Рмқк «марат оспанов атындағы батыс қазақстан мемлекеттік медициналық университеті» практикалық сабақтарға арналған әдістемелік нұсқау

Мамандығы: жалпы медицина, стоматология

Пәні: Қазақ тілі

Кафедра: Тілдер

Курс І

№ 25 тақырып: Тұрлаусыз мүшелер. «Терінің құрылысы және атқаратын қызметі» мәтіні.

Құрастырушы: аға оқытушылар Сәбитбекова М.М., Ербатыр Б.Ө.,

Абдуллина Л.Н., оқытушы Утаргалиева Ш.Ш.

Ақтөбе 2010 ж.

Кафедра отырысында бекітілген

«02» қыркүйек 2010 ж.

№ 1 хаттама

Кафедра (курс) жетекшісі ____________________

Тақырыбы: Тұрлаусыз мүшелер. «Терінің құрылысы және атқаратын қызметі» мәтіні.

Мақсаты: Тұрлаусыз мүшелердің сөйлемдегі атқаратын қызметі туралы түсінік беру.

Тақырыптың негізгі (мәселелері) сұрақтары:

1. Тұрлаусыз мүшелер деген не?

2. Тұрлаусыз мүшелерді ата.

Өздігінен сөйлем құра алмайтын, тек негізгі ойды жан-жақты толықтырып айту үшін қолданылатын мүшелерді тұрлаусыз мүшелер дейміз. Тұрлаусыз мүшелерге толықтауыш, пысықтауыш, анықтауыш жатады. Мысалы: Кеше іңірде Жабай жылқының шетін қайтарып жүр еді (Ғ. М.). Толықтауыш мүшелер: өз бетімен сөйлем құра алмайды; тұрлаулы мүшелерге бағынышты болады; - өзі байланысқа түскен мүшелерді анықтап, толықтырып, пысықтап тұрады.

1 - жаттығу. Көп нүктенің орнына тиісті сөзді қойып көшіріп жазыңыз.

1. ... екі топқа бөлдік.

2. ... бүкіл Қазақстан мақтан етеді.

3. Мыңдаған жастар ... көмекке келді.

4. ... машиналар зымырап барады.

5. Қамқоршылар ... әкелген сыйлықтарын тапсырды.

6. ... жиналғандар бүлдіршіндерге риза болды.

7. Сылақты ... араластырды.

8. Ұста ... шегеледі.

9. Машина ... қалаға апарды.

10. Теміржолшы сабы ұзын балғамен ... әр жерден ұрып барады.

Тірек сөздер: балаларға, цементті, отрядты, жолмен, Қазақстанға, мерекеге,

жәшікті, Тоқтарды, күрекпен, рельсті.

2-жаттығу. Көп нүктенің орнына тиісті қосымшаны қойып көшіріп жазыңыз.

1. Алматы... Абай даңғылы бар. Даңғыл... ұлы Абайға ескерткіш орнатылған. 3. Самал анасы... бірге ауданға келді. 3. Халық. батырлар... әрдайым ардақтап, қастерлейді. 4. Халық ең құрметті қонағын нан-тұз... қарсы алады. 5. Дүниеде нан... қасиетті еш нәрсе жоқ.

3-жаттығу. «Терінің құрылысы мен атқаратын қызметі» мәтіні бойынша кездесетін жаңа сөздермен танысып, жаттап алыңыз.

тері -кожа сыртқы жабын-наружный покров

түлеу-лущение жаңарту-обновление

қор-запас; ресурс тері бездері-потовые железы

май торлары-жировая клетчатка серпімді-упругий

майлау-мазать салқындау-похолодеть; охлаждаться

күю-обжечься; гореть; ожог сипау-ощупывание; погладить

үсу-замерзать; отморожение

4 -жаттығу. Төменде берілген мәтінді оқыңыз. Мағынасына қарай бөліктерге бөліп, тақырыпша қойыңыз.

Терінің құрылысы және атқаратын қызметі

Тері - біздің денеміздің сыртқы жабыны. Оның көлемі екі текше метрдей. Тері үш қабаттан тұрады. Сыртқы қабат эпидермис көп қабатты эпителий ұлпасынан құралған. Ол үнемі түлеп, жаңарып отырады. Эпидермистің астыңғы қабаты дерма ұлпасынан тұрады. Терінің бұл қабатында қан тамырлары, лимфа тамырлары, май және тер бездері болады.

Терінің ең астыңғы қабатында май торлары бар. Май торлары ішкі мүшелерді әр түрлі зақымданулардан, салқындаудан сақтайды, сондай-ақ энергия қоры болып табылады.

Тері мықты және серпімді болады. Бұл адамның жеңіл және еркін қозғалуына мүмкіндік береді. Таза және ауруға шалдықпаған тері денеге әр түрлі микробтардың енуіне жол бермейді. Ағзадағы зиянды заттар, мөлшерден артық тұздар тері арқылы (термен) бөлініп отырады. Тер бездері тер бөледі. Бұл денені ысып кетуден сақтайды. Терідегі май бездері май бөледі. Тері майы шашты және терінің үстін майлайды, теріге жұмсақтық және серпімдік қасиет береді. Тері – сезім мүшесі, ол жүйке талшықтарымен торланған. Сондықтан біз денемізге ыстықтың, суықтың әсерін және ауру сезімдерін қабылдап, өзімізді күюден, үсуден, жарақаттанудан қарғай аламыз. Тері газ алмасуға қатысады, оттегін сіңіріп, көмір қышқыл газын бөледі.

5– жаттығу.Төмендегі сұрақтарға жауап беріңіз.

1. Тері деген не?

2. Терінің көлемі қанша?

3. Тері қанша қабаттан тұрады?

4. Сыртқы қабат қалай аталады?

5. Тері бездері не бөледі?

6. Терінің тағы қандай қасиеттері бар?

ОҚЫТУ ӘДІСТЕРІ: түсіндіру, сұрақ-жауап, талдау, аудару.

ҚОЛДАНЫЛАТЫН ӘДЕБИЕТТЕР:

1. Ә. Қараев «Қазақ тілі», Алматы, «Ана тілі», 1993 ж., 179 бет.

2. Б. Ж. Доскеева «Қазақ тілі», Мед.ЖОО арналған, А., «Қайнар», 2002, 91-92 беттер.

3. Бектурова А.Ш. Казахский язык для всех: учебник/ А.Ш.Бектурова, Ш.К.Бектуров. – Алматы: Атамұра, 2004. – 720 с.

4. Берікұлы Н. Қолданбалы қазақ тілі: оқу құралы/Н.Берікұлы, Ж.С.Есқарина. – Ақтөбе, 2005. – 320 б.

5. Қазақ тілі: оқу құралы/Мурзалина Б. ж.б. – Алматы: Ана тілі, 2003, - 264 б.

6. Оразақынова Н.А. Қазақ тілі (Сөзжасам. Морфология): оқу-әдістемелік/ Н.А. Оразақынова. – Алматы: Арыс, 2004, -176 б.

7. Күзекова З.С. Қазақ тілі: практикалық курсы/З.С. Күзекова. – Алматы, 2003.

Бақылау сұрақтары:

1. Тұрлаусыз мүшелерге 5 мысал келтіріңіз.

2. Мәтіннің мазмұнын айтыңыз.

3. Мәтіннен тұрлаулы, тұрлаусыз мүшелерді табыңыз.

4. Мәтін мазмұны бойынша жолдасыңызбен диалог құрастырыңыз.