38. Иттектес жыртқыш аңдар, олардың биологиясы мен экологиясының ерекшеліктерін және ресурстық түрлер ретінде маңызын түсіндіріңіз

Бөлімі: Жақтылар - Gnathostomata

Класы: Сүтқоректілер немесе аңдар – Mamalia , Theria

Кластармағы: Аңдар - Theria

Инфракласы: Жоғары сатыдағы аңдар немесе плеценталылар – Eutheria, seu Placentalia

Отряды: Жыртқыштар - Carnivora

Тұқымдасы: Иттектестер – Canidae

Бұл тұқымдасы барлық материктерде тараған және 35 – ке жуық түрді біріктіреді. Дене тұрқы 40 см – ден 160 см – ге жетеді. Басының тұмсық бөлімі ұзарған. Құлақ қалқандары үлкен, үшкірлеу, сирек қысқа және дөңгеленген. Сезім мүшелерінен иіс сезу және есту жақсы жетілген. Құйрығы әдетте ұзын. Аяқтары ұзын ( жалды қасқыр) немесе қысқа (жанаттәрізді ит). Саусақпен жүретіндер: алдыңғы аяқтары 5, артқылары 4 саусақты. Тырнақтары доғал және аздап иілген. Қорегі – түрлі омыртқалылар, кейде өлекселер, сирек – омыртқасыздар. Ашық жерлерде мекендейді. Жылына 1 рет көбейіп, 4 -7 ұрпақ алып келеді. Көптеген түрлерінде аталықтары күшіктерін тәрбиелеуге қатысады. Иттектестер тұқымдасына жататын қазақстанда кездесетін аңдардың көпшілігі кәсіптік маңызы бар аңдар болып табылады. Олар негізінен бағалы терісі үшін ауланады. Сонымен қатар олар кеміргіштерді жеп ауыл шаруышылыңына пайда келтіреді. Иттектестердің пайдасы мен қоса зияны да бар. Олар құс шаруашылығына үлкен қауіп төндіріп, зиян келтіреді. Сонымен қатар олар оба және де тағы басқа жұқпалы аураларды таратушылар болып табылады. Аталығы мен аналығының жыныстық диморфизм айырмашылығы аз, не мүлдем байқалмайды. Иіс және Eсту мүшелері жақсы жетілген. Қорегін таңертең, көбінесе іңірде немесе түнде аулайды. Жылына 1, кейбір түрлері 2 – 3 рет, кейде 2 жылда 1 рет балалайды. Күшіктері нәзік, қызылшақа болып туады.

39. Бұғылар тұқымдасына жататын сүтқоректілер, олардың биологясы мен экологиясы және ресурстық түрлері ретінде аңызын түсіндіріңіз.

Бұғылар тұқымдасына жататын тұяқтарныда еркектердің маңдай сүйектерінің туындысы болып саналатын тармақталған мүйіздер болады. Олар жылма жыл түсіп, қатадан өскенде мамық жүнді тері қатпары жауып тұрады. Мүйіздері жетіліп сүйектене бастағанда оны көлкерген тері қатып ұзына бойы жарыла бастайды. Бұғылар тұқымдасының бұғылар туысына марал атты сүтқоректі жатады. Марал- бұғы тұқымдасының ішіндегі ең ірісі. Дене тұрқы 227-244, бұқасының шоқтығының биіктігі 142-155см, салмағы 416кг, ал ұрғашыларынікі 176кг дай. Маралдың дәрілік шикізатын беретін мүйізі еркегінде ғана болады. Басқа бұғылардан ерекшелігі маралдығ мүйізі алтын бұтақты. Марал Қытай мен Моңғолияда, Алтай мен Саянда, Байкал көлінің маңында таралған. Қазақстан жерінде Талас, Іле, Күнгей және Теріскей аудандарында кездеседі.

Маралдар шағын табын құрып тіршілік ететін жануарлар. Таулы өңірдің ашық беткейлерін, орман ішін, субальпі мен альпі шабындықтарын мекендейді. Табын мөлшері мекендейтін жерлеріне байланысты. Күзде салқын түссе үлкен топтар бірте бірте ыдырап, 2-5тен топтанып, жылы орман ішін жайлайды. Қыста таудың етегіне қарай түссе жазда таудың жоғарғы белдеулеріне қарай көтеріледі.

Жайылуға кешке қарай шығып түні бойы жайылады. Тойынған сон жан жағы жақсы көрінетін жотаның биіктеу жеріне жатып демалады. Көктемде жанарлар тау беткеййлерінде күндіз жайыатын болса, жазғы қонсорғыш насекомдардың қорктенуі кезінде тек түнде ғана шығады. Негізгі қорегі – шөптесін және бұталы өсімдіктер. Олардың жапыратар, бүршіктерін азық етеді. Маралдың азық құрамына үй жануарлары жемейтін улы өсімдіктер де кіреді. Шаруашылықтағы маңызы. Маралдар аа бағалы еті мен дәрілік шикізат беретін алтын мүйізі үшін аланатын аң. Әсіресе сүйектенбеген жас мүйізі жоғары бағаланады. Бұл пантыны тау женьшені деп атайды. Бұдан пантокрин дәрісі жасалынады. Ол жүрекке, қан тамырлар

жүйесіне, тері, бұлшық етке, тыныс алу жүйесіне т.б органдарға әсер ететін сергіткіш дәрі. Көктемде панты жетілген кезде маралдың қанының шипалық қасиеті бар. Одан пантогематоген препарат дайындалады. Шығыс медицинасында маралдың ұрығы, құйрығы, сіңіріде әртүрлі ауруларға ем ретінде пайдаланылады.