42 Қазақстан нарығында кәсіпкерлік қызмет ерекшелігіне байланысты қандай тәуекелді төмендету әдістері тиімді.

Кәсіпкерлік қызмет өзінің қызметі барысында жеке және заңды тұлғалармен жүзеге асырыла отырып, пайда табу мақсатында түрлі тәуекелдерге барады. Ешқандай кәсіпорын немесе кәсіпкер тәуекелден құтыла алмайды, яғни өзінің қабылдаған шешіміне сәйкес өзі зардаптарын немесе табысын алады екен. Мемлекет олардың шаруашылық қызметі нәтижелеріне жауап бермейді. Сондықтан, кәсіпкер белгісіздік салдарынан неше түрлі нұсқалардан біреуін таңдап тәуекелге бара отырып шешім қабылдайды. Әр түрлі себептердің (табиғи жағдайлардың, бәсекелестіктің, өзінің қызметін дұрыс жүргізбеуі) салдарынан кәсіпкер өзінің қалаған табысына қол жеткізумен қоса, сол таңдалған шешім бойынша барлық қолындағы барынан айырып қалу қауіпі де бар. Сол үшін, тәуекелдің дәрежесін бағалап, оның болашақта болатынын көріп және оны төмендетіп, ешқашан кәсіпкерлік қызметке жолатпаудың әдістерін, шараларын жасауы қажет.

Тәуекелдің жалпы мағынасында табиғи апаттардың салдарынан және адамның іс әрекетінен қолдағы бар мүліктен айырылу дегенді береді. Сонымен қоса, тәуекел – бұл жеке тұлғаның, топтың, кәсіпорынның, мемлекеттің және т.б. тұлғалардың іс әрекеті салдарынан қажетті көрсеткіштерге қол жеткізбеу.

Ал кәсіпкерлік тәуекел бұл шығынның пайдадан асып түсуі, яғни күтіліп отырған қызметі шегінде пайданың ала алмауы.

Тәуекелдің болуының бір себебі, болашақтың белгісіздігі. Бұл белгісіздікті мыналар тудырады: білімнің жеткіліксіздігі, кездейсоқтық, қарсы әрекет.

Кәсіпкерлік іс әрекетте тәуекелдің салдарынан мынадай шығындар болуы мүмкін:

• Материалдық (ғимарат, құрал жабдық, материал, шикізат)

• Еңбектік (қызметкерлік жұмыс уақытын жоғалтуы, квалификацияланған жұмыскерлердің кетуі)

• Қаржылық (көзделмеген айыппұлдар)

• уақытша

• Арнайы (адамдарға, қоршаған ортаға зардаптары)

Жоғарыда айтқанымдай кәсіпкерлік тәуекелден құтылу мүмкін емес. Бұл жерде кәсіпкер тәуекелге қарсы белгілі бір саясат ұстануы қажет. Негізгі саясаттар келесілер болып табылады:

• Тәуекелден құтылу (жақындатпау) саясаты

• Тәуекелді қабылдау саясаты

• Тәуекелді төмендету саясаты

Тәуекелден құтылу саясаты бұл тәуекелден толық құтылу мағынасында беретін іс шаралар жиынтығы. Бұл саясат шаруашылық іс әрекеттерден толық бас тару арқылы қол жеткізілетін, яғни тәуекел деңгейі жоғары тәуекелдерден бас тартуды білдіреді. Бұл саясат негізі оңай, бірақ нәтижелі емес, себебі кәсіпорын жоғары табыс алудан бас тартуы мүмкін.

Тәуекелді қабылдау саясаты бұл кәсіпорынның өзінің қаражаттары есебінен тәуекелді жабу саясаты. Бұл саясат қаржылық тұрақты, кәсіпорынның қызмет саясатын жетілдіруді, бірақ көптеген шығындарға алып келуі мүмкін.

Тәуекелді төмендету саясаты мүмкіндіктің және шығынды төмендетуді білдіреді. Тәуекелді төмендетудің бірнеше әдістері бар. Олар мыналар:

Диверсификация тiкелей өзара байланыспайтын әр түрлi объектiлердiң арасындағы капиталдың үлестiруi процесс болып табылады. Диверсификация қызмет түрлері әр түрлі кәсіпорындардың арасындағы тәуекелдiң бiр бөлiгi капиталдың үлестiруiнде құтылуға мүмкiндiк бередi. Мысалы, бiр қоғамның акцияларының орнына бес әр түрлi акционерлiк қоғамдардың акцияларының инвесторымен алуға, олардың орташа табысының алуын ықтималдықғын iлгерiлетедi және сәйкесiнше тәуекел дәрежесiн арзандатылады.

Диверсификация - бұл инвестициялық тәуекелдiктiң ыдырауы. Дегенмен ол нөлге дейiн инвестициялық тәуекелдiлікке апармайды. Демек, бұл кәсiпкерлiк және шаруашылық қызмет атқаратын инвестициялық қызмет саласында сыртқы фактордың әсері болады, бірақ оған диферсификация әсер етпиді.

Лимиттеу бұл белгілі бір шектің болуы. Яғни белгілі бір шығын сомаларын, сату бойынша, несие бойынша шектің болуы. Лимиттеу тәуекелді төмендетудің негізгі әдісі болып табылады, яғни бұл банкте ссуда беруде қолданылады. Ол шаруашылық жүргізуші субьектілердің тауарларын сатуда белгілі бір несиелік сомалар бойынша заемдар беру, капитал салуының сомаларын анықтау болып табылады.

Хеджирлеу валюталық тәуекелдердi сақтандырудың әр түрлi әдiстерiнiң белгiсi үшiн банктiк, биржалық және коммерциялық тәжiрибеде пайдаланады. «Хеджирлеу - жедел келісімшарттар жасау, болашақта курстық бағамның өзгешеліктері есебінен курс бағамдарын сақтандыру, яғни болашақта болатын өзгерістерді алдын алу болып табылады. Хеджирлеу операциясының екі түрі бар: хеджирлеуді жоғарылату және төмендету.

Хеджирлеуді жоғарылату немесе хеджирлік сатып алу. Бұл хеджер биржалық операцияларды және жедел келісім шарттарды немесе опциондарды білдіреді. Бұл түр болашақта кур бағамының өзгеруін алдын алуын сақтандруды білдіреді. Бұл сатып алынатын тауардың бағасын алдын ала белгілеу, яғни қолға тауар тими жатып белгілеп қою болып табылады.

Хеджирлеуді төмендету немесе сатылулар бойынша хеджирлеу, бұл жедел келісімшарттарды сату бойынша биржалық операция. Хеджерлік төмендету болашақта тауарды сату кезінде бағаның төмендеуі салдарын алдын алу болып табылады.

Таңдау және нәтижелер туралы ақпарат алуы. Ақпарат тәуекел дәрежесін төмендетуде маңызды рөл алады. Кәсіпорынға көп жағдайда тәуекелі жоғары шешім қабыладуға тура келеді, сол кезде ақпаратттың жеткіліксіздігі салдарынан тәуекелдің жоғарылауы немесе дұрыс шешім қабылдамауы орын алады. Егер де ода толық ақпарат болған жағдайда ол тәуекелі жоғары шешім қабылдамайтын еді.

Өзін өзі сақтандыру бұл кәсіпорын өз өзін сақтандыруды дұрыс шешім деп қабылдайды, яғни сақтандыру компаниялары арқылы сақтандыруды сатып алғаннан гөрі өзін сақтандырады. Соның есебінен ол капиталдың сақтандыруға жұмсау шығындарын азайтады. Өзін өзі сақатндыру бұл кәсіпорынның тәуекелі жоғары орындарында жүзеге асады. Яғни, белгі бір резервтік қорлар немесе сақтандыру қорлары құрылады. Бұл қорлар тек ақшалай формада емес сонымен қатар тауарлы формада құрылуы мүмкін.

Фермерлер және де ауыл шаруашылғын жүргізетін кәсіпорындар, барлығынан бұрын тауарлы формада сақтандыру қорларын құрады: тұқымды, жем және т.б. яғни табиғи жағдайлардың сақтарынан сақтандыру.

Резервтік ақшалай қорлар ең алдымен жоспарланбаған шығындарды жабу, кредиттік берешек, кәсіпорын таратылған жағдайдағы шығындарды жабу бойынша құрылады. Бұл қор Акционерлік қоғамдар үшін міндетті болып табылдаы.

Барлығынан да белгілі тәуекелді төмендетудің әдістердің бірі сақтандыру болып табылады. Сақтандыру мағынасы бұл тәуекелді нолге дейін төмендету үшін өзінің табысының жартысынан бас тартуын білдіреді.

Қазіргі уақытта сақтандырудың бірнеше түрлері пайда болды. Олар:

Сақтандыру титулы бұл өткен уақытта болған оқиғаларды болашақта болдырмау үшін сақтандыру. Бұл жылжымайтын мүлік иелерінің шығынға ұшыраған жағдайда сотпен келісім шарт бұзылған жағдайда сақтандыру сомасын қайтарып беруді білдіреді.

Кәсіпкерлік тәуекел бұл жоспарланған пайданы өз әрекеті кезінде ала алмауы. Кәсiпкерлiк тәуекел сақтандыру шарты бойынша, кәсiпкерлiк тәуекел тек қана сақтандырушының өзiне қамсыздандырыла алады және тек қана оның пайдасына, яғни мұндай келiсiм шарты үшiншi тараптың пайдасына жасауға болмайды. Сақтандыру сомасы кәсіпкерлік тәуекел сақтандыруының құнынан аспауы керек.

Қорыта келе, жоғарыда аталған әдістерді қолдана отырып кәсіпкер тәуекелді төмендете алады екен. Ешқашан тәуекелден қашып кету мүмкін емес, яғни ол сені батпаққа батырады, немесе жоғары тәуекелге бара отырып пайда табуға қол жеткізеді. Осы аталған тәуекелді төмендету әдістерін пайдала отырып, кәсіпорын болашақта пайда алу мүмкіншілігіне ие болады екен.

Менің ұсынысым бойынша, кәсіпкерлік тәуекелді төмендету әдістері ішінен таңдау және нәтижелер туралы ақпарат алуы және өзін өзі сақтандыру әдістерін ұсынар едім. Бірақ барлық әдістерді қолданған дұрыс себебі, орыстың мақалы «не клади все яйцо в одну корзину» дегендей барлық әдістерді қолдана отырып тәуекел дәрежесін барынша төмендетуге мүмкіндік алатын едік.