10 .Культура 18-19 Бел.

Адной з найбольш важных галш духоунага жыцця у 1 пал. XIX ст. была асвета. У 1802 пачалася школьная рэформа, У 1803 Галоуиая Л1тоуская школа была перайменавана у Вшенск1 ун1вер. 3 1848 па 1864 гг. дзейшчала яшчэ адна вышэйшая навучальная уста-нова- Горы-Горацк1 земляробчы инст. Утваралхся некальк! тыпау навучаль-ных устаноу. Н1жэйшая ступень аднакласныя прыходск1я вучыл1ш. прызначаныя для падатных саслоуяу. Сярэд. адукацыю давал1 павятовыя вучылппчы i г1мназ11. Школа нас1ла саслоуны характар: доступ у г1мназИ для дзяцей падат¬ных саслоуяу быу абмежаваны, а ва ун1верс1тэт ix наогул не дапускал1. Сярод рэл1гшных навучальных устаноу вылучалася Полацкая езу1цкая акадэм!я. Асобныя навучальныя установы 1снавал1 у гэты час для яурэяу, На Бел. працавал1 так-сама прыватныя вучыл1шчы i панс!янаты. У 1 чв XIX пол. мова з'яуля-лася асноунай мовай навучання. Пасля пауст. 1830—1831 Мшалай I падшсау указ аб закрыцщ В1ленскага ун1вер Навуковае жыццё Беларус! у 1 пал. XIX было звязана з дзейнасцю выкладчыкау В1ленскага ущверс1тэта, Горы-Горацкага земляроб-чага шстытута. Выкладчык1 ун1верс1тэта унесл1 значны уклад у развщцё медыцыны, ф1з!ялогп,гисторыи , л1таратуры.пачало складвацца беларусазнауства. Уклад у яго развгццё унеслг Т.Нарбут, A.Kipкор. Значную ролю у разв1цщ пстар. навук1, краязнауства i этнаграфн адыграл1 браты Тышкев1чы. Яны стал1 заснавальн1кам1 беларускай археалогп, адчын1л1 першы на Бела-pyci пстарычны музей.

Разв1ццё л1таратуры. Адам М1цкев1ч.,творы «Дзяды», «Пан Тадэвуш». Ян Чачот, аутар фальклорных зборн1кау сялянск!х песень, выдадзеных на беларускай i польскай мовах. Тратчна склауся лес 16 гадовага паэта Паулюка Багрыма, як! падобна укра1нскаму паэту Т.Р.Шаучэнку, быу аддадзены у рэкруты. Назву беларус-кай «1000 i адной ночы» атрымау твор Яна Баршчэускага «Шляхц1ц Завальня, або Беларусь у фантастичных апавяданнях».

Вшцэнт Дун1н-Марц1нкев1ч. П'еса «1дыл1я (Сялянка)», Франщшак Багушэв1ч. У 1891—1894 гг. выйшл1 з друку зборнж1 яго вершау «Дудка беларуская» i «Смык беларускг»,.

У выяуленчым мастацтве першай паловы XIX ст. адным з асноуных жанрау быу шстарычны. Ваньков1ч.:«Напалеон каля вогн1шча»». Выяуленчае мастацтва у 2 пал. XIX хара-ся развщцём рэал1с-тычнага напрамку..

Арх1тэктура Беларус1 разв1вйлася у сувяз1 патрэбам! кап1тал1стычнай гаспадарк!. У Мшску, Брэсце, Магшёве i шшых гарадах был1 пабудаваны чыгуначныя вакзалы, майстэрш, будынк1 навучаяьных устаноу. Да л1ку выдатных даеягнен-няу аднос1цца палац П. А.Румянцева у Гомель Пас-ля падаулення пауст. 1863 было пабудавана шмат праваслауных цэрквау .

11.Грамадска-палiтычны Рух 19 Пауст.1830-1831.

У Р.1 шыроюя колы грамадства был1 адлучаныя ад пал1т. жыцця, пачал1 апаз1ц. бар-бу. Рас. прапаганда, якая сцвярджала законнасць» далучэння Белару-ci да Pacii, не магла усё ж заглу-шыць горычы, што засталася у тагачасным беларусым грамад-стве пасля падзелау РПi падаулення паустання Касцюшк1.РП як дзяржавы, ужо не юнавала, але мнопя прадстаунш беларускай шлях¬ты, асабл1ва на заходшх землях краю, з надзеяй паглядал! на ВаршавуТакая надзёя узмацн1ласяся па-сля стварэння у 1809 Напа-леонам Варш. гер-ва. Чакал1, што польская Канстытуцыя 1815 г. будзе пашырана хаця б на заходшя земл! Беларус! Ужо вельм! хутка пасля пры-няцця Канстытуцы1 1815 г. стала вщавочным, што Аляк¬сандр I не змог спалучыць у Польшчы абсалютызм i парла-ментарызм. Пасля другога па-сяджэння сейму (1820) пам1ж самадзержцам i яго польск1М1 «няудзячнымА» падданым1 уз-шкла узаемная халоднасць I непаразуменне. Пачал1 узшкаць польск1я тайныя таварыствы. Ф1ламатам1 — прыхшьткам1 навук — называл! сябе юнаю з Беларуа i Л!твы, члены тайнага студэнцкага згуртавання, якое пачало дзейшчаЦь у 1817 годзе у В1льн1. Члены таварыства Т. Зан, А. Мщкев1ч, Я. Чачот, I. Дамей-ка, М. Рукев1ч. Арган1з-цыя ваенныя сябры: Рукев1ч, М. П. I. Гофман, Э. А. Пятроуск1, У пачатку 1820 гадоу мно-rix дзекабрыстау лес звязау з беларусюм1 землями На ix думку, у 1823 годзе з арышту Аляк. I на ваенным аглядзе у Бабруйскай крэпасщ павшна было пачацца усеагульнае паустанне. Разгром дзекабрысцкага руху, спрыяу росту апаз!ц. настр. на Бел.Пауст1830—1831У ноч на 29 лютапада у Варшаве пачалося паустанне, якое хутка ахап1ла усю П . Галоунакамандуючы польскай арм1яй Польшчы князь Канстанц1н уцек з Варшавы, поль¬ская арм1я перайшла на бок народа. Сейм 18 снежня аб'яв1у паустанне усенародным, 20 снежня «Ма-н1фест польскага народа» i аб-вясщу мэту паустання — аднауленне РПу межах 1772 года. 20 студзеня 1831 года ён пазбав!у дынастыю Раманавых i М1калая I польскай кароны. Русшя войсю пачал1 сцягвацца да межау Царства Польскага. У лютым адбылкя першыя сур'ёзныя сутычи на польскай зямл!. У юраунщтве паустаннем пе-раважал1 кансерватары на чале з А. Чартарыйск1м. Дэмакраты гуртавал1ся вакол I. Лялевеля i створанага па яго шщыятыве «патрыятычнага клуба». Яны pa6ini стауку на буржуазна. Каб прадух1л1ць пашырэнне паустання, царсыя улады зра-б1л1 шэраг захадау. У снежн! 1830 года у Зах.Бел, Зах.У кр i Л1тве было уведзена ваеннае станов1шча. На маёнтк1 тых, хто уцёк у Поль-шчу, накладвауся арышт. На тэрыторьп Бел. значных ваенных дзеянняу не адзначалася. У першай палаве мая 1831 г. польсю сейм прыняу рашэнне паслаць на дапамогу бел. i л1т. паустанцам частк1 рэгулярных войскау. На Бел. рушыу з атрадам у 820 ча¬лавек генерал Д. Хлапоускага Першыя сутычы ад-был1ся у Белавежскай пушчы.. Галоу-най мэтай наступаючых быу захоп В1льн1. Штурм гора-да быу прызначаны на 19 чэр-веня. Сшы, аднак, был1 няроу-ныя — русюя войск! легка адб1-л1 атак! i прымус1л1 паустанцау адступацьКал1 паустанне у Заходняй Беларуа i Лггве было амаль падаулена, пачалкя хваляванш на поудт беларускага краю. Беларуск1я земл1 Вшенскай губерн1, Меншчына, Гарадзен-шчына, Шншчына i Мазыршчы-на, а таксама Вщебшчына i Ma-плёушчына, дзе хаця i у знач-на меншай ступеш, але наз1рал1ся хваляванш, такая геаграф1я паустання 1831На к жн1уня 1831 пау¬станне на Бел. было амаль цалкам падаулена. А вестка пра узяцце 8 верасня рускай арм!яй Варшавы прымусыа разысщся рэштк1 паустанцк1х атрадау, як1я яшчэ хавал1ся па лясах. Разгром польскага паустання 1830—1831 гг. прывёу да адмены аутаном. П i Канст.1815.