3. - Жаттығу. Оң бағанадағы етістіктер мен сол бағанадағы керекті сөздерден сөз тіркесін құраңыз (сұрақ арқылы)

Бұлшық еттен бөлінеді (нешеге?)

Асқазанда орналасқан (қайда?)

Кеуде қуысында тұрады (неден?)

Оттегіні қорытылады (қайда?)

Ауыз қуысынан жеткізеді (нені?)

Екіге басталады (қайдан?)

Сыртқа реттейді (нені?)

Жұмысын шығарады (қайда?)

ОҚЫТУ ӘДІСТЕРІ: проблемалық әдіс, баяндау, аударма.

ҚОЛДАНЫЛАТЫН ӘДЕБИЕТТЕР:

1. Ә. Қараев «Қазақ тілі», Алматы, «Ана тілі», 1993 ж., 179 бет.

2. Б. Ж. Доскеева «Қазақ тілі», Мед.ЖОО арналған, А., «Қайнар», 2002, 91-92 беттер.

3. Бектурова А.Ш. Казахский язык для всех: учебник/ А.Ш.Бектурова, Ш.К.Бектуров. – Алматы: Атамұра, 2004. – 720 с.

4. Берікұлы Н. Қолданбалы қазақ тілі: оқу құралы/Н.Берікұлы, Ж.С.Есқарина. – Ақтөбе, 2005. – 320 б.

5. Қазақ тілі: оқу құралы/Мурзалина Б. ж.б. – Алматы: Ана тілі, 2003, - 264 б.

6. Оразақынова Н.А. Қазақ тілі (Сөзжасам. Морфология): оқу-әдістемелік/ Н.А. Оразақынова. – Алматы: Арыс, 2004, -176 б.

7. Күзекова З.С. Қазақ тілі: практикалық курсы/З.С. Күзекова. – Алматы, 2003.

Бақылау сұрақтары:

1. Сөз тіркесі синтаксисі деген не? Мысал келтір.

2. «Адам ағзасы» мәтінінің мазмұнын айтыңыз.

3. Берілген сөз тіркестерімен сөйлемдер құрыңыз:

ас қорыту, кеуде қуысы, зәр түзіледі, бұлшық ет, қоректік заттар, тыныс алу.

Рмқк «марат оспанов атындағы батыс қазақстан мемлекеттік медициналық университеті» практикалық сабақтарға арналған әдістемелік нұсқау

Мамандық: жалпы медицина, стоматология

Пән: қазақ тілі

Кафедра: тілдер

Курс І

№ 2 тақырып: Еркін сөз тіркесі.«Адам қаңқасы» мәтіні.

Құрастырушылар: аға оқытушылар Ербатыр Б.Ө.,

Сәбитбекова М.М.,

Абдуллина Л.Н., оқытушы Утаргалиева Ш.Ш.

Ақтөбе 2010 ж.

Тақырыбы: Еркін сөз тіркесі. «Адам қаңқасы» мәтіні.

Мақсаты: Еркін сөз тіркесі туралы мәлімет бере отырып тапсырмалар орындау барысында пысықтау.

ТақырыПтың негізгі сұрақтары:

3. Синтаксис деген не?

4. Еркін сөз тіркесі дегеніміз не?

5. Адам қаңқасы туралы.

Тіл арқылы қатынас жасағанда сөздер дара күйінде емес, бір-бірімен тіркесіп қолданылады. Құрамындағы сөздердің орнын өзгерту немесе басқа сөздермен алмастыруға бола беретін тіркесті еркін тіркес деп атайды. Мысалы: Таза дәптер, таза киім, әдемі дәптер, әдемі көйлек.

ТАҚЫРЫП БОЙЫНША ТАПСЫРМАЛАР:

1-тапсырма. Мәтінді мәнерлеп оқып, орыс тіліне аударыңыз.

Адам қаңқасы.

Тірек- қимыл жүйесі қаңқа мен бұлшық еттен тұрады. Қаңқа дегеніміз – денедегі түрлі сүйектерден құралған мықты тірек. Сүйектерге бұлшық еттер бекиді.

Бас сүйегі ми сауыты мен бет сүйегі бөлімдерінен тұрады. Ми сауыты өзара қимылсыз байланысқан сүйектерден құралады. Оларға төбе мен самай, маңдай және шүйде (қарақұс), жақ сүйектері жатады. Бет сүйектері жұп: үстіңгі және астыңғы жақ сүйектерден, мұрын, таңдай, көз ұясы, тіл асты сүйектерінен тұрады. Бұлардың ішінде тек астыңғы жақ сүйек қана қимылдайды.

Тұлға қаңқасы омыртқа жотасынан, қабырғалардан және төс сүйегінен тұрады. Омыртқа жотасы мойын, арқа, бел, сегізкөз, құйымшақ болып бөлінеді. Омыртқа жотасы 33-34 омыртқдан құралады.Омыртқалар бірігіп жұлын өзегін түзеді. Он екі жұп қабырға кеуде қуысын құрайды.

Иық белдеуі иық және қол сүйектерінен тұрады. Иық белдеуі арқылы қол сүйектері денемен байланысады. Бұғана мен жауырын бірігіп иық белдеуін құрайды. Кеуденің сыртқы жағына орналасқан жалпақ, үшбұрышты сүйек жауырын деп аталады. Қол сүйектері екі ұзын сүйектен: тоқпан жілік пен кәрі жіліктен (шынтақ сүйек, шыбық сүйек) тұрады. Білезік сүйек, алақан сүйек және саусақ сүйектері – қол басы сүйектері болып саналады. Білезік сүйектері қолдың басын қозғалтады.

Жамбас белдеуі – жалпақ жамбас сүйегінен, ортан жіліктен, тізе асықты, жіліктен, өкше, сүйектен (толарсақ), табан сүйектері мен башпай сүйектерінен құралады.

2 - тапсырма. Мына сөздерді жаттап алыңыз.

төбе сүйегі – теменная кость тоқпан жілік – плечевая кость

шүйде сүйегі – затылочная кость асық жілік – большеберцовая кость

астыңғы жақ сүйегі – нижняя кость мойын омыртқасы – шейный позвонок

жұп – пар кәрі жілік – локтевая кость

жүйке талшығы – нервное волокно ортан жілік – бедренная кость

башпай – пальцы ног балтыр – икра ноги

3 - тапсырма. Төмендегі сөйлемдерді қазақ тіліне аударыңыз. Еркін сөз тіркесін табыңыз.

1. Череп состоит из мозгового и лицевого отделов. 2. Мозговой отдел черепа образован прочно и неподвижно соединенными между собой костями. 3. Это парные теменные и височные и непарные лобная и затылочная кости. 4. В височной кости имеется отверстие наружного слухового прохода. 5. В лицевом отдела черепа 15 костей. 6. Самые крупные из них челюстные. 7. Нижечелюстная кость – единственная подвижная кость черепа. 8. Грудная полость образована 12 парами ребер и грудиной. 9. Из каких основных отделов и костей состоит скелет верхних и нижних конечностей?

4 - тапсырма. Төмендегі сөйлемдерді мәтінді тірек ете отырып толықтырыңыз.

1. Ми сауытының пішіні .... тәрізді. 2. Бет сүйектерінің ішінде тек астыңғы ... қана қимылдайды. 3. Ортан жілік ... белдеуіне жатады. 4. Иық белдеуі арқылы қол сүйектері ... байланысады. 5. Бұғана мен ... бірігіп иық белдеуін құрайды. 6. Он екі жұп ... кеуде қуысын құрайды. 7. Тұлға қаңқасы омыртқа жотасынан, қабырғалардан, ... тұрады. 8. Омыртқалар бірігіп .... өзегін түзеді. 9. Қолдың басын ... сүйектері қозғалтады. 10. Үшбұрышты сүйек ... кеуденің сыртқы жағында орналасқан.

Тірек сөздер: жұмыртқа, жақ сүйек, жамбас, денемен, жауырын, қабырғалар, төс сүйегінен, жұлын өзегін, қол, жауырын.

ОҚЫТУ ӘДІСТЕРІ: проблемалық әдіс, баяндау, аударма.

Әдебиеттер:

1. М. Ә. Қараев «Қазақ тілі», Алматы, «Ана тілі», 1993 ж., 179 бет.

2. Б. Ж. Доскеева «Қазақ тілі», Мед.ЖОО арналған, А., «Қайнар», 2002, 91-92 беттер.

3. Бектурова А.Ш. Казахский язык для всех: учебник /А.Ш.Бектурова, Ш.К.Бектуров. – Алматы: Атамұра, 2004. – 720 с.

4. Берікұлы Н. Қолданбалы қазақ тілі: оқу құралы /Н.Берікұлы, Ж.С.Есқарина. – Ақтөбе, 2005. – 320 б.

5. Қазақ тілі: оқу құралы /Мурзалина Б. ж.б. – Алматы: Ана тілі, 2003, - 264 б.

6. Оразақынова Н.А. Қазақ тілі (Сөзжасам. Морфология): оқу-әдістемелік /Н.А. Оразақынова. – Алматы: Арыс, 2004, -176 б.

7. Күзекова З.С. Қазақ тілі: практикалық курсы /З.С. Күзекова. – Алматы, 2003.

Бақылау сұрақтары:

1. Еркін сөз тіркесі дегеніміз не?

2. Еркін сөз тіркесіне 5 мысал келтіріңіз.

3. «Адам қаңқасы» мәтінінің мазмұнын айтыңыз.

4. Сөз тіркестерін орыс тіліне аударыңыз: бет сүйек бөлімдері, жұмыртқа тәрізді, қимылсыз байланысқан, жұп сүйектер, жұлын өзегін түзеу, кеуденің сыртқы жағы, қол сүйектері.