43 Үкіметтің қр экономикасын дағдарыстан шығудын инновациялық жобалары. (эссе)

2009 жыл әлемдік экономика үшін күрделі болды.  Соған қарамастан дүние жүзінің экономикасымен тығыз ықпалдасқан Қазақстан сыртқы және ішкі нарықтардағы қиыншылықтарды еңсере отырып, оны аз да болса өсіммен аяқтады. Енді «Қазақстан 2009 жылды қалайша табысты аяқтады», деген мәселеге келетін болсақ, оның өзіндік  себептері бар. Бұндай табысқа ең алдымен Үкіметтің, Ұлттық банктің және Қаржылық қадағалау агенттігінің дағдарысқа қарсы шараларын, сондай-ақ Жол картасын тиімді жүзеге асырудың нәтижесінде қол жеткізілді. Дағдарыс жағдайда Үкімет экономиканы ілгері дамытып, банк секторындағы ахуалды тұрақтандыра алды. Жұмыссыздықтың өсуіне де жол бермеді. Халықтың нақты табысы, әлеуметтік төлемдер өсті. Тұрғынүйлерді салу кезінде үлескерлердіңпроблемаларыншешеалды. 

Қазақстанның көптеген экономистері мен қаржыгерлері осы мәселені қарастыра отырып, осы дағдарыстан шығудың өзге де жолдарын қарастырды.

Бұл жиынды Тұңғыш президент қоры ұйымдастырып отыр.

Басқосуға жиналғандардың пайымдауынша, дағдарыстан шығуға арналған былтырғы бағдарламалар ойдағыдай өткен. Дегенмен, тиісті қаржы игерілмей, кемшін қалған тұстар да бар. Мәселен, тұрғын үй құрылыс саласы қаржының 27% ғана игеріпті. Экономистер: «Биыл қаржыны инновациялық-индустриялық жобалар мен аграрлық салаға жұмсау қажет» - дейді. Дағдарысқа қарсы бағдарламалар ретінде тұрғын үй құрылысын қаржыландыру мен үлескерлер мәселесін шешу де маңызды мәселе ретінде атап өтілген. Жалпы, басқосуға қатысушылар экономикалық саланы қаржыландыру барысында «несиенің пайыздық мөлшерін барынша азайту керек» дегенді айтады. Яғни қандай мәселе болмасын, көбісі несиенің пайызына әкеліп соғады. Бұл несие алатындардың ең бірінші проблемасы деп айтсақта болады.

Қазіргі таңда дағдарыстан шығудың тиімді жолдарының бірі «индустриалды-иноовациялық бағыт» болып табылады. Bnews.kz айтуынша, 2009 жылғы наурыздағы жолдауында Президентіміз елдің дағдарыстан күшейіп шығатынын айтты.  Бұған жетудің маңызды құралы Қазақстанның 2003-2015 жылдарға арналған индустриялық-инновациялық даму стратегиясы. Бағдарламаны жасаушылардың мақсаты бойынша стратегияны жүзеге асыру әртараптандыру, жаңғырту және бәсекеге қабілетті өнімдер өндірісіне және экспорттың өсуіне жағдай жасау негізінде ел экономикасының ұзақмерзімді орнықты дамуын қамтамасыз етуі тиіс. Шынымен солай ма? Бюджеттік ақша  қайда кетіп жатыр? Әсіресе дағдарыс жағдайында. 

Стратегияныжүзегеасыруүшсатыдажүреді. Бірінші сатыда (2003-2005) әрі қарайғытехнологиялықдамудыңплатформасықұрылды: даму институты, әлеуметтік-кәсіпкерліккорпорациялар және холдингтерсекілді бизнес құрылымның негізгі элементтеріжасақталды. Технопарктер, арнайы экономикалық және индустриялық аймақтар құрылысы басталды.

44. Кәсіпорынның қаржылық тәуекелін төмендетуде әртараптандыру әдісінің маңыздылығы

Нарықтық экономикасы дамыған елдердің тәжірибесі бизнестің тәуекелсіз болмайтынын көрсетеді. Кәсіпкер тәуекелді ең  төменгі мүмкін болатын деңгейге дейін қалай азайатынын білуі қажет. Кәс/н үшін қандай да бір жағымсыз жағдай болса да кәсіпкер жағымсыз нәтижелерді азайту мүмкіндіктерін қарастыруы керек. Кәс/р/ң қаржылық тәукелдерін бейтараптандырудың тиімді жолың бірі – әртараптандыру.

Әртараптандыру тiкелей өзара байланыспайтын әр түрлi объектi/р/ң арасындағы капиталдың үлестiруi процесс б.т. Диверсификация қызмет түрлері әр түрлі кәс/р/ң арас/ғы тәуекелдiң 1 бөлiгi капиталдың үлестiруiнде құтылуға мүмкiндiк бередi. М/лы, 1 қоғамның акция/ры/ң орнына 5 әр түрлi АҚ/ң акциялары/ң инвесторымен алуға, олардың орташа табысының алуын ықтималдықғын iлгерiлетедi ж/е сәйкесiнше тәуекел дәрежесiн арзандатылады. Әрт/ру – бұл инв/қ тәуекелдiктiң ыдырауы. Дегенмен ол нөлге дейiн инв/қ тәуекелдiлікке апармайды. Демек, бұл кәсiпкерлiк ж/е шаруашылық қызмет атқаратын инв/қ қызмет саласында сыртқы фактордың әсері болады.

Әрт/ру – қаржылық құралдар ж/е портфельдер дәрежесі ретінде де, оларды жасаушылар б/ша да әртүрлі компонеттер б/ша активтерді ж/е міндеттемелерді тарату. Активтер бөлігінде әрт/ну жеке портфельдер мен қаржы құралдарының н/е олардың компоненттерінің табыстылығы (өтімділігі) төмендеген жағдайда шығынның көлемін төмендетуге мүмкіндік береді. Міндеттемелер бөлігінде әрт/у Қоғамның қорландырудың жеке дерек көздеріне б/сты болуын шектеуге мүмкіндік береді.

Әрт/ру ҚТ/ң жеке: несиелік, депозиттік, инвестициялық, валюталық түрлерін төмендетуге көмектеседі. Әрт/ру/ң негізгі түрлеріне мыналар жатады: 1.    Валюта қоржынын әрт/ру. 2.    Фирмалардың депозиттік қоржынын әрт/ру. 3.    Сатып алушыларды әрт/ру. 4.    Фирмалардың қаржылық қызметін әрт/ру. 5.    Фирмалардың бағалы қағаздар қоржынын әрт/ру. 6.    Қызмет жасап жатқан фирмалардың нақты инв/қ бағдарламасын әрт/ру.

Тәуекелдерді әрт/ру әдістері жалпы тәуекелді бөлуді білдіреді ж/е былай топталады: жауапкершілікті жоба қатысушылары арасында бөлу; қызмет түрлерін және шаруашылықпен айналысу аймақтарын әрт/ру; инвест/рды әрт/ру; тәуекелді уақытқа бөлу (жұмыс сатылары бойынша), яғни жобаны іске асыру кезінде тәуекелді уақытқа бөлу және байлау. Ұйымның активтерінің, капиталдың рентабельділігін, өтімділігін және жеткіліктілігін әртараптандыру бойынша бағдарын белгілейді.

Тәуекелден қашу тәуекелмен байланысты шарадан жай ауытқумен түсіндіріледі. Алайда кәсіпкер үшін көбінесе тәуекелден қашу пайда алу мүмкіндігін қолданбауды білдіреді. Тәуекелді ұстап қалу – тәуекелді инвестордың жауаптылығына қалтыру.

Сурет 4. Қаржылық тәуекелді бейтараптандыру үшін  пайдаланылатын әртараптандырудың негізгі түрлері

Бүгінгі жаһандану жағдайында қатаң бәсекелестік күреске төтеп беру үшін бәсекеге қабілетті экономиканы қалыптастырып, оны модернизациялау және әртараптандыру, яғни инновациялық даму жолына бағыттау кез келген елдің алдында тұрған үлкен міндет. Себебі, инновациялық дамудың өзі ұлттық экономиканың бәсекеге қабілеттілігін көтерудің ең маңызды факторы. Ал, инновациялық дамудың мақсаты – сапалы экономикалық өсуге жету.