушініжарақаттайтынкездейсоқнемесеалдын ала бағытталғанмәліметтердіжоюғакелісімалуынақолжеткізуінекөмекбереді.

18. Келісімжайындахабардар болу принципі. Психологтың, тапсырысберушініңжәнезерттелінушініңпсихологиялықіс - әрекеттіңэтикалықпринциптеріжәнеережелері, мақсаты, тәсілдеріжөніндехабардарболуынжәнеөзеріктеріменқатысуынталапетеді.

19. БАҚ-тың девиантты м-қ қалыптасуына ықпалы?

Қоғамның қазіргі күйінің үрей тудыратын симптомы — мінез-құлқында ауытқушылық бар кəмелетке толмаған балалар санының өсуі болып табылады. Мінез-құлықтың асоциалды, агрессивті, деструктивті, аддиктивті формаларының көріну үдерісіне бұқа- ралық ақпарат құралдары (БАҚ), əсіресе теледидар, компьютерлік ойындар, видеофильмдер жəне т.б. үлкен əсер етеді. БАҚ-тың девиантты мінез-құлыққа ықпалын зерттеу үшін зерттеу əдістері жəне бұл мəселеде əртүрлі ғылыми психологиялық теорияларды білу керек. Бұндай теориялар мен əдістер төмендегі ғылыми бағыттар болып табылады:1. Бихевиористтік психология қойнауында туындаған, А.Бандура мен оның əріптестері тұжырымдаған əлеуметтік ілім теориясы. Осы аталған теорияға сəйкес, адам айналасындағылардың іс-əрекеттеріне қарап мінез-құлық үлгілерін меңгереді. Бұл жағдайда БАҚ жəне оның рөлі өте маңызды, себебі бұқаралық ақпарат құралдарында көрсетілетін көрсетілімдер ілім көзі болады.А.Бандураның тəжірибелерінде ересек адам қуыршақты балғамен ұру арқылы агрессивтіліктің осы тəрізді ұшқындарының мүмкін екендігін көрсетті, бұл балада болатын бастаудың босаңсуына əкеледі."Медианы түсіну: адамның сыртқы өсуі" атты еңбегінде М.Маклюэн бойға біткен əдеттер мен мінез ерекшеліктеріне байланысты мінез-құлықтың өзгермелі, күшейтпелі немесе, керісінше, əлсіреуші үлгілерінің іріктелуіне назар аударады:а) үлгіге еліктеу ə) сенсибилизация б) десенсибилизация в) қуаттану.

2. Когнитивтік (танымдық) теория — ақпаратты алу, меңгеру үдерісінде соңынан қайтадан еске түсіруде адамдар жəне оқиғалар туралы тұлғаның еске түсіруін реттейтін "схема" қатысады

3. Тарату, əдетке айналдыру теориясы — бұл теорияның негізгі ережелерінің бірі БАҚ-тың ұзаққа созылған қайталанбалы ықпалы (əсіресе теледидар, компьютерлік ойындар) балалардың шынайы жəне əлеуметтік əлем туралы түсініктерін үнемі өзгертеді.

4. Əлеуметтену теориясы — тарату, əдетке айналдыру теориясымен ортақ белгілері көп, əсіресе БАҚ-тың ұзаққа созылатын əсер ету үдерісімен байланысы бар, адамдардың əлем туралы білімге қажеттілігін қамтамасыз етеді, өз рөлін жəне ондағы маңыздылығын анықтайды, жеке тұлғаның өнегелі-моральдық қасиеттерінің қалыптасуына септігін тигізеді.

5. Идентификация — қандай да бір телебағдарламаның əсерінен туындаған адамның эмоционалды күйі. Бұл өзін кейіпкермен салыстыру мен эмпатиялық əсерленушілік деңгейіне байланысты.

6. Қолдану жəне қанағаттану теориясы — адамдарды Бұқаралық ақпарат құралдарының қандай да бір түрін таңдауға, сонымен қатар шешім қабылдау мен өнімді қолдануда мақсаттарды анықтауда аудиторияның белсенді рөліне түрткі болатын факторларға үлкен мəн береді.

20Жасөспірімдердің девиантты мінез-құлқын әлеуметтік-педагогикалық тұрғыдан алдын алу жолдарын көрсетіңіз

Алдын алу жұмысы барлық үш деңгейдегі іс-шаралар кешеніне кіре алады. Психопрофилактикалық жұмыстың бірнеше формалары бар:

• əлеуметтік ортаны (отбасы, əлеуметтік топ, нақты тұлға)ұйымдастыруға: салауатты өмір салтын қалыптастыру бойынша жасалатын əлеуметтік жарнама, БАҚ, жастардың субмəдениетімен жұмыс;

• мəлімет беру (дəрістер, əңгімелесулер, арнайы əдебиеттерді, видео жəне телефильмдерді тарату);

• əлеуметтік тұрғыдан маңызды дағдыларды белсенді əлеуметтік үйрету;

Резистенттілік (əлеуметтік жағымсыз əсерге тұрақтылық) тренингі. Тренинг барысында девиантты мінез-құлыққа нұсқаулар өзгереді, жарнамалық стратегияларды тани білу дағдыларын қалыптастыру, құрдастар қысым көрсеткен кезде "жоқ" деп айту қабілетін дамыту, ата-аналар мен басқа үлкендердің (мысалы, ішімдік ішетіндердің) ықтимал жағымсыз əсері туралы ақпарат беріледі.

2. Ассертивтілік тренингі, немесе аффективті — құндылыққа үйрету тренингі. Ол девиантты мінез-құлық эмоционалды ауытқушылықтармен тікелей байланысты деген түсінікке негізделеді. Аталмыш мəселенің алдын алу үшін жасөспірімдер эмоцияларды тани білуге, оларды қолайлы түрде көрсетуге жəне түңілуді (стрес) жеңе білуге үйретіледі.

3. Өмірлік дағдыларды қалыптастыру тренингі. Өмірлік дағдылар дегеніміз — тұлғаның ең маңызды əлеуметтік іскерліктері. Ең алдымен, бұл қарым-қатынас жасау, достық байланыстарды сақтау жəне тұлғааралық қарым-қатынастардағы қақтығыстарды шешу іскерлігі, сонымен қатар бұл өзіне жауапкершілік алу, алдына мақсат қою,

Девиантты мінез-құлықтың ерекшелігіне сəйкес психопрофилактикалық жұмыстың мынандай принциптерін ажыратуға болады:

• кешенділік (əлеуметтік кеңістіктің, отбасының жəне тұлғаның əртүрлі деңгейлеріне əсерді ұйымдастыру);

• ақпараттың жағымдылығы;

• жағымсыз салдарды азайту;

• ?бағыттылық (жас ерекшелігі, жыныстық жəне əлеуметтік сипаттамаларды ескеру);

• көпшілікке арнаушылық (жұмыстың топтық формасының басымдылығы;болашаққа ұмтылыс мінез-құлық салдары, жағымды құндылықтар мен мақсаттарды белсендендіру, девиантты емес мінез-құлықтың болашағын жоспарлау).