3. Арфаграфія як раздзел мовазнаўства. Прынцыпы арфаграфіі. Злітнае, паўзлітнае і асобнае напісанне слоў

Арфаграфiя - сукупнасць правiл, якiя вызначаюць правiльнае напiсанне слоу. Прыклад: у  бел. мове   пры вымауленнi асобных спрадвечных слоу адбывацца спрашчэнне спалучэнняу зычных:карыстацца-карысны.Не вымауляецца i не пiшацца [д] у спалучэннях здн,рдн,рдц:праязны-язда,сэрца. Не вымауляецца i  не пiшацца [д] у  спалучэннi дт на канцы iншамоуных уласных назвау: Кранштат,Шмiт.Арфаграфія — гэта раздзел мовазнаўства, у якім вывучаюцца правілы аднастайнай перадачы вуснай мовы на пісьме.Асноўныя прынцыпы беларускага правапісу — фанетычны і марфалагічны.

Сутнасць фанетычнага прынцыпу заключаецца ў тым, што напісанне адпавядае літаратурнаму вымаўленню слова і дакладна перадае яго гукавы склад. На фанетычным прынцыпе заснаваны правілы, якія вызначаюць спосабы перадачы на пісьме ненаціскных каранёвых [о], [э], [а] пасля цвёрдых і мяккіх зычных у першым складзе перад націскам, адлюстроўваюць дзеканне і цеканне. Фанетычны прынцып служыць асновай правіл напісання зваротных дзеясловаў у інфінітыве і ў форме 3-й асобы адзіночнага і множнага ліку цяперашняга часу, правіл напісання прыставак на з, спалучэнняў каранёвых зычных з суфіксальным с, падоўжаных зычных.

Марфалагічны прынцып заключаецца ў тым, што правілы, заснаваныя на ім, патрабуюць аднолькавага напісання пэўнай марфемы слова (кораня, прыстаўкі, суфікса) ва ўсіх яго формах і роднасных словах незалежна ад вымаўлення. На гэтым прынцыпе будуюцца правілы напісання звонкіх зычных у канцы слова, глухіх перад звонкімі і наадварот, прыставак на зычны [д] і [б], розных спалучэнняў зычных на стыку кораня і суфікса, а таксама некаторых канчаткаў назоўнікаў і прыметнікаў.

Утварэнне новых слоў у беларускай мове можа быць звязана са стратай дзвюма і болей лексічнымі адзінкамі (словамі) сэнсавай самастойнасці і ператварэннем іх у адно слова.

Страта сэнсавай самастойнасці кампанентамі складанага слова не заўсёды аднолькавая. У адных выпадках цесная злітнасць, спаянасць кампанентаў поўная, відавочная (хуткабежны, лёгкакрылы), а ў другіх выяўляецца захаванне імі пэўнай самастойнасці (кісла-салодкі, бела-чырвоны, беларуска-англійскі). Працэе страты кампа-нентамі сэнсавай самастойнасці і зліцця іх у адну лексічную адзінку складаны, паступовы і працяглы, што адлюстроўваецца ў напісанні слоў разам, асобна або праз злучок.

Калі два (і больш) словы сталі кампанентамі аднаго слова, то яны пішуцца разам (злітна): народнагаспадарчы, агульнавядомы, насустрач. У такіх словах часткі могуць аб'ядноўвацца пры дапамозе злучальных галосных (высакарослы, левабярэжны, жыццястойкі); адна з частак (першая) страчвае формы словазмянення (двухбаковы, двухбаковага і г. д.); можа змяняцца месца націску (бязмежны — без мяжы); могуць адбывацца фанетычныя змены.

Калі кампаненты слоў няпоўнасцю страцілі сваю самастойнасць, яны пішуцца праз злучок (паўзлітна); кожны кампанент захоўвае свой націск: чорна-белы, беларуска-рускі, сістэму словазмянення: жылі-былі — жыў-быў, жыла-была і г. д.

Кожнай часціне мовы ўласцівыя свае правілы напісання слоў разам і праз злучок, аднак ёсць і агульныя правілы. Разам пішуцца:

а) словы з прыстаўкамі і прэфіксоідамі: выезд, закінуць, звыштэрміновы, контрнаступленне, улыпралевы, антыдэмакратычны, паслязаўтра, постпазіцыйны, панісламізм, інфрачырвоны, квазінавуковы. Калі пан-, аншы-далучаюцца да ўласных імён, то пішуцца праз злучок: пан-Еўропа, Анты-Дзюрынг;

б) складаныя назоўнікі і прыметнікі, першай часткай якіх з'яўляецца лічэбнік, напісаны словам: пяцігодка, другакурснік, сямідзённы, стагоддзе, васьмісот-пяцідзесяцігадовы, сямідзесяцітонны;

в) складанаскарочаныя словы ўсіх тыпаў утварэння: прафсаюз, насценгазета, сельсавет, Белінфарм, БДУ, ЛіМ, МАЗ.

Праззлучок пішуцца:

а) аднолькавыя словы, якія паўтараюцца з мэтай узмацнення сэнсу і ўтвараюць сэнсавае адзінства: бегалі-бегалі, спявалі-спявалі, белы-белы, даўно-даўно, далёка-далёка, ледзь-ледзь. Два аднолькавыя назоўнікі, адзін з якіх мае форму назоўнага, а другі творнага склону, пішуцца асобна: работа работай, справа справай, чалавек чалавекам;

б) спалучэнні слоў з аднолькавай асновай, але з рознымі словаўтваральнымі марфемамі: дзе-нідзе, калі-нікалі, як-ніяк, сам-насам, раз-пораз, адзін-адным;

в) спалучэнні двух слоў, якія абазначаюць блізкія або антанімічныя паняцці: шляхі-дарогі, гусі-лебедзі, жыў-быў, там-сям, бокам-скокам, уверх-уніз, далёкае-блізкае;

г) складаныя словы, першай часткай якіх з'яўляецца лічэбнік, напісаны лічбамі: 3-працэнтны, 25-градусны, 200-тысячны, 50-годдзе;

д) літарныя скарачэнні складаных слоў і слоў, што пішуцца праз злучок: с.-д.— сацыял-дэмакрат, с.-г.— сельскагаспадарчы, к.-г. — кілават-гадзіна