Добавил:
Upload Опубликованный материал нарушает ваши авторские права? Сообщите нам.
Вуз: Предмет: Файл:
0004-(11)Tatarca buyuk sozluk(kiril)-13.911KB.doc
Скачиваний:
10
Добавлен:
01.03.2025
Размер:
14 Мб
Скачать

2. K. Kabım.

KABARTMA i. maxé. Açı kamırdan vak-vak itép tügerek formada yasalıp, maylı tabada miç aldında yaki plitada péşéréle torgan aşamlık.

KABARTU sr. I. Bülteytüv, bülteytép çıgaruv. Bérer sebep arkasında ayaklarda, kullarda kuvık, kabarçık barlıkka kitérüv. //Basılgan, izélgen nerselerné (ménder, tüşek, péçen h. b.) //Kamırnı baskannan soñ yaki yasap bétérgeç, miçke kuyar aldınnan béraz vakıt cılıda totıp kütertüv.//Sétné yaki tokmaç salgan aşnı tiz géne kaynatıp çıgaruv.//Mamık, yonnarnı h. b. tırpaytuv, küterüv (koşlar, xayvannar h. b. turında). //Tup, şin h. b. ş. kébéklerné hava, gaz bélen tutırıp tıgızlav, külem yagınnan zuraytuv. //küç. Nindi de bulsa xel yaki xeberné arttırıp söylev.

KABARU f. 1. Bülteyép çıgu, bülteyép, çıgınkıla-nıp toruv.

2. Şéşép çıgu, şéşénüv. //Nindi de bulsa ézbep arkasında tennéñ bérer urınında kuvık yaki kabarçık barlıkka kilüv. //Küterélüv, küpérüv (kamır h. b. turında). || Kaynap çıgu, kübéklenép küterélüv (sét, aş h. b. turında).

Küterélüv, küpérüv, tırpayuv (yon, mamık, çeç h. b.).

küç. Üzén éré totuv, zurga kuyuv, masayuv, pavalanuv,-maktanuv.

küç. Artuv, kineyüv, üsüv (nindi de bulsa xel yakixe-ber turında).

küç. Simérüv, yuvanayuv.

küç. Açulanuv, yarsuv. || Küp uylanudan, törlé toygılar teesiré bélen uylıy, éşliy almas derecege citüv (baş, mi h. b. turında).

KABARÇIK i, Bérer ézbep arkasında tiréde barlıkka kile torgam sulı kuvık; avırtulı şéş, töyér. || Su yaki başka törlé massa éçénde barlıkka kilgek hava, gaz kuvıgı.

KABARINKI s. 1. Kabarıp torgan; küpérép torgan.

maxé, bslégé tışkı yakka taba kalkıp çıgıp torgan.

küç. Küpérénké (stil, süz h. b.).

KABARINKI-BATINKI s. Bér yagı kabarıp, ikénçé yagı batıp torgan.

KABARINKILANU f. Kabarınkı bulıp toruv, kabarınkıga eylenüv.

KABARINKILIK i. Kabarınkı buluv sıyfatı.

KABARINU f. 1. Kayt. yün. k. kabaruv 4.

2. Üzén éré totuv, masayuv.

3. Açulanuv, yarsuv; tuzınuv.

KABAT rev. Yañadan, tagın; ikénçé kat, ikénçé tap-kır, ikénçé mertebe.

Kabat citéştérüv — daimi yanarıp, özlékséz kabatlanıp tora torgan ictimagıy citéştérüv protséssı.

KABAT-KABAT rev. 1. Kat-kat, bérniçe tapkır (éşlev).

2. östé-östéne, kat-kat.

KABATLANMA(LI) s. Kabatlana torgan, haman-paman kabatlana torgan.

KABATLANU f. 1. Téş. yün. k. kabatlav (1—3,5 meg.).

Yanadan, kabat buluv, kürénüv, işétélüv (nindi de bulsa éş-xel, kürénéş, tavış h. b. turında).

Yanartıluv, kiçérélüv; yanadan barlıkka kitérélüv.

Kaytavaz yasaluv.

5. Tapkırlanuv, artuv.

KABATLANUÇAN s. 1. Yış kabatlana, éş oçrıy torgan.

2. Bér ük nerézné bérniçe tapkır kabatlarga yaratuçı (meselen, doklad söylegende).

KABATLANIŞ i. Kabatlanuv.

KABATLAP rev. Kabat, ikénçé tapkır, yanadan.

KABATLAV f. 1. Bér éşné nek şul revéşte ikénçé tapkır başkaruv.

2. İkénçé bérevnén éş-xereketén anıñça éşlev.|| İkénçé bérevnén süzlerén anıñça uk itép eytüv.

Bérük nerézné bérniçe mertebe éşlev, eytüv.

Yanadan işéttérüv, kiré kaytaruv (meselen, tagış, kaytavaz, yangıraş turında).

5. Élék öyrenélgen nerézné yanadan ukıp xetérde yanartuv, iske töşérüv, yanadan eytüv.

6. k. tapkırlav.

7. ed. Bérdey avazlarnıñ yaki süzlernéñ bilgél bér özléklélékte kilüvéne nigézlengen şigri alım.

KABATLAVLI: kabatlavlı figıl lingv.— éş yaki xelnéñ kabatlanuvın yaki siregrek buluvvın anlata torgan figıl (meselen, bargalav, kilgelev).

KABATLI 1 s. sval. Katlı.

KABATLI II s. Nindi de" bulsa sanga kaldıksız buléne torgan.

KABATTAN rev. Yanadan, tagın.

KABZIYAT i. isk. kit. Kurkıp kaluv, kavşav.

KABZIYATLÉ s. Kavşavlı.

KABU f. 1. Aşav yaki éçü öçén avızga aluv. || Éçü, yotuv (darunı). || küç. İsértkéç éçémlék éçü.

Bérer nersené irénnerge kıstıruv. ,

Téşlev (ét turında).

Élegü, çirtüv (balık turında).

Nık teesir itép avırttıruv (éssé, naçar pava, köçlé tavış h. b.).

küç. Élegü, totıluv.

Kısıluv, kaplanuv (sulış).

KABIGU f. sir. Ozak yatıp basıluv, ukmaşu. II küç. Bérkaya da çıkmıy yatuv.

KABIZGIÇ i. Şartlavçan matdelerné kabızıp ciberüv öçén maxsus patron; rusçası: zapal.

KABIZU f. 1. Yandıruv, yandırıp ciberüv.

Éşlete başlav, xereketke kitérüv.

küç. Xis, toygı, énérgiye h. b. uyatuv, tudıruv barlıkka kitérüv.

KABIK i. 1. Agaçnıñ uzagaçtan ciñél ayırıla torgan tışkı. éské katlavı; kayrı.

|| Törlé nerseler öçén faydalanıla torgan maxsus éşkertélgen karama yaki yükenéñ tışkı katlavı. || s. meg. Kabıktan éşlengen.

Yeşélçe, kaybér cilek-ciméşlernéñ aşavga yarak-sız tışçası. || Nersenéñ de bulsa tabigıy katı tışçası.

Kaybér umırtkalı xayvannarnıñ tenén saklıy torgan katı plastinkalar (meselen, yılan, balık, kelte yılanında).

küç. Çınbarlıktan, tire-yünnen ayırıp, nindi de bulsa sférada gına çiklep, xereket iterge, üserge komaçavlavçı nerse.

5. küç. Tışkı kiyém.

6. küç. isk. Meyétné ziratka alıp baruv öçén agaç kabıgınnan yasalgan maxsus nosilka.

KABIKLANU f. Nersenéñ de bulsa öské yözé kabık bélen kaplanuv, öské tışça barlıkka kilüv.

KABIKLI s. Kabıgıerçélmegen, çistartılmagan.

Kabıklı baka isk. — k. taşbaka.

KABIKÇI i. zool. Agaç kayrısın hem üzegén ki-mérüçé kara yaki koñgırt töstegé kortkıç koñgız.

KABIL-KOBIL rev. Kabalanıp, aşık-poşık, tiz-tiz.

KABIM i. 1. Bér géne mertebe kabarlık.

2. Kisek, sınık.

KABIMLIK i. 1. Appétit öçén aşav aldınnan yaki isértkéç éçémlékler éçkennen soñ kullanıla torgan aşamlık.

2. k. kabım.

KABINDIRU f. k. kabızu.

KABINU f. 1. Yanuv, yanıp kitüv, yana başlav. // Yaktırıp, yıltırap küréne başlav; kalku (yoldızlar turında). // küç. Nurlanuv, oçkınlanuv (küzler turında).

Éşli başlav (motor, maşina h. b.).

küç. Kinetten nindi de bulsa köçlé xiske birélüv, yarsuv, kızıp kitüv. || Uyanuv, tuvuv, barlıkka kilüv (toygılar, xisler turında).

küç. Dertlenép éşliy başlav, éşke ruxlanıp kéréşü. \\ rev. meg. kabınıp. Ruxlanıp, dertlenép, yanıp.

küç. Başlanuv, köçeyüv, kiyérénké tös aluv (ictimagıy vakıygalar turında). II Başlanuv, kuzgaluv, kilép çıgu (süz, bexes, yarış h. b.).

KABIRGA i. 1. anat. Umırtka baganasınnan kükrek söyegéne dugalanıp kilgen tar söyek.

2. küç. Gevdenéñ un yaki sul yagı, yan yak.

küç. Nersenéñ de bulsa çité, kırıyı, yanı.

İké yassılıknın kiséşü sızıgı.

küç. Bérer urınnıñ kabırga sıman kalkulanıp torgan ciré.

KABIRGAARA s. İké kabırga arasındagı.

KABIRGAN rev. isk. Yanı bélen.

KABIRÇIK i. 1. Küp kéne umırtkasız xayvannarnıñ üzén saklıy torgan katı tışkı kabıgı. || Nersenéñ de bulsa katlamlı tışçası.

2. Kuvıkçık.

KABIRÇIKLANU f. Kabırçıklar (1 meg.) bélen kaplanuv.

KABIRÇIKLI s. Kabırçıklar (1 meg.) bélen kaplangan.

KAVIZ i. dial. Tégérmenge h. b. ş. suv birüv öçén takta, taş ceyép yasalgan maxsus ulak.

KAVIK i. Baş tirésé küzeneklerénén ülép, çeç töbéne cıyıla torgan vak kisekleré.

KAVIKLAV f. Kavık barlıkka kilüv, kavık bélen kaplanuv.

KAVIKLILIK i. Kavık küp buluv, kavıklı buluv.

KAVIM i. Kıskagına vakıt, bérazgına, éZ géne

bér ara.

KAVIN i. 1. Kabakçalar sémyalıgınnan bakçalar-da üstéréle torgan éré ciméşlé yeşélçe üsémlégé.

2. Şul üsémléknéñ tügerek yaki ozınça formadagı susıl, tatlı éçlé ciméşé.

KAVINLANU f. Kavınnın çeçegé koyılıp, téyme barlıkka kilüv.

KAVINÇIi. 1. Kavın satuçı, kavın bélen sevde itüçé.

2. Kavın üstérüçé, kavın üstérüçé bélgéç.

KAVINÇILIK i. Kavın üstérüv bélen şögıllenüv.

KAVIRSIN i. 1. Koş kanatındagı éré kavrıy.

2. dial. Plastmassa.

KAVIŞTIRU f. 1. Ayırılıp torgannan soñ oç-raştıruv, bérge turı kitérüv. || Oçraşır-ga, küréşérge rmömkinlék birüv (gaşıyklar turında).

2. Bérge tora başlarga rmömkinlék birüv.

KAVIŞTIRUÇI i. isk. Yégét bélen kıznı, ir bélen xatınnı kavıştırıp yörüvçé; yavçı.

KAVIŞTIRUÇILIK i. isk. İr bélen xatınnı kavıştıruv, aradaşlık itüv bélen şögıllenüv.

KAVIŞUV f. 1. Ayırılıp torgannan soñ oçraşu, yanadan bérge buluv. || Oçraşu, küréşü (gaşıyklar turında).

2. Kuşıluv, ir bélen xatın bulıp bérge tora başlav.

KAGAYTU f. 1. havada, cilde totıp kiptérüv, kaklav (itné, balıknı h. b.).

2. küç. Aç totıp azaplav, aç totıp yabıktıruv.

KAGAN i. tar. Urta gasırlarda térki xalıklarının xékümet başlıgı titülı hem şul titülga iye bulgan kéşé.

KAGANAT i. tar. Başında kagan titüllı kéşé torgan xékümet.

KAGANLIK i. tar. k. kaganat.

KAGAYUV f. 1. Cilde kibü, kaklanuv (mes, balık, it h. b.).

Ozak vakıt éşséz bér urında toruv. //küç. Yabıgu.

KAGU f. 1. Şaku; işék, tereze, sténa h. b. ş. nersege cinélçe bergelev.

Bérer nersege berép, sugıp signal birüv.

Yarga berüv (dulkınnar turında).

Kadak, kazık, çéy kébék nerselerné berép,,,sugıp kértüv.

k. kadaklav (1 meg.).

Bérer nersené sukkalap yaki sélkép, tuzannan, çüpten h. b. arındıruv, çistartuv.

Eybér éçéne tulgan nersené sélkép buşatuv, tügüv. // küç. Buşatuv, soñgısın alıp totuv (azık, akça h. b. turında).

Yaratıp, irkelep arkadan, iñbaştan söyüv. || Balanı yoklatkanda yaki yuvatkanda kul bélen yomşak kına çebeklep, bergelep toruv.

Atnı kuzgalırga yaki yéréşén tizletérge eydep dilbégené, ézeñgéné ciñélçe géne sélkétép, sugıp kuyuv.

bey.

Cilférdetüv, sélkétüv (cil turında).

Yış-yış, nık berép tibü (yörek turında).

Nersené de bulsa çitke éterüv, berép çıgaruv.

küç. İsértkéç éçémlék éçü.

küç. Kıyırsıtuv, rencétüv, çit itüv.

KAGU-SUGU f. Kıynav, kıyırsıtuv, cebérlev.

KAGIYDE i. 1. Nindi de bulsa kürénéşlernéñ zakonçalıkların, üzara mönesebetlerén çagıldıra torgan tézis, bilgéleme, polocéniyé.

2. Nindi de bulsa gomumi tertip urnaştıruga karata resmi kabul itélgen, raslangan kürsetme. || Gadetke, traditsiyege kérgen tertip, üz-üzéñné totuv norması.

KAGILGISIZ s. 1. Bilgélé bér vakıtka kader totılmıy saklana torgan.

2. Kémnéñ bulsa kul süzuvınnan zakon tarafınnan saklana torgan.

KAGILGISIZLIK i. Kagılgısız buluv.

KAGILMA dial. i. k . saluv.

KAGILMALI s. dial. k. salulı.

KAGILU f. 1. Téş. yün. k. kaguv.

2. Kémge yaki nersege bulsa da orınuv, tiyüv, ciñélçe géne berélüv. || Kilép berélüv, tiyüv.

3. Yuldan, baskan, utırgan urınnan taypıluv, çıgu.

Kémge yaki nersege .de bulsa tiyüv, orınuv. || küç. Bérer nersené üzénéké itüv, aluv, üzleştérüv.

Bérerséne yaki bérer nersege karav, kagılışlı buluv.

Nersege de bulsa tuktaluv (iske aluv, bilgélep ütüv öçén).

Yul unayında kaya bulsa sugıluv, kérép çıgu. || Yomış bélen kilüv.

KAGILU-SUGILU f. téş. yün. k. kaguv-suguv.

O Kagılıp-sugılıp yörüv—kaya barırga, nerse éşlerge bélmiçe aptırav.

KAGILIŞ i. Mönesebet, beylenéş.

KAGILIŞLI s. Kagılışı bulgan.

KAGILIŞUV f. k. kagıluv (3 meg.).

KAGINU f. 1. Kanatlar bélen cilpénüv (koşlar turında).

2. Ös kiyéméndegé kar, tuzan, çüplerné kagıp çis-tartuv, kakkalap töşérüv.

Kagınuv kavrıyları — koş kanatındagı iñ éré hem katı kavrıylar.

KADAVIÇ i. Nersené de bulsa kadap kuya torgan eybér.

KADAK I i. 1. Bér başı oçlı, ikénçé başı éşlepelé, gadette, métalldan yasalgan hem bér nersené ikénçéséne kagıp bérkétüv öçén xézmet ite torgan eybér. || Eybérler yıluv öçén kagılgan agaç yaki métall çéy; élgéç.

2. küç. Bérer meselenéñ, kürénéşnéñ üzegé, iñ ehemiyetlésé.

Kadak borav maxé. — tişé k boravlav öçén maxsus kéçkéne borav.

O Kadak bulıp kadalu— bérer uy, fikérnén başka kérép utıruvı, tıngılık birmevé.

KADAK II a. söyl 40E,5 gr ga tigéz bulgan avırlık ülçevé.

KADAKLANU f. Téş, yün. k. kadaklav 1.

O Kadaklangan kébék (şikéllé) — sélkénmiçe, bil gélé bér xelde.

KADAKLAV f. 1. Bérer nerézné ikénçé bér eybér-ge kadak yardeménde bérkétép kuyuv. || İşék, tereze, yeşçik h. b. ş. nerselerné takta bélen biklep, açılmaslık itép kuyuv.

2. Béldérüv, sténgazéta h. b. larnı kaya bulsa da bérkétüv, kaguv, yıluv.

3. tar. Cezalav ısulının bér téré turında.

O Kadaklap kuyganday söyl. — k. kadaklangan kébék.

KADAKLAP rev. Kadak-kadak itép, bér kadak kına yasap (aluv, buluv, ülçev).

KADAKLI s. Bér kadakka tigéz bulgan, bér kadak avırlıgındagı.

KADAKÇI a, Kadak yasavçı.

KADALDIRU f. 1. Yökl, yün. k. kadaluv.

2. küç. söyl. Ütérüv, yuk itüv.

KADALU f. 1. Téş, yün, k. kadav (1, 3, 4 meg.). ,

Aş yulında, tamakta utırıp, kérép kaluv (söyek, kılçık h. b. turında). || Tenge yabışu, kérüv (böcekler turında).

küç. Baştüben yıgıluv, kilép töşü. II Yögérép kilép, baş bélen karga, suga h. b. çumuv.

küç. gada. s. Ülüv, yukka çıgu. || targ. boyır. form. Kiregé yuk. || targ. Ütken zaman sıyfat figıl hem télek figıl formalarında kargav, tirgeşü süzé bularak kullanıla.

6. küç. • Komsızlanıp taşlanuv, yabırıluv.

KADAV f. 1. Oçlı ütkén nerse bélen çençüv. // Çençép avırttıruv (çaguçı böceklernéñ ugı, çenéçkélé üsémlékler h. b. turında). // küç. Orga-nizmda çenéçkendegé şikéllé kiskén avırtuv toyuv.

2. Oçlı eybérlerné bérer cirge köç bélen batııp, kértép kuyuv.

Nersené de bulsa bulavka, éne h. b. lar bélen élektérép, bérkétép kuyuv. || Tégép bérkétép kuyuv (mes, sedef, kaptırma N. b.).

küç. kams Tiyéşséz urınga, faydasızga utırtıp kuyuv, bastırıp kuyuv.

Kadap kuygan kébék (kazıktay, kazık kébék), kadap kuyganday — sélkénmiçe, kımşanmıyça. Kadap eytüv — üzekke ütkerép, bik katı eytüv.

KADAVLI s. Kimsétülé, mıskıl ite torgan.

KADER beyl. 1. Yüneléş kiléşé bélen: prostran-stvodagı bér aranın, xereketnén h. b. ikénçé çik nok-tasın bilgélev öçén kullanıla; çaklı, xetlé.

Yüneléş kiléşé bélen: bilgélé bér vakıt arasınıñ axırgı çik noktasın bilgélev öçén kullanıla.

Yüneléş kiléşé bélen: bérer nerseden élék, a l dan bulgan éş-xelné béldére.

Yüneléş kiléşé bélen: nersené de bulsa tulısınça éçéne alunı béldére. „Böténley", tulısınça% „barısın da" digen süzlerge turı kile.

Külem yaki mikdar (çama) yagınnan çagıştıru-tiñleştérüné béldérüv öçén kullanıla.

Bérer zatta yaki prédmétta nindi de bulsa sıyfatnıñ, üzléknén, üzénçeléknéñ yugarı derecesén béldére.

-gan formasınnan soñ kilgende: rmömkinléknéñ çigén bilgélev öçén kullanıla.

KAYIZLAMA i. dial. Kart yükenéñ tışkı tupas kabıgınnan çistartılgan astagı kaYrısı, öléşé.

KAYIZLAV f. 1. Nersenén de bulsa tışkı kabıgın kuptaruv, éské katlavın çistartuv. || küç. gadi s. Küp itép, komsızlanıp aşav turında. //küç. Bik nık kıynav.

küç. Talav, köçlep aluv.

KAYIK i. Agaçnı çokıp yasagan köyme.

KAYIKÇI i.Yılga aşa kayık bélen kéşélerné çıga-ruçı.

KAYIN i. Yafrakları yörek revéşlé, ak kayrılı agaç. || s. meg. Kayınnan éşlengen, kayınnan yasalgan.

KAYINAGA, KAYINAGAY i. İrge karata xatınnıñ abıysı hem kirésénçe.

KAYINANA i. Xatınga (irge) karata irnéñ (xatınnıñ) enisé.

Kayınana télé söyl. — kaktus térénéñ isémé.

KAYINAPA i. söyl. k. kayınigeç.

KAYINATA a. Xatınga (irge) karata irnéñ (xatınnıñ) etisé.

O Kayınata tufragı — kayınana-kayınata yortı, kiyev yortı.

KAYINÉ a. (Xatınga karata) irnéñ enésé.

KAYINİGEÇ a. (Xatınga karata) irnéñ apası.

KAYINİŞ a. 1. (İrge karata) xatınnıñ enésé.