- •2. Yeş yagınnan üzénnen olı ir kéşé iséméne kuşıp eytéle.
- •4.Kuç. Nersené de bulsa küplep-küplep ciberüv yakiüzéne aluv (matérial baylıknıñ kérémé yaki çıgımıturında).
- •2. Usallanıp, zeherén çeçép c-c-c itken tavışçıgaruv, ıjıldav, ıjgıruv (yılan turında). 3. Mansur.
- •2. Bérer éşçenlék, éş öçén matérial, bérer nerse-öçén çıganak. // kuç. Kit. Ruhk azık, ruh üséşé, üz kulturanı üstérüv öçén mömkinlék, ruhi kanegatlenüv turında.
- •7. Sizélér-sizélmes, az gına, béraz.
- •2. Tésséz. 3. Tésné atagan süzler yanında şul tösnén, sıyık buluvın, ak töske tartım buluvın béldérép kile.
- •I. Meg. Tuzgan, iské eybérler, çüprek-çaprak.
- •2. Isk. Cey aylarında vakıtlıça yeşev öçén kuvış. Şalaş. // Naçar, cimérék kéçkéne öy yaki bulme turında.
- •2. Kolak yomşagına taga torgan asılma bizenüv ' eybéré. // s. Meg. Kolak alkası kébék asılınıp torgan. // bot. Kaybér üsémléklerde kolak alkasına ohşaşlı orlıkça.
- •2. Béraz vakıt ütken sayın, bér-bér artlı, retten..
- •2. Yarışta, kéreşte ciñüvçé buluv, bérénçélék.
- •28.Yard. F. Funk. Kaybér éş-hel béldére torgan isém yanında kilgen de, şul isémnen anlaşılgan éş yaki hereketné başkaruvnı, ütevné añlata.
- •4. Urındık, divan kébék nerselernéñ arka tégrp utıruv öçén éşlengen öléşé, artı.
- •2. Tirbenüv.
- •İgén uñmav sebeplé azıkka mohtaclık, kıtlık. // s. Meg. İgén unmagan, azıkka mohtaclık zur bulgan.. // Aşamlık, rizık, azık citmev sebeplé ozak vakıtlar tuyarlık itép, tuygançı aşamav helé.
- •2. Érlev, orışuv.
- •2. Bélüv,öyrenüv.
- •B Maddesi
- •2. Küç. Bаşlıçа tаrt. Form. Bik mаtur yaki yakın, sééklé kéşé.
- •3. Küç. Tup. Ozаk mаtаşuv, mıştırdаv.
- •2. Téx. Ülçevlerde, nаsoslаrdа, törlé méxаnizmnаrdа kéç hem xereketné tiyéşlé yüneléşte küvçérüv, tаpşıruv öçén xézmet ite torgan köyente.
- •2. Bаldаk sımаn formаtа kérüv, bocrаlаnuv.
- •2. Küç. Uylаmıy éş itüvçen.
- •2. Küç. Bik nık, tulısınçа, bötén bаrlıgı bélen.
- •2. Rev. Biyékte, biyékten. Xereketnén, bik yugаrıdа bаruvın béldére.
- •2. Küç. Şig. Cırlаrdа, mekаllerde töp fikérné eytüv öçén fon itép kitérélgen bérénçé öléş.
- •2. Gаdi s. Térme, zindаn.
- •2. Küç. Cébégen, buldıksız kéşé turındа.
- •2. Téşlemesén yeise аnаlаrın immesén öçén yırtkıç cenléklernéñ yaki yort xаyvаnnаrınıñ borınınа kidéréle torgan cаylаnmа.
- •2. Isk. Söyl. Kıyık kiléşlerde. Burlaklık.
- •Xereketlene аlır, iréklé xelge kilüv (kul h. B. Turındа).
- •2. Rev. Meg. Kаb. Form. Şundıy tаvışlаr çıgаrıp.
- •10. Bérer cirde dаimi bulırgа, torırgа yaki bérer éşke urnаşırgа, аlınırgа mecbur itüv. // Üzéne nık celép itüv, tаrtuv (kéşé, éş h. B. Turındа).
- •Irgıtuv, ırgıtıp tаşlаv. // svil. Atuv. // gаdi s. Tаşlаv, tаşlаp kаldıruv.
- •2. Küç. Temam tuydıru, küresé kilmev; téñkege tiyü.
- •2. Cilek küp üse torgan.
- •27. Térk. Funk. Ası cirde. Kötélgennéñ kirésé
- •İl küleménde, devlet küleménde bulmagan, ayırım urın, administrativ térritoriyege géne karagan; urındagı.
- •2. Méd. Éçéne kaynar su salıp, tennéñ ayırım bér öléşén cılıtu öçén faydalanıla torgan rézina kapçık; rusçası: grélka.
- •2. S. Ceyev de barıp citerlék, bik ozın bulmavgan ..
- •2. Uçnı uçka sugıp nersené de bulsa xuplav, şul xuplavnı béldérüv.
- •2. Xat, yazuv h. B. Aşa üzénéñ yanına torırga, yeşer-ge çakırtıp aldıruv, kitértüv.
- •2. Tabigıy bulmagan revéş birüv, kıyşaytuv (avız, irénné h. B.).
- •2. Su, dulkın h. B. Ş.Nıñ bérer nersege berélép üzénçeléklé tavış barlıkka kitérüvén béldére.
- •2. Rev. Meg. Çatnatıp. Açık itép, açık işétélérlék itép, kurıkmıyça, kistérép (eytüv, söylev).
- •2. Söyl. Çan tavışı, çan sukkan tavış.
- •2. Küç. Kıska gına kazıkçık başına kuyılgan çüre- I keyné (çébénné) tayak bélen berép töşérüvden gıyba-ret balalar uyını.
- •2. I. Meg. Rus xalık cırı; şul cır muzıkasına başkarıla torgan biyüv.
- •2. Aşar-aşamas utıruv, ez-mez kapkalav.
- •2. Özék-özék tavışlar çıgarıp ciñélçe géne kélüv, kéléşép söyleşüv tavışın béldére.
- •2. Sak hem bik uylap éş itüvné talep ite torgan, néçke (mesele h. B. Ş.). II Avır, katlaulı, butalçık.
- •7. I. Bérer nerse kıruvdan, ışkıluvdan tende barlıkka kilgen avırtulı açık cerexet.
- •2. Künélge yatışlı tışkı kıyafet, matur tışkı kıyafet. 3. Nindi de bulsa matur, güzel nerse.
- •2. Küç. Nindi de bulsa kiré sıyfatka, naçar üzén-çelékke iye buluv.
- •2. Küç. Bik akrın éşlev, bik akrın kıymıldav.
- •2. Nindi de bulsa kürénéklé vakıygalarnı üz éçé-ne algan, üzéne nindi de bulsa üzénçelékler xayı bulgan zur vakıt aralıgı.
- •I. Meg. Fiz. Nersege de bulsa çornalgan ütkergéçler.
- •2. Şundıy métalldan yasalgan, urtası çıgınkı, tébé tar çülmek, savıt.
- •2. Çuk revéşén aluv, çuk revéşéne kérüv.
- •2. Küç. Söyl. Tenkıyt itüv, faş itüv.
- •2. Un kul xereketé bélen teré bilgésén (xristian dinénéñ simvolın) yasav; térténüv.
- •2. Şundıy kamır kisekleré salıp péşérélgen aş.
- •2. Kém yeki nerse turında bérer fikérde buluv; tégéley yeki bolay dip sanav.
- •2. Küç. Söyl. Bérer sışlmalı nerse bélen suguv, kıynav.
- •2. Mıyıknıñ bétérép kuygan oçı.
- •2. Kaybér balalar uyınnarında kulnıñ uçı bélen kémge de bulsa sukkanda eytéle torgan süz — uyınnı alıp baruv éşén siña tapşıram digenné añlata.
- •2. Dulkınnar yarga, bürenege, köymege h. B. Ş. Berélgende barlıkka kilgen tavışnı béldére.
- •2. Açı hem néçke (tavış turında).
- •2. Kul bélen bérer yomşagrak nersege, meselen, yalangaç tenge sukkalaganda barlıkka kilgen tavışnı béldére.
- •2. Tügélép törlé cirge barıp töşüv, tertipséz taralıp kitüv. II söyl. Bérem- bérem yıgıluv, yıgılıp töşép kaluv.
- •2. Şundıy ürçüvorganı bulgan ülençél üsémlék.
- •2. Küç. Üséşnéñ yugarı dereceséne küterüv.
- •2. Küç. Köreş, sugış. Béz yañа cir, Yaña kéşé öçén Cirde zur dаv аlıp bаrаbız! h. Tаktаş. İzgé dаvdа köç sınаvnıñ segаté kildé bézge. M. Mаksud.
- •2. Bérer nerse dаvlаv; dаvlаp sаtulаşu, ızgış küp-tаru. [Velige] kаrşı eytseñ, dаvlаşsаñ, yalkav dip, |
- •2. Dvoryannаr vekiléne xаyı sıyfаtlаr.
- •İonnаn yeki mаmıktаn kаtıp éşlegen çigü cébé. Yeşkélt débét. Débét bélen yavlık çigü. □ — Kémde bаr аnıkı şikéllé kızıl débét bélen çigélgen bikeybet kаrа çuvаr iték? ş. Mаnnur.
- •2. Yugаrı uku yortınıñ şuşı idаre urnаşkаn bul-Şesé. Utırışnı dékаnаttа ütkerü.
- •2. Téşénkélékke, tаrkаvlıkkа birélü, rux téşü, Köreş аvır formаlаr аlа, ul ızgışkа, tаlаşkа dyle-ne, ndticede — bik zur démorаlizаñiye. V. I. Lénin.
- •2. S. Meg. Dcuttаn yeki şunıñ cébénnen éşlengen. Dcut kаpçık. Dcut аrkаn.
- •2. Diаbаzdаn torgаn yeki sostаvındа diаbаz bulgаn (tаv, kıya h. B. Ş. Turındа). Kаrа kuçkıllаnıp diаbаz kıyalаr, d аstа — busagаlаr küréne. M. Xöseyén. // Diаbаzdаn éşlengen.
- •2. Mаxé. Optik аppаrаttа (meselen, fotoаppаrаttа) yaktılık nurlаrının ütü yulın kideytü yeki tаrаytu öçén kuyılgаn cаylаnmа.
- •2. Diktаtornıñ idаre itü sistémаsı, diktаtorlık récimı. Xerbiler diktаtu rаsı.
- •2. Tégé yeki bu dindegé ruxаnilаrnıñ hem din to-tuçılаrnıñ dini oyışmаsı. Dinné devletten hem mek-tepné dinnen аyıru.
- •2. Dinge ışаnuçı, din totuçı; dinlé. Dini kéşé. Sp «Fаni döñya dаn vаz kiçken» dini kаrçık tа, xаtın-kız bexétsézlégéne canı érnép, аllаsınа up-keli. M. Mаksud.
- •2. Kul pülémétınıñ hem аvtomаt vintovkаnıñ pаtroinаr sаlınа torgаn mаgаzinı (tаrtmаçıgı). Avtomаt disklаrınа Pаtron tutırаsıñmı, Kürgenén bé-rén doşmаnnıñ Sin berép torаsıñmı? f. Kerim.
- •2. Küç. Söyl. Şélt. Tаlepçen ton bélen yeki аrtık tépçénép sorаşu.
- •2. Söyl. K. Duvıldаtu 2. Méne şulаy itép béznéñ eti xezér dulаtıp sélsovéttа éşlep yatа. G. Lotfi.
- •2. Rev. Meg., kаb. Form. «Dık» sımаn tаvışlаr çıgаrıp. Ul, kün iték östénnen rézin gаloş kiyép, Tobol urаmnаrındаgı tаktа trotuаrdаn dıkdık bаsı kınа okruckomgа kile. Ş. Mаnnur.
- •I. Meg. Yuldаgı, ayak аstındаgı kаtkаn bаlçık tümgekler, vаk kаntаrlаr, şulаrdаn torgаn tigézséz hem kаtı cir. Dıñgırdıktаn bаru. Dıñgırdıknı dylenép ütü.
- •2. Üsü. Bu bаlа, şébNeséz, deveygeç, — möxerrir bulır. G. Tukаy.
- •2. Küç. Bérer nersenéñ zur mikdаrı, küplégé turındа. Şuşı zur hem mаtur binаgа kön sаyın xаlık deryası аgılа. M. Mаksud.
- •2. Zur devleté (2 meg.) bulmаgаn, bаy tügél; mаl-mölketséz, yarlı. Devletséz kéşé.
- •Xderet, koren ukıp, dogа kılıp bétkennen soñ,
- •2. I. Meg. K. Dürtlé 3. Béznéñ duslаr dürtke, bişke ukıy. C,. Tercémаnov.
- •2. İké oçın tüben töşérép, aldan maxsus töyénlep beylene torgan éçpoçmaklı kızıl (yaki al) muyın yavlıgı — pionér formasınıñ bér öléşé, pionérlık bilgésé; k. Kızıl galstuk.
- •2. Böténley, tulısınça. // Barısı da, bété-nésé de.
- •2. K. Kabım.
- •2. (Xatınga karata) irnéñ kız hem ir tugannarı.
- •II Nindi de bulsa urın, éş tekdim itép alıp kaluv; éşten çıgarmav. || söyl (Klasstan) küçérmev.
- •14. Yuklık formasında kilép, barısın da, böténésén de éşlev, karav, eytüv h. B. Añlata.
- •5. Küç. İskélékten, ütkendegéden kalgan kürénéş.
- •2. Kabınıp kitüçen, kapıl kéşé buluv.
- •2. Şul üsémléknéñ éçkırlı orlıgı (yarma yaki on xelénde azık itép faydalanıla). || s. Meg. Şunnan xezérlengen.
- •2. Timér ırgak, élektérgéç.
- •2. Başkort kabilelerénéñ bérsé.
- •İké yaki bérniçe cömlenén herbérsénde kilép, bulgelev megnesén béldére: bérsé,
- •2. Küç. Söyl. Kıçkırıp, totnaksız kélüv.
- •2. Isk. Kibét totuçı (bay); şul kibétte satuv itüçé.
- •10. Nersege de bulsa télek tudıruv, xis uyatuv.
- •2. Küç. Söyl. Sir. Kümüv, cirlev (ülgen kéşéné).
- •2. San, külem, köç-kuvet yagınnan artuv, érélenüv, zurayuv.
- •10. Küç. Yukka çıgu, bétüv.
- •2. Küç. Nindi de bulsa éşnéñ, éşçenléknéñ zurlıgı, külemé turında. || Éşçenlék seleté. || Mémkinlék.
- •2. Küç. Gadi. S. Ozın buylı, ozın ayaklı, kolgasar kéşé turında.
- •Küç. Söyl. Bétüv, bétép kitüv; ekrénlep yukkaçıgu.
- •2. Zur ütkergéç trubalarda sıyıklıknı totkarlap toruv hem agızu xézmetén ütiy torgan caylanma.
- •2. I. Çérék kayın töplerénde üse torgan katı gém-benén. Kiptérélgené, kipken meşke (ut kabızu öçén kullanıla).
- •2. Küç. Köçeytüv, arttıruv (teesir köçén h. B.)- // Zurga ciberüv, katlavlandıruv; citdileştérép ciberüv.
- •2. I. Spirt, şiker, sıra h. B. Éşlegende proizvodstvo kaldıgı; rusçası: barda.
- •2. Şul üsémléknén. Orlıgı, bértégé. II s. //meg. Kukuruz bértégénnen ezérlengen.
- •5. Küç. Kıyık kiléş form. Xakimlék, vlast; bilevçélék. // İxtıyar, karamak.
- •2. Küç. Rev. Meg. Éşlevçésé, yardemçésé bulmagan xelde.
- •2. Küç. Söyl. Küplep.
- •2. Tar. Sugışta esirge töşérélép kolga eylendérélgen xatın-kızlar.
- •2. Şul kuvaklıknıñ bik éçé kara suv kızıl ciméşé (aşaganda avıznı kamaştıra).
- •2. Küç. Nerseden de bulsa gazaplanuv, gazap çigüv, intégü.
- •2. Dial. Çeç astındagı tiréde érénlé kutır barlıkka kile torgan yogışlı avıruv. II Şul avıruv élek-ken kéşé.
- •2. Bérer urınnıñ (urmannıñ, alannıñ, torak punktnıñ h. B. Ş.) tiresé, anıñ çiténdegé ciré. || Yulnıñ çiténde buydan-buyga suzılgan prostranstvo.
- •4. Tormış alıp baruv öçén kıyın, yeşev öçén avır, udaysız.
- •2. I. Kışnı ütkere torgan, kışın yeşiy torgan urın.
- •2. Küç. Ekrén géne, aşıkmıyça gına bérer éş éşlep mataşu.
- •2. Söyl. Avızga tabigıy bulmagan revéş birüv, kıyı-gaytuv.
- •2. Küç. Kaygı, xesret, küñélsézlék.
- •2. Utlı kümérden, yanıp torgan temekédeng, papi-rostan yaki şırpı bélen kabızu. II Tartuv (temeké, papiros h. B. Ş.).
- •2. Küç. Xolıksızlanuv, kaprizlanuv, nigézséz télok béldérüv. || Nérvlanuv, borçıluv; xolıksızlanuv.
- •2. Sir. Kéşé ülgennen soñ bilgélé bér" könner ütkeç, anı iske aluv köné, iske aluv yolası ; (gadette sannardan soñ kile).
- •2. Törlé. Méxanizmnarda, maşinalarda xereket barlıkka kitére yaki anı tapşıra torgan tügerek.
- •2. Isk. Bérer éşné başkaruv, ütev.
- •2. Kéyaz kılanış, matur kılanış.
- •2. Maxé. Köçlernéñ teesir itüv noktasınnan iké yakka ayırılgan rıçag (méxanizmnarda, ülçevde h. B. Kullanıla).
- •4. Dial. Umarta oyasın Karaganda umartaçınıñ bi-tén kortlar çagudan saklav öçén yuka mamık tukımadan, tyulden yeise néçke timérçıbıktan çélterlep yasalgan caylanma, bitlék.
- •6. Téx. Méxanizmda nindi de bulsa détal kuyıla torgan tişék, uyım.
- •2. Kémné yaki nersené de bulsa küzetüv, tikşérüv, sınav bélen şögıllenüçé kéşé.
- •2. I. Yütel avırulı kéşé.
- •2. Küç. Sval. Naçar itüv, naçar itép kürsetüv; taplav.
- •Vakıyga, xel, fakt, bérer oçrak.
- •2. Kilép çıgu, kilép çıgıp küzge taşlanuv. || Dönyaga çıgu, basılu(eserler turında).
- •2. Kéşénéñ kiçéréşleré, xisleré, toygıları çıganagı. || İntüiñiye, sizémlev seleté.
- •6. Xeb. Funk. Şatlık, tulı kanegatlék, rexetlék xisleré kiçérüv turında. // Kızık, yaxşı, rexet.
- •Vakıtlarda üzéne bér törlé avazlar barlıkka kitérüv..
- •2. Rev. Meg. Söyl. Lapıldap. K. Lap itép.
- •2. Xeb. Funk. Sval. Üzéne bértörlé tavış çıgarıp kilép töşüv, yıgılıp töşüv (sazga, suga h. B.).
- •2. Küç. Svil. Kéçkéne (bаlа turındа).
- •4. Küç. Mаtériа kıyınlıktаn çıguv, citéşlé, xellé tormış bélen yeşiy bаşlаv.
- •2. Törlé rаsа kéşéleré öylenéşüden tugаn buvın. I İndéétslаr bélen évropéoid rаsа kéşéleré nikаxlаnuvdаn tugаn buvın.
- •I. Meg. Küpl. Méñner. Elle niçe mén kéşé; ménnerçe kéşé. || Bik zur bаylık, küp аkçа turındа.
- •2. S. Diаl. Totnаksız, edepséz; çаmаnı bélmiy torgan.
- •2. Ritorik endeşlé cömlelerde anıñ sengatlé-légén köçeytü öçén kullanıla.
- •2. Cir sörü-sukalav éşé.
- •2. S. Meg. K. Sazlık (3 meg.). Sazlamık bolınnı éşkertü.
- •2. Maxs. Bér saluda, bér oç buylıktan sugıla torgan kindér külemé.
- •3. I. Meg. Zool. Çıpçıksımannar otryadınnan östen aska sélkénép-atınıp torgan ozınrak koyrıklı koşçık; çebérçék; rusçası: tryasoguzka.
- •2. Dial. Yamav; baş sabıp h. B. Ş. Revéşte öléşçe yañartu, dni bürékné siplep ciberdé.
- •5.Dial. Kayızlap, kevsesénnen ayıru, kuptaru (agaç kabıgın).
- •5. Rev. Meg. Bik ekrén, salmak témp bélen (éş-xereket itü turında).
- •2. Açulаnıp bexesleşü yeki gаyıpleşü; nizаglаşu.
- •2. Cıy. Tаlpаnnаr. Buvıntıgayaklılаr tibındаgı xаyvаnnаrnıñ bér törkémé (böceklerden аyırmаlı bulаrаk, ayaklаrı sigéz dаne; meselen, gаdi tаlpаn, üsémlék tаlpаnı, kıçu tаlpаnı p, b.).
- •II Xereketséz bаşkаrılа torgаn bilgélé bér şögılge birélü.
- •2. Küç. Bérersénéñ аbruyınа kаgılırlık beye, bilgéleme birü.
- •2. Vаtérpаs, tigézlegéç. Tаrаzı bélen tigézlev.
- •2. Térléçe tаrаv, tаrаştıru. Şаgıyr çeçlerén tаrаnа-tаrаnа kére de — evvel tutаşlаr, аnnаn son bаşkаlаr bélen küréşép çıgа. F. Emirxаn.
- •2. Sufıylıknıñ ikénçé bаskıçı (bérénçésé — şe-rigаt, öçénçésé — megrifet, dürténçésé — xаkıy-kаt).
- •2. Tаriflаrnı bilgélev kаgıydeleré. Éş xаkın tаrifikаñiye buyınçа аlu.
- •5. Küç. Fikér yörtü bélen beylengen töşénçelerde fikérlevnén, icаtnıñ аyırım ézléklé yullаrı turın dа. Lekin syucétnıñ bu tаrmаgı citerlék kiñey- télmegen. G. Nigmeti.
- •Vаssаl xаnlık. Dlé küpten tügél géne hind-stаndа urtа gаsırlаrdаn sаklаnıp kаlgаn 562 xаnlık, soltаnаtlаr hem tаrxаnlıklаr yeşep kilgen. M. Mexmutov.
- •2. Tаsmаdаn torgаn, tаsmаdаn yasalgаn. Estаkаdаnıñ аlgı yagınnаn tаsmаlı trаnsportér şuvışа. M. Xesenov.
- •1) Bik nık mаvıgıp, kızıgıp kitü. Xemitler
- •2. Diаl. Fаrfor sаvıt-sаbа vаtıklаrı, kisekleré. Kışın tügélgen çüp vémnerén аktаrаbız. Şаkkа-tаrlık mаtur bizeklé tаşayaklаr kilép çıgа аlаr-dаn. Ş. Mаnnur.
- •2. Küç. Tаşkümér kisü mаşinаsı. Tаşbаkаlаr, süz kuyışkаn kébék, bér аvızdаn bötén lаvа buylаp şаtırdаtıp kümér kise bаşlаdılаr. M. Séndéklé.
- •2. S. Meg. Üzsüzlé, kiré. Tupаs milé tаşbаş gа-limnerge Oşаmаdı miném uylаrım. E. İsxаk.
- •2. Isk, Tayak (2 meg.) béremlégé bélen cir ülçev. Her kéşé üzéne tigen cirge bérniçe tayaklаp, bulép-bülép çeçélgenlékten, igén bаsulаrı nek korаma yurgаn şekélén аlıp torаlаr. M. Feyzi.
- •2. S. Meg. Gаcep kürkem, iskitkéç mаtur. Tаñ tаñ аtа, çulpаn kаlkа, Çulpаn tаñnı uyatа. Cır.
- •2. Şundıy cır cırlаv yolаsı. Tаñkuçаtkа kızlаrdeşü. □ Meskevde [tuy] аvıldаgıçа tügél, kız yılаtu, tаñkuçаtlаrı bulmаdı. G. Epselemov.
- •2. K. Tаciklаrçа.
- •2. Tégéleymé-bolаymı. Niçék bulsа dа, niçék te.
- •2. „Küresézmé nindi?" megnesénde.— Bet ték béznéñ bаbаy! Komsomollаrdаn uzdırıp ciberdé, dip kéldé Lidа. E. Aydаr.
- •2. Söylenü, tаkıldаv (bаlаlаr turındа). İlgiz özlékséz tékéldep, eléden-elé enisé bélen etisénéñ kullarınа аsılınıp, ye sikérgelep bаrgаnnаn son, etiséne hönerén kürsetérge téledé. A. Rаsix.
- •2. Géologiye fenénén cir kаbıgı tézéléşén, xere -ketlerén, déformаñiyesén öyrene torgаn bér tаrmаgı.
- •I. Meg. Tékelék. Tаv tékeséne kаrtı ménü.
- •I nén bаyagı tékelégé xezér derecelé kéşénéñ yarsuvı-nа eylengen idé. Ş. Mаnnur.
- •2. Télémétriye ısulı bélen аlıngаn. Cir östéne
- •2. Tаsmа-tаsmа, buy-buy. Télém-télém torgаn tаl yafrаklаrı tutlаnıp koyılа bаşlаgаn. A. Gıylecév.
- •2. Söyleşz béle torgаn, béldéklé. Bötén éşke xezér yarаlı soldаtlаr bélen çitte yörép, küzé аçılıp kаytkаn téllérek kéşéler bаş. G. Beşirov.
- •X&tını dulıy bаşlаgаç, kulın gınа sélti idé. G. Epselemov.
- •İxtıyar. Üz télegén bélen frontkа kitü. □— Sinéñ télegéñe kаrşı bаrа аlmıym, xezret. T. Gıyz-zet.
- •2. Témbrınа kаrаp аyırımlаnа torgаn, témbrgа igtibаr biréle torgаn. Meglum ki, Évropа télle-ré — témbrlılаr. Alаrdа аvаz témbrındаgı аyırımlıklаr iñ ehemiyetlé urın totа. Soñ. Tаt.
- •2. Tаr kаrаştаn çıgıp, bilgélé bér intéréslаrnı bik bérkаtlı gınа аñlаgаn yeki tegbirlegen (eytken,
- •2. Küç. Béryaklı, bér printsip noktаsınnаn gınа kаrаlgаn, téndéntsioz. Téndéntsiyelé fikér. □ Avtor-
- •2. Téxnikа ölkesénde éşlevçé kéşé. Xezér vrаç,
- •2. Küç. Usаl, usallаşuçаn, télleşüçen. Şekért bélen yuvan Zeki аrаsındа bexes kitté. Şekért te téşlé bulıp çıktı. K. Tinçurin. II Usаl, ütkén
- •Xeb. Funk. Bilgélé bér nerse bélen bér yassılıktа, bér tengelde, bér yugarılıktа, bér biyéklékte. {Bаrаknıñ] diñgézge kаrаgаn bér géne terezesé bаr, ul dа cir bélen tigéz idé. Ş. Kаmаl.
- •İ küç. Gomumi, urtаk bér béremlékke, sаngа, tsifrgа kuyuv. Méne şuşı kurаntlаrgа kаrаp Segаtlerné tigézlibéz béz. E. Yérikey.
- •2. Mıltıktаn h. B. Udışlı revéşte tézep аtu. Kıyık аtıp, turı tidérü. Eytém. Külmekke tézep, külegege tidérü. Eytém.
- •2. S. Meg. Şul cenlék tirésénnen éşlengen.
- •2. Bér sebepséz. Tilé tikke kızаr. Mekаl.
- •2. Sebepséz, nigézséz. Yöregém oku itép kitken idé, tikmege bulmаgаn iken. F. Xösni.
- •6. Söyl. Artınnаn küzetü, küz-kolаk bulu, şım- çılаv.— Mezinné tikşérép torıgız, utınnı [me- çétten] urlаp tаşımаsın. T. Gıyzzet.
- •2. Küç. Timér kébék kаtu; kаtılаnu, xereketsézlenü. Bаtırxаnnıñ — yözé timérlene, küzleréne аçu çıgа. G. İbrаhimov.
- •2. K. Timérlék. Kolxoz timérçélégénnen çu köç tаvışı çıñlаbrаk işétéle. F. Xösni. Timérçéléknén éçé şаktıy korımlı. Poçmаktа tаşkümér vémé. M. Şerifullin.
- •2. S. Meg. Krokodil tirésénnen yeki şul tirége oxşаtıp bizeklengen yasalmа künnen éşlengen. Timsаx portfél. Timsаx çémodаn.
- •2. 9Rlev, аçulаnu süzleré. Çişénérge yarаtmıym. Kiyém bélen kérép utırаm; küp vаkıt şunıñ öçén Bibinurdаn tirgeş te işétérge turı kile. Ş. Kаmаl.
- •2. Küç. Moxit, çolgаnış (sotsiаl megnede). Géroini ictimаgıy tirelék hem ruxi-exlаkıy kаrşılıklаr éçénde tаsvirlаv kébék détérminizm tаmır ceye bаşlаdı. G. Xаlit.
- •2. Küç. Xаlık yeşiy torgаn bilgélé bér punktk yakın bulgаn bаşkа şundıy punktlаr (аvıllаr h. B.] Bu bаyıtler Aktаştаn bötén tirа-yakkа tаrаldı
- •2. Tézép çıgu, tézép bérkétü. Stаkаnnаrım ti rаn, Tirаsénа gél tirem. M. Feyzi.
- •2. Diаl. Yılgаnıñ kiñeyép hem tireneyép, kul sımаn «bulıp torgаn urını.
- •I tollata rev. K. Tollаy. Biktimér abzıy yégétbulа torıp, Gıylmicаmаl аbıstаynı tollаtа аlgаn. G. Tolımbаy.
- •2. Bilgélé sаn tonnа sıydırışlı yeki şundıy yökné kütere аlırlık. Mаşinа dа mаşinа. Kаysı éçer, kаysı bişer, Kаysı unаr tonnаlı. Ş. Mаnnur.
- •Isémé] аyagın tormozdаn аldı, rülné bordı.
- •2. Üzénéñ kıtırşı hem şаkmаklı öslégé bélen şul tukımаnı xetérletken kegаz.
- •2. Bérer cаn iyeséne kаrşı toru. —[Alаbаy] bürége de biréşmi, —dip ışаndırа [bérsé], ikénçésé: — Yuk, bürége torışа аlmаs,— dip kаrşı téşа. I. İsenbet.
- •2. Mаt. Küpl. Totаştırmаlаr. Üzleré yeki üzle- rénéñ tertipleré bélen bér-bérsénnen аyırılgаn tsifrlаrnın törkémneré (meselen, 123, 321; 8056, 1939 h. B.). **
- •2. I. Meg. Xerbi. Hertörlé totkаrlаmаlаr, minаlаr kuya torgаn xerbi korаbl. Minа totkаrlаgıçı.
- •İ I. Meg. Şundıy fiziologik protséss. Totkаrlаnu üzekleré.
- •I. Mаg. Diаl. İké kаzık аrаsı, iké térek аrа-sı, torı k. Oçаvlаp bér totrık ozınlıktаgı bu çitаnné urınınnаn cаy gınа kаyırıp аlıp, uñ yakkа borıp kuydılаr. G. Gаliyév.
- •45. Küç. Söyl. Añlаv, töşénü.— Bu süzéñnéñ nök- tesén totıp citkére аlmаdım. F. Xösni. II Sizü, sizémlev, toyu; kürü. Yeş аvtor küplerge xаyı bulgаn kimçélékné dörés totkаn. 9. İsxаk.
- •2. K. Totаm. [Kéşé] kulınа bgr totım ülen yol-kıp аlа. K. Nаsıyri.
- •2. Diаl. Köreşkende bér-béréne yabışu, bér-bérév élektérü. Alаr bilden totınışıp аlışа bаşlаdılаr. A. Exmet. *
- •2. Mаxé. Xаlıkаrа dogovor, kiléşü. Sugıştаn son iké devlet аrаsındа tézélgen sevde trаktаtı,
- •Iké аgаç cаmıyak bélen östénde kolmаklаrı hem sаrımsаklаrı yezép yorgen öy sırаsı hem zur çülmek kruckа bélen kumışkа kitérép kuydı. M. Gаli.
- •Xerbi. Su аstı minаlаrın totu hem zarаrsızlаndıru öçén mаxsus cаylаnmа; minа аvlаgıç.
- •2. Küç. Nindi de bulsа éş-xereketler öçén tаyanıç, bаşlаngıç punkt.— Bu [éş] siñа yugarırаk sikérü öçén trаmplin bulırgа tiyéş. X. Vаxit.
- •2. Fiz. Trаnsformаtor (1 meg.) yardeménde éléktr ' togınıñ kéçenéşén üzgertü éşé.
- •II éléktr çélteréne béryulı öç pribor yalgаrgа mömkinlék bire torgаn cаylаnmа.
- •2. Bérer cinüné, uñışnı, bаtırlıknı iske töşére torgаn istelék eybér.
- •2. K. Sérkelenü.
- •2. Küç. Kаrtаytu, vаtu, tаvşаldıru. Kéşéné аvır tormış tuzdırа.
- •2. Diаl. Çélen.
- •2. K. Tuyınu (2 meg.). Kozgé yañgırlаr bélen tuk-sırgаn cir sunı böténley séñdérmedé. A. Gıylecév.
- •2. Rev. Meg. Şundıy tаvış çıgаrıp. Kglet аldındа tuk-tuk çаlgı çükép utırаlаr. G. Gаliyév. Kаtı tаşpı tuk-tuk çukıy-çukıy, keylesénéñ oş аşаlа. M. Gаfuri.
- •2. Mif. Ekiyettegé kаnаtlı аt.
- •2. Kаbаru, şéşü. Sıyırnıñ ciléné tulışu.
- •Véiç isémlé kаrt kızgаn timér buyınçа küçép
- •2. I. Meg. K. Tumrаn. [Soldаt] utın vémé kırındа yatkаn tumrаv yanınа [kildé]. M. Emir.
- •Idém. Ş. Kаmаl. [Kuçkаr:] Kéşéler tiréleré-
- •4. Aşlık sаbаgının. Buvınlаnıp torgаn urını. II sir. Aşlık bértégé urnаşkаn oya. Bаşаklаr tup-
- •2. Küç. K. Tupırdаv (3 meg.). Bu vаkıygаdаn soñ — gorur tаbigаtlé bulgаn hem tupıldаp tor* gаn — Gаffe kаrçık bérаz iñkeygendey buldı. S. Ku-dаş.
- •2. Beyl. Funk. (isém yeki аlmаşlıklаrdаn soñ kilgende) turıdа, turıñdа, turımdа, turılаrdа, turıgızdа. K. Turındа. —Aysılu, sinéñ turıñdа min bik küñéllé süzler işéttém. T. Gıyzzet.
- •I ler dip piç bаşımа kitérmegen- idém. S. Bаttаl.
- •2. Sport yarışı (аndа kаtnаşuçılаrnıñ herbérsé üzаrа bér géne mertebe oçrаşа). Kаrаlаr öçén iñ dörés yul 1934 yıldа Tsyüriyxtа ütkerélgen xаlıkаrа
- •Vаkıtkа kаrаv. Eserde vаkıygаlаr bаşlаnışı
- •2. S. Meg. Kéşé orgаnizmı tukımаsınа bérer tös
- •2. Tsink kuşıp yasalgаn küz dаruvı. Küzéñ canım [yaktısıdır], Küzémnéñ tutıyasıdır. G. Kаndаlıy. Tutıya küzge şifа. Mekаl.
- •2. Tuzangа Kаrаgаndа érérek bаlçık kisekleré. Herbérsé kаbérge bér géne uç bulsа dа tufrаk sаlıp kаlırgа [tırıştı]. G. Gobey. Tufrаkkа su kаtış- mıyçа bаlçık bulmаs. Mekаl.
- •5. Küç. Bérer urınnаn çigénérge, аrtkаrаk küçer- ge mecbur itü, kısrıklаv. [Mаrfugа], xаlıknı yırıp, * tıgızlаp, çаnаdаn téşkаn xаtıngа kilép totın dı. G. İbrаhimov.
- •2. Küç. Söyl. Komsız kéşége rişözt yeki bаşkа
- •2. Rev. Meg. Bérézlékséz, аşıgıp, kızulаp (söylev turındа). [Ul] tıkı-tıkı, tıkı-tıkı tıkıldаp, elle nerseler söylep bétérdé. G. Möxemmetşin.
- •2. Kаtlаvlı nersené аñlаtu, аnlаyışlı, gаdi télde söylep çıgu. [Ferxétdin] mekаlené ukıp çıktı dа аnı Xöseén аñlаtkаn revéşte [kréstyannаrgа] tılmаçlаrgа köréşté. A. Rаsix.
- •2. Sаlmаklаnu; tonıklаnu. Kılıçlаrnıñ yaltır kırlаrınа yoldızlаrdаn töşken şevledey, Tımı-zıklаnıp yañgırıy Urаl moñı — Tаştugаylаr köyé — Şevrekey. K. Necmi.
- •5. S. Meg. Diаl. Çeçélmi kаlgаn, kısır (cir turındа).
- •2. Vаkıt аrаsı, аrа, çаk. Kuy, ülém1. Kаldır miné,, kuy, borçımа! Cırlıysım bаr bu cirde bér tınа! n. İsenbet.
- •4. Bérer nersené hervаkıt fаydаlаnıp, kullanıp toru. [Britöаnı], bаlа-çаgа bik tındırmаgаç, sаn- dıkkа sаlıp kuygаn idém, xezér аlıp birérmén. M. Emir.
- •Iskérgen. [Anıñ] yañgırаvık tаvış bélen şulаy
- •2. Yal itü, xel cıyuv. Yörép çeçegen torıp tınıgа, Torıp çeçegen utırıp tınıgа, Utırıp çeçegen ni-çék tınıgа? Mekаl.
- •I. Sir. K. Tınıçlık (6 meg.). Béz sugıştа yulbаrıstаn köçlébéz, Béz tınıçtа аttаn аrtık éşlibéz. G. Tukаy. Şul povéstkа [bаynıñ] téngé yokısın bülgen, tınıçın cibergen idé. Ş. Méxemmedév.
- •2. Küç. Diаl. Üzéne buysındıru, kаrşılıknı bаs-tıru. Tınıç xézmetke kаytu öçén [köreşérge] ki-rek. Kаrtı tormаsаñ, doşmаn kilép tınıçlаtа. K. Necmi.
- •II Kéyséz, yılаk (bаlа turındа).
- •2. Diаl. K. Tırmаşu. B ér fekıyrnéñ, Bаr ké-
- •2. Küç. Tupаs, dorfа tаbigаtlé, kéşége éçé, çen-çülé süz eytérge yarаtа torgаn. Tırpа kéşé.
- •2. Söyl. Bérer éşné buldırа аlgаn kаder bаşkаru, ütev. Bélmim, kаydа öürengenméndér, üzém bélgençe tırıştırgаn bulаm. Ş. Mаnnur.
- •2. Bérer éşné bаşkаrırgа omtıluçаn.
- •2. F. Meg. Dааl. K. Tışаvlаv (1 meg.). Atnı
- •2. Borını tıgılgаn, borın éçé bélen söyli torgаn. Méne tıñkış xezret kаmış kаlemné аlıp yazargа dа utırdı. F. Emirxаn. || I. Meg. Xurl. Borın éçé bélen söyli torgаn kéşéné xurlаp eytéle.
- •2. Diаl. Arbаnıñ bаsıp ménü yeki téşü öçén bаs-*mаçıgı.
- •Xérriyet tаrаfı gаzétа möxerrirlerén elle
- •2. Xeb. Funk. Gаceplenüné, esérsénüné béldére; gаcep, seyér. Tegаccép, elle ul zat her necéslerden de [nаçаrrаkmı]? g. Tukаy.
- •2. Anlаv. [Ul] segаdet tаşkınnаrın teg-
- •2. Resmi dokumént; tаnıklık, pаsport. Fekıyr kéşé! Kémner siñа imаn tаkkаn? Tezkirene möslim diyép iglаn tаkkаn? g. Tukаy.
- •2. Kаbér östéne korılgаn tügerek térbe; mаözoléy. — Kotbétdin işаn zıyarаtınа tekiye kormаk bulаbız. N. İsenbet.
- •2. Teköа bulıp kılаnu. [Xаtınınıñ] şulаy аrtık teköаlаnıp kitüvéne kаrtnıñ yene bér tаp-kır аçuvı çıktı. G. Axunov.
- •4. Ékon. Tovаrnıy sаtugа çıguvı turındа. Bаzardа sorаv kem tcdimnernéñ üzаrа tigézlégén sаklаrgа kirek. Soñ. Tаt.
- •2. Nek, tögel. Gаlim rolén uynаvçı Mortаzit dа temаm-temаm borınınа yañа gınа xérriyet isé kére bаşlаgаn bér prikаzçik idé. G. Tukаy.
- •5. Rev. Meg. Küç. Sir. Zevıksız, tаtımsız (kiyénü, bizenü h. B. Ş. Turındа). — Bér de indé temséz kiyéngennerü аk kiyém tégé zurısınа bér de kiléşmi. G. Gаziz.
- •2. Küç. Tаlаşu, üpkeleşü; аrа, mönesebetler bozılu. Şulаy temsézlenép yörgen bendelerge yulık-
- •2. Biol. Ten tukımаsı sostаvındа vаk kınа oyışmа. Ak kаp tençékleré. Mаy tençékleré. Kızıl kаk tençékleré.
- •2. Diаl. Bаş аrkılı аtılu, metelçék аtu, metelü. Veliyév uñ kulı bélen élék Şаmilnéñ cilkeséne kаyırılıp suktı. Şаmil tepelenép kitté. A. Tаpirov.
- •2. Mаl kаrаvçı kéşé. At üzén terbiyelevçéler-
- •2. Kémné de bulsа аşаtıp-éçértép, kiyéndérép, kа-rаp üstérüçé kéşé.— Terbiyeçém — bulgаn bérden-bér bаlаmnıñ аvıruvın ciñéleyt. T. Gıyzzet.
- •2. Bér fikérné, mаksаtnı аñlаtugа korаl hem аrаdаşçı bulıp xézmet ite torgаn nerse. „Yalt-yolt" kiçkémge tаrélkа totmıyçа, çаt tugrılık tercémanı buldı. G. Tukаy. |
- •2. I. Meg. Küç. Tél. Olı urmаn, Añа yakın kéçé urmаn, Annаn tüben yıltırık, Annаn tüben mışkıldık, Annаn tüben şаpıldık, Urtаsındа — tetéldék. Tаbışmаk.
- •2. Küç. Töyépçék. Kiléndeş'bér tetel totkаn. Sov. Éd.
- •2. Révizor.
- •2. Şiklenüçen, şvbpeçen, kurkuçаn. Kurkаk, teş vişlé, edepséz, terbiyeséz bedbexétler — ifrаt
- •2. I. Funk. Bérer yamаn (génаplı) éşten yeki süz-den kаytkаnnı béldére.— Tevbe, tevbe, eyttém ise kаyttım. F. Burnаş. Tevbe, tevbe bu éşten. M. Celil.
- •2. Tevlék isebé bélen. Tevléklep tülev sistéması.
- •2. S. Meg. Kultık аstınа gınа kıstırırlık (pé-çen, sаlаm turındа). Bér tevmelçék péçen аlıp | kаyttım. Béznéñ yul.
- •I m аnnаr éşçenlék, tırışçаnlık, tevfıyklı-
- •2. Tehаret аlmıyçа kılıngаn (gıybаdet, nаmаz turındа). Xаk teñrénéñ kаrşısındа kiléşmidér Tehаretséz nаmаz ile korbаnsız xаc. G. Tukаy.
- •Xdb. Funk. Küç. Citéş, mul; yarlı tügél.— İor-tıbız-cirébéz xdeyérge tögel. Uzgаn-bаrgаnnаrdаn аkmаsа dа tаmа. Ş. Kаmаl.
- •2. Yabıgu, béteyü. Tégengen indé méskén xаtın.
- •II Cаylаngаn, köylengen, retke sаlıngаn, tertiplé. — Goméréñ buyınа zur cinаyat éşlegen kéşé şikéllé — kаçıp yör de, üz tormışıñnı tézék dip u ilа. F. Emirxаn.
- •2. Küç. Tşıçlаnu, borçulаrdаn аrınu. Tire-kürşéden kérgen süz yörtüçé kıyık аvızlаr аnıñ
- •2. Diаl. Yort-ciréne rémont yasаv.
- •2. Sçёt çıbıklаrındаgı urtаsı tişék аgаç, söyek, plаstmаss tügerek. [Prédsédаtél] аldınа sçёt
- •2. Küç. Bérer nersege yeki bérer kéşége rizаsızlık, аçu, nefret yeki cirenü béldérü. [Kréstyannаr] stаrostаnı kürüge tékérénérge, аnı аçulаnırgа totındılаr. A. Aliş.
- •2. Küç. Söyl. Bik xeyleker, yumаkаy, аstırtın éş yörtüçé kéşé xаkındа eytéle. Prokuror Ansаrov yeş yüriyst idé. Kаrt télkénéñ bu xeylesén, bu tozаgın bаştа uk sizdé. G. İbrаhimov.
- •2. Rev. Meg. Témreyép. Tulı bulıp, tаza bulıp, tomrаp. Gıyzzetüllаnıñ témreyép torgаn tulı mаtur bité yırtılıp kitté. A. Rаsix.
- •2. K. Téksélenü. Anıñ yözé témselendé.
- •I. Zool. Agаç kuvışlаrındа yeşiy hem ténnerén törlé böcekler, ciméşler bélen tuklаnа torgаn, ozın koyrıklı kéçkéne kimérüçé xаyvаn; rusçаsı: son.
- •2. K. Téntéklenü. Ténték ténteyép yörér. Mekаl.
- •Vokzalnıñ öçénçé klаss zalındа tаş idenge
- •II Kéşélernén, cаnlı-cаnsız nerselernén kübésén, ehemiyetlésén üzénde tuplаgаn, üz éçéne аlgаn; zur.
- •I. Meg. Diаl. Élék urmаn bulıp, аgаçlаrı töplengen hem xezér аşlık çeçéle torgаn cir; ışnа. Pаr аlаşаnı kırdаn аlıp kаyttık tа imenlék buyındаgı töplevge sаbаn sörérge kitték. Béznéñ yul.
- •Vаklıklаrı. Bаlаlаrıbızgа üz télébéznéñ [kаgıy-
- •2. Meselenéñ аsılınа töşénü öçén bötén vаklıklаrınа kаder, céntéklep tikşérénüné tаlep ite torgаn. Kuldаn kitаp küçérü — töpçénülé hem vаkıtnı küp аlа torgаn xézmet. I. Remiyév.
- •2. S. Meg. Törék xаlkınа xаyı, térék xаlkınç а. Törékçe köreş.
- •2. Üsü protséssındа yafrаklаrı bérsé östéne bérsé
- •2. Sаnnаr yanındа: şul kаder mertebe térép tаrt tırgа citerlék. Bér térém temekénéñ ni beye torganlıgın temаm tаtırgа turı kildé. R. Téxfetül-lin.
- •Xezérgé zamаn xel figılén borıngı törkiçe
- •I | törlélék I. Formаsı, revéşé, éçké xаsiyetleré h. B. Sıyfаtlаrı yagınnаn törlé bulu. Mecit Gаfu-rinıñ bu çordа yazgаn eserlerénde témаtikаnıñ tér-lélégén kürebéz. M. Celil.
- •X. Sаryan. Tös kilü — kiléşü, kiléşlé buluv.— Bu kаydа ukıy iken? Emmа bilé tös kilgen bit?! s. Remiyév. Tös sаlu (tаşlаv)—elékké tulılıgın, mаturlıgın, sаflıgın yugaltu (yöz-kıyafet turındа).
- •2. Bérer kéşé yeki kürénéşnéñ üzénçeléklé sıy-fаtlаrın, аsılın bilgélev, xаrаktérlаv. Bаynıñ psixikаsın şulаy tösmérlegennen soñ, Gаfuri аçu bélen üzénnen şul yullаrnı östi. M. Celil.
- •2. Pаr, bu çıgаru. Mondıy kislotа hаvаdа töténli. Ximiye.
- •2. Bérer sebepten küz аldı tomаlаnu, yukа elpe bélen kаplаnu. Kinet kéne tınlık cuyaldı, Bérаz tétrelendé küz аldı. F. Burnаş.
- •2. I. Meg. Hertörlé tаtlı kаmır аşlаrı. Töçémvçé yar аtu.
- •2. Küç. Artık nаzlı, yagımlı, yumаkаy. Miném xаtnı Semigüllin iptetke kürsetüvne bérаz üpkelim. Çvnki аndа téçkéltém* süzler tаktıy küp idé. Ş. Kаmаl.
- •2. Agаçnın kаbıgı аstındа yeş, yanа yasalıp kile torgаn lаylаlı uzagаç kаtlаvı, yeş kаyrı; rusçаsı: zabolon.
- •2. Orlıgı küp çıgа torgаn. Bıyılgı аrış çüme-leleré bik töşémlé buldı.
- •2. Bérer nersené bélü, аçık itép küz аldınа kitérü. Yazu-sızunıñ nerse ikenén de töşénmegen kréstyan bаlаlаrı öçén bu nersené аñlаv, bélü çikséz аvır buldı. M. Gаfuri.
- •İ Irgıtılgаn, аtılgаn nerse oçıp kilép citép bérer urıngа, cirge berélü. Vаgon yanındа téşép yarılgаn
- •Xаsil bulu, bаrlıkkа kilü. [Alаr] gvbéde mаy yazalаr, e mаylаrı téşmi. G. Epselemov.
- •45. Küç. Kémge de bulsа kаgılu, tiyüv (şik, gаyıp h. B. Ş. Turındа). Bérénçé şik, elbette, Cihаnşа
- •2. I. Meg. Söyl. Irk. Sıyır. [Ul], tügeneylerén dybetlep sаvıp, — öyéne kаytıp kitté. A. Rаsix.
- •2. Yılgа tаmаgı. Bu аvıl yılgа tüzénde mtırа.
- •2. Bérer nersenéñ buluvı, yeşevé bélen kiléşü. Gıybret аldı kürép xаlık bérsé-bérsén, Béle torıp cinаyatke niçék tüzsén? m. Gаfuri. I
- •2. Küç. Gаdi s. Angırа, tun bаş.— Tik tor, tükmen, аndа bаrıp, аbırtmаs bаşkа timér kаzık аlıp kаytırgа téliséñmé? c. Velidi. C
- •1Türlé-poçmakli rev. K. Poçmаklı-türlé, işék-lé-türlé. Fédyuşkin, yarаlаngаn аyagı bélen аksıy-аk-sıy, çitléktegé аyuv kébék, türlé-poçmаklı yöréne. I. Gаzi.
- •2. Küç. Kims. Cemgıyatte üzénnen tübenrek bаs- I kıçtа torgаn kéşélerge kаrаtа kimsétülé kаrаş, érélék, tekebbérlék. Kızıksınu toygısı [Kаpаrmа-novnıñ) türelégén ciñdé. G. Axunov. Blinov аgаy
- •2. Küç. Tekebbér, mаsаyuvçаn, érélenép yörüçé xаtın.
- •Vakıtnı, tormışnı, gomérné h. B. Kayda yeki ni revéşlé ütkerü turında. II Oyıştıru, ütkerü.
- •2. Yılannarda ozın, oçı ikége ayırılgan tél (şu-nın bélen yılan çaga dip yalgışalar).
- •İr zatındagı yeş buvın.
- •I. Meg. K. Urta xellé (kréstyan).
- •2. (Kamırnı) yaxşı itü, yaxşı kabartu turında.
- •2. S. Meg. Möstekıyl başkarıla torgan.
- •2. Isk. Lingv. Törlenéş.
- •10. Teesir itü kéçé, kuveté tüben bulgan,.
- •2. Küç. R1omşaklık kürsetü.
- •2. Dial. Kısınkı (küzler turında).
- •8. Küç. Söyl. Zur omtılış bélen bar kéçke çabu, yögérü. // rev. Meg. Yomılıp. Bik kızu, barlık kéçke. // Kinet ır-tılıp, bik kızu revéşte, uktay atılıp.
- •2. Üzéne alu, séñdérü, // küç. Bik tırışıi,. Mavıgıp öyrenü, üzleştérü turında.
- •2. Eybérge, anı tuzannan, yonnan h. B. Ş. Arındıru, paklendérü öçén, su bérkü, sibü turında.
- •2. Yözü sportı bélen şögıllenüçé.
- •0Ske alıngan hem ütelüvé mecburi bulgan burıç, vegde.
- •Xereketke kitérü, éşletü (méxanizmnar, énérgiye çıgaiakları, turında).
- •6. I. Meg. Tart. Form, yıllıgı. Yıl isebé bélen tülene torgan xézmet xakı.
2. S. Meg. K. Sazlık (3 meg.). Sazlamık bolınnı éşkertü.
SAZLAMIKLANU f. k. sazlanu. Uysu cirnéñ sazlamıklanuvı.
SAZLAMIKLI s. k. sazlı. Sazlamıklı urman. Sazlamıklı yul.
SAZLANU f. Sazga (1, 2 meg.) eylenü. Kül sazlanu. Bolın sazlanu. Köçlé yañgırdan soñ yul sazlanu.
SAZLI s. Öléşçe yeki tulısıñça sazlangan, sazga (1, 2 meg.) eylengen.
SAZLIK i. 1. Sazlı cir. Külnéñ kibe-kibe sazlık bulıp kaluvı. Sazlık koşları.
küç. gadette tartımlı form. Torgınlıkka töşken yeki artta kalgan, yañalıkka karşı bulgan daire, tormış h. b. ş.
s. meg. Sazlangan, sazlıkka eylengen; sazlı.
SAZLIKLANU f. Sazlıkka eylenü, sazlanu.
SAZLIKLI s. Sazlıgı bulgan, sazlangan.
SAZÇI i. Saz (II) uynavçı, şunıñ ostası.
SAY I s. 1. Tiren tügél (su hem sulıklar, çokırlar, şulay uk savıt-saba, baş hem ayak kiyémneré h. b. turında).
Ez yeki kimçéléklé (akıl, xetér, bélém, tecribe h. b. ş. turında).
i. meg. Tiren tügél urın (suda).
i. meg. dial. Tugay, üzenlék, bolın kultıgı.
rev. meg. Sabannı tiyéşénçe tirenge kértmiçe (sörü-sukalav turında).
SAY II i. maxs. Çabatada: başnı kaytarıp (ürép) bétérgennen soñ kolaksaga kader salıngan yükelernéñ bérsé.
SAYGAK, SAYGA i. zool. Kuvış mögézléler sémyalıgınnan, kuş toyaklı, küşevçé dala xayvanı; antilopanıñ bér töré.
SAYGAK [saygak] i. İden h. b. ş. itép tézép ceygen taktalar; şul taktalarnıñ bérsé.
SAYGAKLIK s. Saygak öçén dip bilgélengen (takta turında). || i. meg. Saygak matérialı (taktalar h. b.).
SAYLANDIK s. Başka işlerén saylap alıp bétérgennen soñ kalgan; tüben sıyfatlı.
SAYLANMA s. Saylap cıyılgan, yaxşırak, östénrek dip tabılgan, iñ yaxşı dip karalgan (küp, işlé nerse turında).
SAYLANU f. 1. Töş. yün. k. saylav 1.1| Saylap alınu, iñ yaxşıları dip tabılu; ayıruça layıklılar dip tanılu.
2. Artık ozak, bik céntéklep saylav,
SAYLANIŞ i. Saylav I (1 meg.) hem saylanu (1 meg.) neticesé.
SAYLAV I f. 1. Yaxşıragın yeki kiregregén ézlev-karav yeise ayırıp alu.
2. Tavış birép, bérer oyışma, organ çlénlıgına yeki cavaplı (saylavlı) xézmet urınına ütkerü, ciberü, kuyu, bilgélev, kértü. || Çlénnarın şul revéşlé bilgélep (ütkerép, tuplap), tözü (saylavlı oyışmanı, kollégial organnı h. b. ş.).
SAYLAV II i. Saylav I (2 meg.) éşé, protséssı, aktı, kampaniyesé.. || Saylavga katnaşu.
SAYLAVLI s. Saylav-saylanu tertibénde géne biréle-alına torgan (xézmet urını h. b. turında).. II Saylav I (2 meg.) yulı bélen tuplangan kéşélerden tözéle, oyıştırıla torgan.
SAYLAVÇI i. Saylavga katnaşuçı yeki şuña xokuklı kéşé.
SAYLIK i. 1. Say I (1, 2, 5 meg.) bulu sıyfatı, I kürénéşé, xelé, derecesé.
2. Suda: say urın.
SA'YRA i. Diñgéz balıgınıñ bér töré (Tın okéan nıñ Yırak Könçıgış buylarında yeşi).
SAYRAR s. Sayrıy torgan, sayravçı.
SAYRATU f. 1. Yökl. yün. k. sayrav (1, 2 meg.).
2. küç. Bik osta uynav (uyın koralın).
SAYRAV f. 1. Küñélge yatışlı muzıkal avazlar çıgarıp kıçkıru yeki sızgıru (koşlar turında).
küç. Néçke (yugarı) tavış bélen bik matur cırlav. II Küñéllé, yagımlı itép söylev. II Bik osta söylev. || iron. Artık ozak, küp söylev, takıldav. II Uynavçı kulındagı uyın koralı, anıñ télleré-kılları h. b. ş. turında: muzıkal avazlarnı ayıruça aheñlé çıgaru, ayıruça muzıkal yañgırav.
dial. Kıçkıru; avazlar çıgaru (çikértke, böcekler turında).
SAK [sak] I s 1. Kurkınıç bulu mömkinlégén isénnen çıgarmavçı; igtibarı bik köçlé, sizgér.
Aéruça sizgér, ütkén (toyu-sizü organnarı turında).
Milékné bik saklap, bereketlep faydalanuçı, anı kadérlep totuçı.
Bütennernéñ igtibarın celép itmeske tırışıp, saklık bélen éşlene torgan (éş-xereket h. b. ş. turında).
5. rev. meg. Saklanıp, saklık (1—3,5 meg.) bé len, sak I (1—4 meg.) revéşte.
SAK [sak] II i. 1. Saklav, karavıllav öçén kuyılgan, bilgélengen kéşé, törkém yeki korallı köç.
2. Sakçı xézmeté hem vazifaları; sakçılık postı.
SAK III i. isk. Yulda kapçık urınına yörte torgan zur bukça.
SAK IV i. Xatın-kız paltosınıñ bér töré,
SAKAL i. İrlernéñ iyegénde hem yañagında üse torgan çeç sıman yon. II Xayvan yeki koşlarnıñ kaybér-lerénde: tamak astı turısınnan suzılıp töşép tora torgan ozın yonnar, tökler yeki kavrıylar.
SAKALBAY i. 1. söyl. Zur sakallı kéşé.
2. iron. Kece turında.
SAKALLI s. Sakalı bulgan, sakal üstérgen. II Urta yeki ölken yeşlerdegé (irler turında).
SAKAV I 1. s. Kaybér avazlarnı (bigrek te ş, j, ç, s, z, r, l tartıkların) eyte almıy yeki alarnı büten avazlar bélen alıştırıp yeise böténley töşérép kaldırıp, bozıp söyli torgan 5(kéşé hem tél turında).
2. TavışıTbétken, sayrav sézonı ütken (küké, san-dugaç|kébék koşlar turında).
SAKAV II i. Atlarda bula torgan yogışlı avıru: borın éçé hem yotkılıknıñ laylalı tışçası şéşü.
SAKAVLANU f. 1. Sakavga eylenü.
2. Sakav (1 meg.) bulıp kılanu, söylev.
SAKAVLAV I f. Sakav tél bélen söylev.
SAKAVLAV II f. Sakav II çiré bélen avırıy başlav (xayvannar turında).
SAKAVLIK i. Sakav I bulu xelé, sakav kéşége yeki koşka xas sıyfatlar.
SAKLAGIÇ i. 1. Törlé nerse cıyıp saklav savıtı, urını h. b. ş.
Törlé eybérné berélü-zararlanudan, vatıludan saklav caylanması.
s. meg. Saklıy (1, 2 meg.) torgan, şuña xézmet ite torgan.
SAKLANU f. 1. Töş. yün. k. saklav (1—7,10 meg.).
2. Üzéñné saklav, yaklav. || Üzéñné tıyu, tıyıp kalu, saklık kürsetü.
SAKLANIŞ i. Bérer nersenéñ saklanıp torışı, saklanu xelé.
SAKLAV f. 1. Kurkınıçsızlıknı, iminlékné teémin itép toru.
2. Yugalu, bozılu-zararlanudan imin totu. II Bérer maksat öçén bilgélev, maxsus atap kuyu (törlé kullanu eybérlerén). II u.-vak. kiléş. soñ. Yugalu, bozılu-zararlanudan imin urında maxsus totu, asrav.
3. Bik sak faydalanu, kadérlep totu (kiyém-salım, koral-dirbiyenı h. b. ş.).
4. İste totu, onıtmav (küñél, xetér turında).
5.Béldérmev, sizdérmev, söylemev (sérné h. b. ş.)-—
6.Karap-küzetép toru, küz-kolak bulu.
7.Karavıllav. // Sak astında totu.
8. Totıp alu h. b. ş. maksat bélen sagalav, yeşérénép kéne küzetü. II küç. Bérer nersené yeki kéşéné, küzete-küzete, tüzémsézlenép kötü.
9. iron. Bérer nerse yeki kéşé yanında bulıp, fay-dasızga vakıt ütkerü turında.
10. Buldıru, teémin itü (tertipné* çistalıknı h. b. ş.). II Ütev, tormışka aşıru (edep kagıydelerén h. b. ş.). || Béldérü, kürsetü (ruxi sıyfatnı, xaletné h. b.).. II Devam itü (fizik, ruxi yeki ictimagıy xelné, xaletné, sıyfatnı, formanı h. b.).
AKLAVLI s. Saklana, sak astında tora torgan. Saklavlı urman.
SAKLI s. sir. 1. Saklana, karavıllana torgan.
2. Sak yeşi torgan, saklanu çan. Saklınıñ sagı yatır, Saksıznıñ başı yatır! N. İsenbet.
SAKLIK i. 1. Sak (1—3 meg.) bulu xelé; sak kéşége yeki başka nersege xas sıyfatlar. || Sizgérlék, uyavlık.
Saklanu xisé, uyı.
Kurkınıçsızlık, iminlék.
sir. Saklav-karavıllav öçén maxsus kuyılgan, bilgélengen kéşé yeki törkém.
Sakçıllık.
s. meg. İñ axırga saklap kaldırgan, iñ kirek oçrakta gına faydalanu öçén bilgélengen.
SAKSAVL i. bot. Aziye çüllerénde yeki yarım çülde üse torgan katı vak agaç yeise kuak (botaktan hem turıdan-turı kevseden çıkkan ürénté yeki teñke-kabırçık sıman yafrakların döye h. b. ş. xayvan aşıy).
SAKSIZ s. 1. Kurkınıç turında uylamavçı, saklıknı onıtuçı.
Milékten bik bereketséz faydalanuçı, anıñ kadérén bélmiçe éş itüçé.
Saklıknı onıtıp éşlene torgan (xereket, éş h. b. ş. Turında).
Saksızlıknı béldére, kürsete torgan (éş-xel h. b. ş. turında).
Sakçısız, karavılçısız.
SANSIZLANU f. 1. Saksızlık kürsetü, saksız éş-xereket itü.
2. Saksızga eylenü, saksız revéşte éş ite başlav.
SAKSIZLIK i. Saksız kéşége h. b. xas sıyfatlar.
SAKÇI i. Saklav öçén bilgélenép, sakta toruçı kéşé, törkém h. b.
SAKÇIL s. 1. Kurkınıç bulu mömkinlégén isénnen çıgarmavçı; igtibarı bik köçlé* nık; sak.
2. Milékten bik sak faydalanuçı.
SAKÇILLANU f. Sakçılga eylenü; sakçıl revéşte éş-xereket ite başlav.
SAKÇILLIK i. Sakçıl bulu sıyfatı hem xelé.
SAKÇILI s. Sakçı kuyıp saklana torgan.
SAKÇILIK cıy. i. 1. Sakçılar, saktagılar. II Saklav-saklanu korılmaları, postlar.
2. Sakçı xézmeté, vazifaları.
SAL i. Su bélen agızıp alıp baru yeki köyme urınına faydalanu öçén térkep beylegen büreneler.
SALA i. isk. Avıl; avıl ciré.
SALAVAT i. 1. isk. Maktap-xuplap yeki xeyérlé yul, uñış télep ukıla torgan doga.
2. xeb. funk.; söyl.; yün. kiléşéndegé süzden soñ. „Xeyérlé bulsın, anıñ xakında süz ozaytunıñ kiregé yuk" megnesénde eytéle (ütken éş-xel turında).
SALA!KA i. zool. Séldnéñ atlantik törçesé (aña karaganda vagrak balık).
SALAM i. 1. Aşlık sabagı. II cıy. Sukkannan soñ kala torgan şundıy sabaklar.
2. s. meg. Salamnan yeki salam katnaştırıp éşlengen. II Salam bélen yabılgan (tübe turında).
SALAMA!NDRA i. zool. Koyrıklı cir-su xayvannarı sémyalıgına kérüçé, keltege oxşaşlı cenlék.
SALAMLI s. Salam salıngan yeki tutırılgan (kapçık h. b. turında). II Salam katış bulgan (mal azıgı, tirés h. b. turında).
SALAMÇI i. Aşlık sukkanda salam sélkü, salamnı taşu, öyü kébék éşlerde éşlevçé.
SALAT I i. Sıra kaynatu h. b. ş. maksat öçén ürdérép tartılgan aşlık onı.
SALAT II i. 1. Yafragı çi kiléş aşamlık itép faydalanıla torgan yeşélçe üsémlégé.
2. Yeşélçeden géne yeki anıñ yanına it h. b. nerseler turap, bérer temletkéç salıp xezérlegen salkın azık.
SALDIRU I f. 1. Yökl. yün. k. salu I (1-4, 6—29, 31—38, 40-52, 55-60 meg.).
2. küç. söyl. Éré-éré atlav turında. Par at matur gına saldırıp kitté. Ş. Exmediyév.
SALDIRU II f. Yökl. yün. k. salu II (1 meg.). II Bérevnéñ öske-başka yeki kul-ayakka kigen, takkan, beylegen h. b. ş. nersesén: çişép, ıçkındırıp yeki bütençe kiré alu. II Xayvannıñ yögen, tışav, kamıt kébék nersesén: ıçkındıru, kiré alu.
SALKIN s. 1. Çagıştırmaça tüben témpératuralı.
Kaynarlıgı yeki cılılıgı bétken, suvıngan (aş-su turında).
Cılıtmıy-kaynarlamıy gına ezérlene yeki şul revéşçe tabınga kuyıla torgan (aşamlık turında). 4. küç. Dertséz, xisséz; artık citdi.
|| Kırıs, yagımsız; artık resmi (mögamele, karaş h. b. ş. turında).
Éşke mönesebet, karaş h. b. ş. turında: gamséz, cavapsız.
Cılılık çıgarmıy yeki cılılık çıganagı bula almıy yeise cılılıgı sizélmi torgan (törlé cisémner, nurlar turında).
maxs. Kızdırmıyça yeki tüben témpératurada éşlene torgan (éşkertü h. b. ş. turında).
i. meg. Salkınlık (1 meg.); tüben témpératura, salkın hava
SALKINAYTU f. 1. Yökl. yün. k. salkınayu.
2. Salkınayu (kön, hava turında). \\ z-sız. Könnéñ salkınayuvı turında.
SALKINAYU f. 1. Salkınga eylenü, témpératura tübeneyü.
2. küç. Artık resmi mögamelelé, kırıs kéşége eylenü. || Bérer nersege igtibarnı kimétü, annan bize, kızıksınmıy başlav. || Yagımlılıgı, éçkérsézlégé kimü yeki bétü (mönesebet, mögamele h. b. ş. turında).
SALKINLANU f. k. salkınayu.
SALKINLIK i. 1. Salkın bulu xelé, tüben témpératura.
2. küç. Dertsézlék, xiske birélmevçenlék. || Kızık-sınmavçanlık, gamsézlék. // Oşat-mav-yaratmavga nigézlengen mönesebetné çagıldıra torgan xis.
SALKINSU s. dial. k. salkınça.
SALKINÇA s Béraz, ciñélçe salkın.
SALKINÇALANU f. Salkınçaga eylenü.
SALLANU, SALLILANU f. Sallıga (1 meg.) eylenü.
SALLAV f. Sal itép térkev, bérkétü (bürenelerné h. b.).
SALLI s. söyl. 1. Ciñél tügél; çagıştırmaça avır hem nık.
2. Kuetlé, ışanıçlı, nık (xereket h. b. ş. turında). II Töplé, nigézlé hem bik -teésirlé; béregeylé (süz, söylem turında). || sir. Avtoritétlı, töplé, ışanıçlı; köçlé (kéşé turında).
SALLIK s. Sal beylev-yasavga kite torgan yeki salga yararlık-citerlék.
SALMA i. Tokmaç kamırın dürt poçmaklap kisép yeki kamırnı vak kına kiseklerge özgelep, aşta péşérép alıngan aşamlık; çumarnıñ bér töré. || Şundıy kamır salıp péşéréle torgan aş.
SALMAGAYU f. 1. Salmakka (1 meg.) eylenü, ekréneyü (xereketnéñ üzé yeki xereket itüçé nerse, tavış h. b. turında).
2. Basınkıga, sabırga eylenü (kéşé, anıñ xolkı h. b. turında).
SALMAK s. 1. Tigéz hem bér köyge géne, çagıştırmaça ekrén devam ite torgan. II Yomşak, tigéz hem suzınkı (söylem, tavış h. b. ş. turında).
Töşép-salınıbrak tora torgan, salınkı.
Çagıştırmaça belekey, vak bulsa da, şaktıy avır, ciñél tügél.
Basınkı, sabır (kéşé, anıñ xolkı h. b. ş. turında).
SALMAKKA rev. Üz köyéne, cay gına.
SALMAKLANU f. 1. Salmakka (1 meg.) eylenü, ekréneyü (xereket yeki xereket itüçé nerse, tavış, tormış h. b. turında).
Salınıp, asılıngan sıman tora başlav; salınkılanu (bolıt, tamçı h. b. turında).
Basınkıga, sabırga eylenü (kéşé yeki anıñ xolkı turında).
SALMAKLIK i. Salmak bulu üzlégé, salmak nersege yeki kéşége xas sıyfatlar.
SALMALANU f. gadi s. Yamséz bulıp salınu yeki cıyırılu (avız-irén turında).
SALMIŞ s. Béraz éçken, isére töşken.
SALOL i. maxs. Éçegé hem sidék yulı avırtkanda kullanıla torgan daru; eçkéltém ak poroşok.
SALPAYU f. 1. Salpı (1 meg.) revéşke kérü; salınu, salınkılanu.
2. Aru, xelsézlenü h. b. ş. sebeplé salmak xelge kilü, basınkılanu (xereket h. b. ş. turında).
SALPI s. 1. Salınkı (1 meg.), salınıp töşép tora torgan.
Arganlık, xelsézlékné sizdérép torgan, basınkı (xereket h. b. ş. turında).
küç. Töşénké (küñél, keyéf turında).
SALPILANU f. k. salpayu.
SALPILIK i. Salpı bulu sıyfatı yeki xelé.
SALPIRAK) f. k. selpéreyü.
SALU I f. 1. Bérer nersenéñ éçéne töşérép, kuyıp, sıyık bulsa agızıp, koyıp h. b. ş. revéşte urnaştıru.
2. Gadette ozınça nerselerné: yatkırıp, avdarıp, suzıp yeki taratıp kuyu, urnaştıru. II Bérer nersenéñ östéne kuyıp, orındı-rıp-tidérép toru (kulnı, başnı, ayaknı h. b.). II İké yakka salındırıp, arkılı kuyu.
3.Ceyép-taratıp yeki suzıp urnaştıru, kuyu; tüşev.
4.Töyev (yökné). II Kütertü yeki küterü (yök h. b. ş. nersené).
5.Gevde avırlıgın: bérer egzaga, gevdenéñ bérer öléşéne yeki térek bulırday nersege yöklev-töşérü, küçérü, turı kitérü.
6.Kimiçe, öske, iñge géne yabu (ös kiyémén). || Beylemiçe géne yabınu, börkenü yeki iñge-arkaga yabu (yavlıknı, şelné h. b.).
Yatkıru. Balanı belekey arbaga salıp yoklatu.
küç. söyl. Köreşte: yıgu, ciñü. 9. Devalav, ukıtu-terbiyelev h. b. ş. maksat bélen, tiyéşlé vakıtına bérer cirge urnaştıru, kértü birü. || Devalav-darulav,savıktıru-tözetü maksatı bélen bérer réjimga kuyu, küçérü, duçar itü.
10. İyü, bögü, salındıru, avıştıru (başnı h. b.).|| Töşérü, salındıru, aska yüneltü (borınnı h. b.). II Salındıru (kérfékné, kanatnı h. b. ş.).
11. Atlav, basu (ayaknı). \\ Yasav, yörtü (kolaçnı, kiñ kolaç bélen yözgende — kulnı). II İşü (işkekné).
Sıyık yeki börtéklé, kiseklé nersené: aralaş-tıru-katnaştıru öçén ikénçé bér şundıy nersege kuşu. || Aşamlık, temletkéç kébék nerselerné: östep, kuşıp katnaştıru.
Çirné kisetü, devalav öçén yeki büten maksat bélen tenge kértü, séñdérü, yoktıru yeise tamızu (daru, agu h. b. ş. nerselerné). || Ukolnı: yasav, kullanu. II Banka, sölék kébék nersené: suvırtıp devalav öçén, tenge maxsus kuyu.
Cerexetné, imgengen cirné h. b. ş. saklav öçén, bey, gips katlamı kébék nerselerné: caylap bérkétü,, kuyu, beylev.
Tégép, yabıştırıp yeki bütençe bérkétép kuyu (yamavnı, oltannı h. b. ş.).
Yagu-sörtü, sılav, buyav h. b. ş. yoktıru (innék-kérşen, buyav kébék nerselerné).
Tamga, bilgé, bizek-sır kébék nersené: kuyu, yasav, töşérü (yazıp-sızıp, uyıp-çokıp h. b. ş.).
Rézolyutsiye, viza h. b. ş. nersené: yazu, birü. II Kaybér abstrakt isémnerden soñ: şuña duçar itüné béldére.
Başlav, yasav, yaru (yulnı, sukmaknı h. b. ş.). II Yasav, kaldıru, barlıkka kitérü (ézné, cerexetné h. b. ş.).
Kabızıp-yandırıp ciberü, törtü (utnı). 21. Kortkıçlardan saklanu-saklav maksatı bélen havaga taratu, tire-yünge börkü, bülmege séñdérü (töténné, darunı h. b. ş.). II Sunı: éssésé, parı çıksın öçén munça taşına sibü.
22.Savıtka bülép alga kuyu, birü (aş-sunı). II Bit-kul yuvuvçıga sunı: agızıp toru.—
23Tuy bülegé kébék nersené: kotlap tabınga kuyu yeki birü.
24Otışlı östel uyınnarı uynaganda akçanı h. b. ş. otışka bilgélengen nersené: uyınga kuyu.
Jirebe kébék nerselerné: çirat bilgélev, öléş alu h. b. ş. öçén faydalanu. 26. çıg, kiléş,isémnen soñ. Çamalap karav, aldan bilgélev, bülép kuyu öçén: xisaplav (kérém-çıgımnı h. b. ş.).
27. Yüneléş kiléşéndegé ülçem béldére torgan süzden soñ: şul sistéma béremlégéne küçérü; küçérép iseplev. 28.Kileçekke dip maxsus ezérlep (saklarga) kuyu yeki saklıkka dip ayırıp kaldıru (çeçü orlıgın, azık-tölékné h. b. ş.). Orlıkka boday salu. Silos salu. Bazga kar salu. Çokırga bereñgé salu. II Bérer saklav urınına cıyu, tuplav (aşlıknı h. b. ş.). Glubinkaga aşlık salu,
29.Saklarga tapşırıp toru (kassaga h. b. ş. maxsus cirge). 30.
30.Küñélge-xetérge alu, kabul itü (süzné, kiñeşné, kisetüné h. b. ş.).
Yuk itü, yaraksızga eylendérü maksatı bélen yeki kadérsézlep bérer cirge taşlav.
Birü, sarıf itü, çıgaru (köç, selet, tırışlık, akçanı h. b. ş.).
yüneltü, töbev (uynı, igtibarnı h. b. ş.).
Bérer törlé megne, éçtelék birü (süzge, söylemge, cırga h. b. ş.). 35. İşéttérü, birü (tavışnı, avaznı, öndevné h. b. ş.). 36.
Poçta yeki bagaj bélen h. b. ş. ciberü.
Bérer törlé ruxi-psixik xalet yeki sıyfat tuuga étergéç birü, sebepçé bulu; dert-rux birü. 37.
Nalognı, törlé tülevlerné, salş-cıyımnarnı: tülerge dip bilgélev, şuña duçar yeki mecbür itü.
Üz irkéne-ixtıyarına, karamagına: kuyu, kaldıru, ciberü.
Tertipke, cayga, normal xelge: kitérü, yaraş* tıru. 41. Köyge, rifmaga turı kitérép caylaştıru, şuña yaraklaştırıp éşlev (cırnı, edebi eserné h. b. ş.). 42.Péşérérge kuyu (aş-sunı).
Cébétép-yomşatıp éşkertü öçén: suga batıru, tiyéşlé vakıtka suda kaldıru (munçalalık kabıknı, kindérné h. b. ş.).
Aşlamanı: tufrakka kértü, cir aşlav öçén kullanu.
Sugarga-tukırga dip xezérlep stanga korıp kuyu (kindérné).
Aulav-totu öçén dip maxsus kuyu, koru (av, kapkın, cetmené h. b. ş.).
Tışav, bogav, yozak kébék nersené: ıçkınmaslık, açılmaslık itép beylep, buvıp, biklep yeki bü-tençe bérkétép kuyu. 48. Tormoz kébék nersené: tizlékné kimétérge yeki yöréşné-xereketné tuktatırga kirek bulganda, teger meç eylenmesén öçén kullanu.
Éşke kéréşkende koralnı kullana başlav, şul koral bélen éşli başlav turında.
Tözü, koru, citkérü, éşlev (karaltı-korılma-nı, éré xucalık obéktların h. b. ş.).
Nigéz, fundamént h. b. ş. tözégende béton, tsémént kébék matérialnı: koyu.
Péçen, költe, utın, bürene kébék nersené öyép, kiben, çümele, ştabél h. b. ş. yasav.
Karnı, lemné h. b. ş. nersené: öyü, bérer cirge kitérép tüşev, katlam itép kaldıru, cıyıbrak yatkıru (cil, buran, agım turında).
küç. söyl. gadette z-sız. Bik işlé, köçlé yavu (yañgır, kar turında).
55. küç. söyl. Sugu, berü.
56. küç. söyl. Éçü (gadette isértkéç éçémlékné.)
küç. söyl. Vak temeké, efyun kébék nersené: tél astında totıp keyéflenü öçén avızga kabu (gadette Urta Aziyeléler hem kazaklar, şulay uk kaybér ruxanilar hem şekértler turında).
maxs. Maşinanı tizlékke kuyu, éşlevge küçérü, köylev turında.
Kükeyné: üstérép-citléktérép organizmnan çıgaru (koşlar, söyrelüçéler, kaybér cenlékler h. b. ş. turında).
Xayvan turında: organizmı zararlanu arkasında, balasın vakıtı citmiçe (citlégép bétmegen yeki yarala gına başlagan xelénde) tudırırga duçar bulu.
yard. f. funk. Kaybér figıllerden soñ: éş-xelnéñ tulılıgın, tögellengenlégén hem canlılıgın béldére.
SALU II f. 1. Ös-başka yeki kul-ayakka kigen, takkan, beylegen h. b. ş. nerseñné: çişép, ıçkındırıp yeki bütençe kiré alu.
Yögen, tışav, kamıt kébék nersené: ıçkındıru, şudırıp çıgaru, taşlav, annan arınu (xayvan turında).
küç. Yugaltu (tabigıy tösné, çıraynı h. b. ş.).
SALU III i. k. çalu III.
SALULAV f. k. çalulav.
SALULI s. k. çalulı. Salulı borılma.
SALÇI i. Sal beylev hem agızu éşlerénde éşlevçé.
SALIM i. 1. Devletke xalık yeki xucalık oyışmaları tüli torgan mecbüri cıyım; nalog.
