24.Құрамында алкалоидтары бар дәрілік өсімдіктерді сипаттаңыз.

Алкалоид дегеніміз-табиғи күрделі органикалық азотты зат.Әдебиеттегі мәліметтер бойынша,дүние жүзі флорасының 10% түрлерінің құрамында алкалоидтар болады.Профессор В.С.Соколов әдебиеттегі мәліметтерді жинақтап, қорытып, құрамында алкалоидтары бар өсімдіктерді 3класқа бөледі:

класқа В.С.Соколов өсімдіктер туыстарының құрамында 20%-дан кем емес алкалоидтар бар тұқымдастарды жатқызады.Мұндай тұқымдастарды проф. В.С.Соколов құрамында алкалоидтары мол класс деп атауды ұсынды.

Класқа құрамында 10-20%туыстарында алкалоидтары бар тұқымдастарды жатқызуды ұсынды.Мұндай тұқымдастарды құрамында алкалоидтар мөлшері орташа тұқымдастар деп атауды ұсынды.

Класқа құрамындағы алкалоидтары бар туыстарының мөлшері 1-10% болатын тұқымдастарды жатқызды.Мұндай тұқымдастар алкалоидтары аз деп аталады.

Құрамында алкалоидтар мөлшері көп туыстар және түрлер бар тұқымдастарға мыналар жатады:Equisetaceae, Lycopodiaceae, Ranunculaceae,Berberidaceae,Menispermaceae,Papaveraceae, Fabaceae, Rutaceae,Cactaceae,Loganiaceae,Apocynaceae, Boraginaceae, Solanaceae,Rubiaceae.

Кейбір тұқымдастардың алкалоидтардың көзі ретінде маңыздылығын оған жататын туыстардың пайыздылығымен өлшеуге болмайды.Мысалы, Asteraceae тұқымдасында 1000-нан астам туыстар бар, ал құрамында алкалоидтары бар туыстар бар болғаны -10(1%) туыс, бірақ ол 10 туыстың ішінде құрамында алкалоидтары өте мол Senecio деген туыс бар.

Алкалоидтар өсімдіктердің барлық мүшелерінде немесе тек олардың кейбір мүшелерінде ғана болуы мүмкін.Алкалоидтардың өсімдік денесіндегі ауысып,жылжып отыру заңдылығын анықтау өте қиын, ал әдебиеттердегі бар материалдар тек қана алкалоидтардың өсімдіктің қайсы мүшесінде табылып анықталғаны туралы ғана.Алкалоидтардың пайда болуы негізінен жапырақтарда және жерасты мүшелерінде болатындығы айқын.Сосын олар жапырақтардан және тамырлардан басқа мүшелерге,мысалы, тұқымдарға ауысады деп толық сеніммен айту қиын,ол тек болжам ғана.Кейбір ғалымдардың болжамы бойынша тұқымдарда алкалоидтар өздігінен,дербес,жапырақтардағы алкалоидтар бұзылуының нәтижесінде түзілуі мүмкін.Өсімдіктер алкалоидтар еріген күйінде органикалық және минералды қышқыл тұздары түрінде негізгі паренхиманың,флоэманың клетка шырынында және басқа да ұлпалар клеткаларында болады.Өте жиі алкалоидтар алма,лимон,янтарь,қымыздық қышқылдары түрінде кездеседі.Минерал қышқылдарынан алкалоидтар тұздарының құрамында жиі кездесетіндері-күкірт және фосфор қышқылдары.

25. Шынымайлы өсімдіктер типтері және пайдаланылуын сипаттаңыз.

Өсімдік түрлерінің 90%-ға жуығының тұқымдарында майлар болады. Майлар өсімдік-ң басқа мүшереінде де жинақталуы мүмкін. Қорға жиналған майлардың негізгі рөлі – ол олардың қорлық мтериалдар ретінде пайдаланылуда. Майлар түгелдей май қышқылдарының глицеринінен тұрады, яғни глицериннің эфирлерінен және жоғары молекулалы май қышқылдарынан тұрады. Глицериннің формуласы:

, - май қышқары радикалдары. Табиғи майларда 200-ден астам әртүрлі май қышқылдары бар. Олардың көпшілігінде углеродтар атомы 8-ден 24-ке дейін. Өсімдіктредегі майлардың пайды болуы және жинақталуы организмдердің тіршілігімен тығыз байланысты жүреді. Ол белгілі өсімдік түрінің тұқымқуашылық ерекшеліктеріне онтонегез-ң кезеңдеріне және қоршаған ортаға, тіршілік ортасының ерекшеліктеріне байланысты. Климат факторлары жарық, жылу және ылғал өсімдік ерекшеліктерінде майдың түзілуіне немесе пайда болуына елеулі әсер етеді. Оңт. Ендіктерден Солт-ке жылжыған сайын өсімдіктегі майдың мөлшері артады. Жарық және жылу – климаттың өсімдік тіршілігіндегі биохимиялық процестерге әсер ететін маңызды факторлары. Климаттың тағы бір маңызды факторы ол әрине су. Су өсімдіктегі кез-келген органикалық заттардың құрамындағы негізгі материал болып саналады. Майлардың химиялық қасиеті олардың сабындану, ащылану, кебу және гидрогенизацияға қабілеттілігімен көрінеді. Өсімдіктер майларын 2-ге бөлуге бөлінеді: 1.сұйық майлар(кеуіп қалатын-зәйтүн,бадам,жер жаңғағы;жартылай кебетін-күнбағыс майы,мақта,жүгері майы);2.қатты майлар(какоа майы). Зәйтүн майы(Oleum Olivarum – Oleacea тұқым-ы) Еуропа Зәйтүні – қазақстанда кездеспейді. Мәңгі жасыл ағаш, биіктігі 3-7м. Отаны Жерорта теңізінің Оңт. Шығыс бөлігі. Жаңа жиналған жерін тағамдық өнім және мед-қ, техникалық зәйтүн майын алу үшін қолданады. Зәйтүн майын камфараның инъекциялық ерітіндісін дайындағанда еріткіш ретінде және жыныс гормонының препараттарын дайындағанда пайдаланады. Какао майы –мәңгі жасыл ағаш, биіктігі – 10-15м. Ылғалды,тропика ормандарында өседі. Отаны тропикалық Оңт. Америка, Бразилия. Какао ағашы 3-ші жылы жеміс бере бастайды, бірақ тек 8-10жылдан кейін ғана мол өнім береді. Дәрілік шикізаты-оның піскен жемістері:1ағаш жылына 1-4кг тұқым береді. Тұқымдарының қабығында алкалоид теобрамин және кофеин із-і, ал тұқымның өзінде шыны майы болады.Мед-да какао майы 1710жылдан бері қолд-ы. Суппазитор, шарик-р, таяқша-р, дайындау үшін қолд-ы. Зығыр майынан линетол препаратын алады. Линетол атеросклерозды, күйікті, радияция сәулелерін ауруларын, яғни тері ауруларын емдеуге пайд-ды. Жүгері майын да сондай мақсатта қолд-ы.