22 .Пайыздық тәуекелділіктің мәні мен мазмұны.

Пайыздық тәуекелділік – қаржы нарығындағы пайыздық мөлшерлеменің болжаусыз өзгерісіне ( депозиттік, сондай-ақ несиелік) саяды. Қаржылық тәуекелділіктің аталмыш түрінің болуының пайда болу себебі (егер оның алдында қарастырылған оның инфляциялық құраушы бөлігін жоятын болса) : 1) мемлекеттің реттеудің ықпалымен қаржы нарығы конъюнктурасының өзгеруі;

2) бос ақша ресурстарын ұсынудың артуы немесе төмендеуі және басқа факторлар.

Тәуекелдің осы түрінің жағымсыз қаржылық салдары кәсіпорынның эмиссиялық қызметінде (эмиссия жағдайынжа акциялар сияқты облигациялар да), оның дивидендтік саясатында, қысқа мерзімді қаржы инвестициялары мен кейбір басқа қаржылық операцияларда көрініс табады. Пайыздық тәуекел-бұл пайыз мөлшерлемелерінің болжанбаған ауытқуы негізінде банктің ысырапқа ұшырау мүмкіндігі. Пайыз мөлшерлемесі өзгергенде банк табыстары мен шығындары, активтерінің нарықтық құны, пассивтер мен баланстан тыс шоттар да өзгереді. Пайыз тәуекелі берілген ссудалар мен тартылған қаражаттардың мерзімдері сәйкес келмеген жағдайда немесе активтік операциялар бойынша мөлшерлемелер әр түрлі тәсілмен берілгенде пайда болады.

Пайыздық тәуекелдің жіктемесі:

*жаңа баға құру бойынша активтер мен пассивтер бағасының өзгеруі;

*табыстың өзгеруі тәуекелі;

*базистік тәуекел;

*операциондық тәуекел.

Пайыздық тәуекелдің 2түрі бар:

1. Позиционды тәуекел- бұл белгілі бір позиция (нақты мезетке берілген процент) бойынша тәуекел. Мысалы, банк қалқымалы пайыздық ставкамен несие берді. Ол банкке табыс әкелу, әкелмейтіні белгісіз. Бұл тәуекелді болдырмауды баланста қарастыру мақсатында не істеу керек? Ең алдымен, салымдар бойынша проценттерді өзгерту және банк баланстық активі мен пассиві бойынша проценттерді теңестіру қажет.

2. Құрылымдық тәуекел-бұл пайыздық ставканың ауытқуымен байланысты ақша нарығындағы өзгерістерден туындаған банк балансы бойынша жалпы тәуекел.

Тәуекелдің басқа түрлері сияқты, пайыздық тәуекел айқынсыздықтардың негізінен туындайды. Бұл жағдайда айқынсыздық пайыздық мөлшерлеменің алдағы уақыттағы қозғалысының бағыты мен деңгейіне байланысты. Пайыздық тәуекел кредиторларға да, дебиторларға да, сондай-ақ жинақтаушылар мен инвесторларға да әсер етеді. Тәуекелдердің басқа түрлері сияқты пайыздық тәуекелді басқаруға немесе оны минимизациялауға болады.

Пайыздық тәуекел бүкіл несиелік іскерліктің іргелі аспектісі болып табылады және тек қана жариялы және жеке орналастырылатын ноталар мен облигациялар ғана емес, сондай-ақ пайыздық табыс әкелетін депозиттремен қоса қарыздық құралдардың барлық формалары бойынша бағаларға жіне табыстарға әсер етеді.

Сонымен, пайыздық тәуекел - ол қаржының жарықта пайыздық мөлшердің ойда болмаған өзгеруінен тұрады. Берілген қаржылық тәуекел түрінің пайда болу себебі болып, мемлекеттік реттеудің әсерінен қаржылық конъюнктурасының өзгеруі; бос ақша ресурстарының ұсынымының өсуі мен төмендеуі және басқа факторлар табылады. Осы тәуекел түрінің теріс қаржылық зардаптары кәсіпорынның эмиссиялық қызметінде, оның дивидендтік саясатында, қысқа мерзімді қаржылық салымдарында және басқа да қаржылық операцияларда көрінеді.

23 Несиелік тәуекелдікт мәні мен мазмұны,мысал келтіріңізің Несиелік тəуекелдік.

Ол сатып алушыларға тауарлық (коммерциялық)

немесе тұтынушылық несие берілген кезде кəсіпорынның қаржылық

қызметінде орын алады. Оның көрініс табу қалыбы төлей алмау немесе

кəсіпорынның несиеге шығарған дайын өнімі үшін төлем жасай алмау

тəуекелдігі болып табылады.

24Инвестициялы_ тəуекелдік. Ол кəсіпорынның инвестициялық қызметін

жүзеге асыруы барысында қаржылық шығындарының пайда болу

мүмкіндігін сипаттайды. Осы қызмет түрлеріне сəйкес инвестициялық

тəуекелдік түрлері – реалды инвестициялау жəне қаржылық

инвестициялау тəуекелдігі ажыратылады. Инвестициялық қызметтің

жүзеге асырылуымен байланысты қаржылық тəуекелдіктердің

қарастырылған түрлері өз кезегінде ішінен бөлінетін «күрделі

тəуекелдіктерге» жатады. Осылайша, мысалы, реалды

инвестициялаутəуекелдік құрамында инвестициялық жобаны өз

уақытында дайындамау; жобалық-конструкторлық жұмыстарды өз

уақытында аяқтамау; құрылыстық-монтаждау жұмыстарын өз уақытында

аяқтамау; инвестициялық жоба бойынша қаржыландырудың өз уақытында

ашылмауы, тиімділігінің ықтималды төмендеуіне байланысты жобаның

инвестициялық тартымдылығын жоғалту тəуекелдіктері бөлінеді.

Инвестициялық тəуекелдіктердің барлық түрлері кəсіпорын капиталының

ықтималды шығынымен байланысты болғандықтан, олар да анағұрлым

қауіпті қаржылық тəуекелдіктер тобына қосылады.

25Сипатталатын нысандары бойынша қаржылық тəуекелдіктердің

мынадай топтары ажыратылады:

жеке _аржылы_ операция тəуекелдігі. Ол белгілі бір қаржылық

операцияға тəн қаржылық тəуекелдік түрлерінің бүкіл спектрін

кешенді түрде сипаттайды (мысалы, нақты акцияны иемденуге тəн

тəуекелдік);

_аржылы_ _ызмет т_рлеріні_ тəуекелдігі (мысалы, кəсіпорынның

инвестициялық немесе несиелік қызметі тəуекелдігі);

кəсіпорынны_ т_тастай _аржылы_ _ызметі тəуекелдігі.

Кəсіпорынның қаржылық қызметіне тəн тəуекелдіктер түрлерінің

кешені оның қызметінің ұйымдастырушылық-құқықтық

ерекшеліктерімен, капитал құрылымымен, активтер құрамымен жəне

ұдайы жəне ауыспалы шығындарының қатынасымен жəне т.б.

анықталады.

26 Қаржылық салдарының сипатына қарай барлық тəуекелдіктер

мынадай топтарға бөлінеді:

тек экономикалы_ шығын əкелетін тəуекелдік. Мұндай тəуекелдік

түрінде қаржылық салдар тек теріс (табысты немесе капиталды

жоғалту) сипатта болуы мүмкін;

пайданы жіберіп алу тəуекелдігі. Ол кəсіпорын қалыптасқан

объективті жəне субъективті себептер салдарынан жоспарланған

қаржылық операцияны жүзеге асыра алмау жағдаятын сипаттайды

(мысалы, несиелік рейтинг төмендеген кезде кəсіпорын қажетті

несиені алып, қаржылық леверидж əсерін пайдалана алмайды);

экономикалық шығындармен қатар, қосымша табыстарға қол жеткізу

тəуекелдігі. Əдебиеттерде қаржылық тəуекелдіктің бұл түрі жиі

«алыпсатарлық қаржылық тəуекелдік» деп аталады, себебі ол

алыпсатарлық (агрессияшыл) қаржылық операцияларды жүзеге

асырумен байланыстырылады. Алайда бұл термин (мұндай қисында)

аса нақты емес, себебі тəуекелдіктің аталмыш түрі тек алыпсатарлық

қаржылық операцияларға ғана тəн емес (мысалы, табысы пайдалану

сатысында есептік деңгейде төмен немесе жоғары болуы мүмкін

реалды инвестициялық жобаны жүзеге асыру тəуекелдігі).

27 Уақыт мерзімінде көрініс табу сипатына қарай қаржылық

тəуекелдіктердің екі түрі ажыратылады:

т_ра_ты _аржы тəуекелдігі. Ол қаржылық операцияны жүзеге

асырудың барлық кезеңіне тəн жəне тұрақты факторлар əрекетімен

байланысты. Мұндай қаржылық тəуекелдік мысалы ретінде пайыздық

тəуекелдікті, валюталық тəуекелдік пен т.б. атап өтуге болады.

Уа_ытша _аржы тəуекелдігі. Ол қаржылық операцияны жүзеге

асырудың тек жекелеген кезеңдерінде пайда болатын жасанды сипатқа ие

тəуекелдік түрін сипаттайды. Тиімді қызмет ететін ксəпорынның төлем

жасай алмау тəуекелдігі мұндай қаржылық тəуекелдік түріне мысал бола

алады.

28 Жүзеге асыру ықтималдығының деңгейі бойынша қаржылық

тəуекелдіктер мынадай топтарға бөлінеді:

ж_зеге асыру ы_тималдығыны_ де_гейі т_мен _аржы тəуекелдігі.

Мұндай түрлерге əдетте құбылу коэффициенті 10% аспайтын қаржылық

тəуекелдіктерді жатқызады;

ж_зеге асыру ы_тималдығыны_ де_гейі орташа _аржытəуекелдігі.

Тəуекелдік менеджменті тəжірибесінде мұндай түрлерге əдетте құбылу

коэффициенті 10-25% аспайтын қаржылық тəуекелдіктерді жатқызады;

ж_зеге асыру ы_тималдығыны_ де_гейі жоғары _аржы

тəуекелдігі. Мұндай түрлерге əдетте құбылу коэффициенті 25% аспайтын

қаржылық тəуекелдіктерді жатқызады;

ж_зеге асыру ы_тималдығыны_ де_гейін а_ытау м_мкін емес

_аржылы_ тəуекелдік. Бұл топқа «белгісіздік жағдайында» жүзеге

асырылатын қаржылық топтар жатады.