Рмқк «марат оспанов атындағы батыс қазақстан мемлекеттік медициналық университеті» практикалық сабақтарға арналған әдістемелік нұсқаулар

Мамандығы: жалпы медицина, стоматология

Пән: қазақ тілі

Кафедра: тілдер

Курс І

№ 74 тақырып: Төл сөз туралы түсінік. «Жел шешек» мәтіні.

Құрастырушы: аға оқытушылар Абдуллина Л.Н., Сәбитбекова М.М.

Ақтөбе 2010ж.

Кафедра отырысында бекітілген

«____»___________ 200_ж.

№ __ хаттамасы

Кафедра (курс) жетекшісі ____________________

Тақырыбы: Төл сөз туралы түсінік. «Жел шешек» мәтіні.

Мақсаты: Төл сөз туралы түсінік беру. Төл сөздің орналасу тәртібін меңгерту. Практикалық жұмыстар жүргізу арқылы бекіту.

Өткізілу түрі: талдау, сұрақ-жауап.

ТАҚЫРЫП БОЙЫНША ТАПСЫРМАЛАР:

1. Төл сөз дегеніміз не?

2. Төл сөзге мысал келтіріңіз.

3. Төл сөздің орналасу тәртібі.

Кейде сөйлеуші өз сөзінің ішінде басқа біреудің де сөзін, айтқан ойын келтіріп отырады. Сөйтіп, бір сөйлемнің ішінде екі адамның сөзі, пікірі, ойы қолданылады. Мысалы: Жұман көштің алдына түсіп алып: «қайтсем Игіліктің жанына қаттырақ батырар екенмін» - деп келе жатыр еді. (Ғ.Мүс.). Бұл мысалда «қайтсем Игіліктің жанына қаттырақ батырар екенмін» деген Жұманның сөзі өзгертілместен сөйлемнің ішіне енген. Міне, осындай біреудің сөзін бұлжытпай өзгеріссіз өз сөзінің ішінде берілуін төл сөз дейміз. Төл сөз бен автор сөзінің орналасу тәртібі төрт түрлі болады: 1. Төл сөз автор сөзінен бұрын тұрады. «Т.с.», - а.с. Мысалы: «Дені сау кісіге қарап отыру қиын ғой», - деп Жамал даусын солғындау шығарады. (Ғ.Мұст.). 2. Төл сөз автор сөзінен кейін тұрады. А.с.: «Т.с.» Мысалы: Жиренше сөз таба алмай ұялып қалды: «Ұят болды. Өзім де өкіндім» (М.Ә.). 3. Төл сөз автор сөзінің ортасында тұрады. А.с.: «Т.с.», - а.с. Мысалы: Келді де: «Абай шырағым, сені әкең шақырып жатыр», - деді (М.Ә.). 4. Төл сөз автор сөзінің екі жағында тұрып, автор сөзі төл сөздің ортасына орналасады. «Т.с.», - а.с,- т.с. Мысалы: «Өз өлеңім емес, - деді мынау үлкендердің шамасын біраз қылжақ еткендей боп, - бағана кешке Шөжені көріп ем, соның өлеңі» (М.Ә.).

1 – тапсырма. Берілген төл сөздерді көшіріп жазыңыз. Схемасын көрсетіңіз.

1. – Үйлеріңде басқа ересек адам бар ма? – деп сұрады ол менен.

- Бар, - дедім мен, басымды изеп. 2. анам ән естілген жаққа қарап отыр. - Бұл біздің қойшы баланың әні, - деді анам, бір кезде маған қарап. 3. Осы кезде Саттардың: «Адамның өзі дайындап ішкен асы қандай тәтті болады!» - деген сөзін таңы іштей қайталады. 4. – Сендердің өздерің де шаршаған боларсыңдар, аз да болса көздеріңнің шырымын алыңдар. Мен түтін шықпайтын қу бұтақ жинап, ас әзірлейін, - деді Николай атай, бізге қамқорси сөйлеп. 5. Ол маған таңданған адамдай қарап: - Аз күнде қандай өзгергенсің? Саған да демалу керек екен, - деді (А.Лек.).

2 – тапсырма. Көшіріп жазып, төл сөз бен автор сөзін ажыратыңыз.

1. – Япыр-ай, мықты екенсіз, ақсақал! – деді Байжан, сексеуілді тастай беріп. 2. Гүлнәр сілкініп орнынан тұра беріп еді: - Қашан жүретін болдың, қызым? – деп сұрады Анатолий Кондратьевич. 3. Шарт-шұрт атылған дыбысқа елегізе құлақ түрген ол: «Торғайларды қақпанмен үркітіп жүрген – біздің Наташа болар», - деп жорыды. 4. «Кәне, машинаға мінбейміз бе?» деген сөзді ол өзгелерден бұрынырақ айтты. 5. Біраз үнсіз отырғаннан кейін, Гүлнәрдің аузына: «Қайтпаймыз ба?» деген сөз кеп қалып еді, - «Қа...» дей беріп, аузын жинап ала қойды (С.М.).

3 – тапсырма. Төл сөзге байланысты бірнеше сөйлем құрастырыңыз.

Ү л г і: Дина бір сөзінде Асанға: «Талабың бар екен, бірақ талап - әлі өнер емес» - деген болатын.

4 – тапсырма. Сөйлемдерді толықтырыңыз.

1. Жел шешек терінің, шырышты қабықтың, ... зақымдануымен сипатталады. 2. Күлбіректердің орнына ... түзіледі. 3. Инфекция ауа ... таралады. 4. Тұрмыста жел шешекті ... атайды. 5. Бөрте бастағанда қышиды, науқастың ... алады. 6. Қызу көтерілген кезде баланың ... нашарлайды.

Әдебиеттер:

1. М. Ә. Қараев «Қазақ тілі», Алматы, «Ана тілі», 1993 ж., 179 бет.

2. Б. Ж. Доскеева «Қазақ тілі», Мед.ЖОО арналған, А., «Қайнар», 2002, 91-92 беттер.

3. Бектурова А.Ш. Казахский язык для всех: учебник/ А.Ш.Бектурова, Ш.К.Бектуров. – Алматы: Атамұра, 2004ж. – 720 с.

4. Берікұлы Н. Қолданбалы қазақ тілі: оқу құралы/Н.Берікұлы, Ж.С.Есқарина. – Ақтөбе, 2005ж. – 320 б.

5. Қазақ тілі: оқу құралы/Мурзалина Б. ж.б. – Алматы: Ана тілі, 2003ж, - 264 б.

6. Оразақынова Н.А. Қазақ тілі (Сөзжасам. Морфология): оқу-әдістемелік/ Н.А. Оразақынова. – Алматы: Арыс, 2004, -176 б.

7. Күзекова З.С. Қазақ тілі: практикалық курсы/З.С. Күзекова. – Алматы, 2003ж.

Бақылау сұрақтары:

1. Біреудің сөзін бұлжытпай, өзгеріссіз берілуін қандай сөз дейміз?

2. Сызба бойынша мысалдар келтіріңіз..

1. төл сөз - автор сөзі

2. автор сөзі - төл сөз

3. автор сөзі - төл сөз - автор сөзі

4. төл сөз - автор сөзі - төл сөз