Проза юраўскага абрадавага комплексу

Названая проза звязана з дзвюма асноўнымі тэмамі – жывёлагадоўчай (звычаі першага выгану жывёлы на пашу) і земляробчай (агледзіны нівы, хаджэнне на юр’еву расу, карагодны абход палёў). У кожнай мясцовасці існавалі свае лакальныя звычаі. Напрыклад, быў зафіксаваны звычай порацца, аналагічны звычаю траецкага кумлення дзяўчат, віншаванне хлопцамі і дзяўчатамі жанчын-замужніц, якія частавалі іх сырам, паленне вогнішчаў («Юр’евое купайло»), шчадраванне дзяўчынак напярэдадні Юр’я і г. д.

Апытальнік для збору фальклорнай прозы Юр’ева дня

1. Як у вашай вёсцы адбываўся першы выган жывёлы на пашу? Што давалі жывёле есці? Чым яе падганялі? Якія прымалі ахоўныя меры, каб засцерагчы жывёлу ад хвароб, драпежнікаў, нячыстай сілы? Якія прадметы і рэчы выкарыстоўвалі ў якасці абярэгаў (напрыклад,сякеру, замок, касу, серп, нож, яйка, фартух)?

2. Што рабілі падчас сямейнага агляду жыта? З якой мэтай? (Напрыклад, каб абараніць ніву ад граду, закопвалі ў канцы поля косткі, якія засталіся ад велікоднай трапезы.)

3. Як адбываўся калектыўны карагодны абыход жытнёвага поля? Што насілі з сабою карагодніцы (каравай і граблі, крыж і ручнікі)? Што яны рабілі на полі (качаліся па расе, збіралі расу, вадзілі карагоды)?

Узор запісу:

а) Пырыд Юрыем пыклы пырогы. До всходу сонца ідуць на росу с хлібом, обходять Юр’евыка, там, дэ посіяно жыто чы пшыныця.

б) Гаспадар бярэ каравай і ідзе аглядаць пасевы. Калі каравай вышэй жыта, то будзе добры ураджай.

в) На Юр’я клала гаспадыня тапор на зямлю каля варотаў (на двары) і прыгаворвала: «Як гэтае жалеза ляжыць, хай так і скаціна з поля не сходзіць».

г) Жэншчыны, у каторых рубасцы нема, напрадуць і вуткуць рушніка за дзень. На Юр’я ідуць на капліцу і несуць іконы. Расцілаюць рушнік між Йікон, і кажна гоніць сваіх кароў. А катора жэншчына малако атнімае, дак ужэ і не пагоніць. І му ўжэ прігледаемся. Мурашок еціх, кастріцы набером, возьмом і пойдом іх двор перасыпаць. Ані ужэ назаўтра клянуць нас – юй ужэ чэрві ў малаке.

Паэзія юраўскага абрадавага комплексу

Юраўскія песні спяваюцца падчас свята Юр’я, якое прыпадае на 6 мая (у каталікоў – на 23 красавіка). У гэты дзень першы раз выганялі на пашу хатнюю жывёлу, прычым сам выган суправаджаўся рознымі абрадавымі дзеяннямі, накіраванымі на захаванне жывёл ад звяроў і злых чараў ведзьмакоў. У адпаведнасці з рэгламентацыяй свята юраўскія песні тэматычна падзяляюцца на песні, якія суправаджаюць абрад абходу ці агледзін поля, карагодныя юраўскія песні.

У песнях першай групы цэнтральны персанаж – Юр’я (варыянты – Юр’ева маці, Бог), пра якога згадваецца як пра добрага апекуна ці да якога звяртаюцца з просьбай адамкнуць зямельку «ключамі» («выпусціць расу», «замкнуць зіму – выпусціць лета» і інш.). Гэта песні рытуальныя.

Узор запісу:

МАЛЕНЬКАЯ ПЦІЧКА…

(юраўская рытуальная песня)

Маленькая пцічка⁶

Вісока летае й –

Пад самыга й Бога,

Пад Юр’я ж Святога.

– Аддай, Юр’я, ключы

Замкнуць люту зіму,

Тамкнуць цёпла лета.

Песні другой групы (карагодныя) падкрэсліваюць аграрна-магічнае значэнне юраўскіх карагодаў. Тут Юр’я выступае падаўцом будучага ўраджаю:

Узор запісу:

ДЗЕ КАРАГОД ХОДЗІЦЬ…

(юраўская карагодная песня)

Дзе карагод ходзіць,

Там жыта добрае родзіць.

…Дзе наша Юр’е хадзіла,

Там жыта ўрадзіла,

А дзе Юр’е юравала,

Там наша жыта красавала.

Парада. Пазначаныя групы юраўскіх песень не маюць дакладнай рытуальнай прымеркаванасці. Напрыклад, вядома, што іх спявалі падчас агледзін нівы, хаджэння на юраўскую расу, пасля смачнага пачастунку на полі ці ў лузе, што з’яўлялася сведчаннем завяршэння юраўскіх абрадаў. Таму пры фіксацыі юраўскіх песень звяртайце ўвагу на тое, ці назіраецца ў дадзенай мясцовасці тэндэнцыя прымяркоўваць іх да пэўных абрадаў.