14. Люблинская уния.

Заключэнне дзяржаунай yнии памиж дзвюма суседними Kpaiнaмi —ВКЛ, PycKiM, Жамойцким i Польским каралеуствам было падзеяй, якая прадвызначыла далейшы лес не тольки народау, што насяляли гэтыя краины, але i шэрага иншых. Гэта падзея мела значны уплыу на стан спрау ва усей Еуропе, бо на яе карце з'явилася новая дзяржава Рэч Паспалитая — адна з самых вялких i магутных. У лику насельникау гэтага шматэтничнага аб'-яднання аказауся i беларусш народ.

На працягу XIV — XV стст. Польшча неаднаразова paбилa спробы навязаць ВКЛ унию з мэтай яго инкарпарацыи. у склад Польскага каралеуства. Аднак усе гэтыя намаганни правалилися.

Taким чынам, пытанне заключэння yнii з Польшчай было прадвырашаным i, як не адцягвали финал магнаты ВКЛ, ён наступиу у 1569 г. Яго, безумоуна, нaблiзiлa Лiвoнcкaя вайна.

10 студзеня 1569 г. пачау работу Люблински сойм, яки працягвауся амаль шэсць месяцау. Кожны бок ставиу свае умовы унии.

Лицвинския дэлегаты патрабавали, каб выбранне уладара адбывалася на памежжы Польшчы i Литвы i з двух бакоу прысутшчала роуная колькасць выбаршчыкау. Уладар перад каранацыяй павшен быу пацвярджаць правы i прывилеи як княства, так i асобных земляу. Хаця лицвинския дэлегаты i згадзилися на скасаванне цырымонии увядзення уладара на Вялшае кня­ства, але прапаноували праводзгць урачыстае пасяджэнне ycix саслоуяу, на якм вялш князь быу бы прадстаулены сваим падданым, прычым захоувауся рытуал уручэння яму каранацыйнага мяча.

Умовы польскага боку были наступныя: "Польскае каралеуства i ВКЛ злучаюцца у адну дзяржаву з адным уладаром, польским каралём, якога абираюць паляки i лицвины у Польшчы, адным соймам, адной агульнай пячаткай, адным сенатам, адным войскам, адной манетай — словам, ад ВКЛ не павшна застацца i назвы"¹.

Зразумела, што лицвшы не прыняли польски праект унии. Неаднойчы прадстаунии ВКЛ паутарали, што яны будуць абараняць сваю дзяржаву, якая не саступае Польскаму каралеуству i другим хрысщянским краинам. Больш таго, кали паслы ВКЛ убачыли пагрозу гвалтоунага заключэння yнии на непрымальных для ix умовах, яны 1 сакавика 1569 г. пакинули Люблин.

I тут польски бок — юрыдычны саюзник, звязаны з Вялиим княствам персанальнай унияй, — пайшоу на дэманстрацыю силы. Скарыстаушы цяжкае знешнепалитычнае становишча ВКЛ, польския феадалы дамагалисяя ад Жыгимонта Аугуста здрады интарэсам ВКЛ, якая заключалася у тым, што ка-роль польски i вялики князь литоуски 5 сакавика 1569 г. выдау незаконны акт аб адлучэнни ад ВКЛ Падляшскай зямли (ваяводства) з гарадами Драпчын, Мельник i шш, i далучэнни яе да Польшчы. Феадалам i службовым асобам Падляшша было загадана пад страхам канфискацыи маёмасци прысягнуць на вернасць Польшчы. Кали гэты захопницки акт не атрымау належнага адпору з боку ВКЛ, Жыпмонт Аугуст далучыу да Польшчы i украинския земли — Валынь, Падолле i Киеушчыну. 3 юрыдычнага боку акты аб далучэнт беларуских i yкpaiнскix зямель да Польшчы были незаконныя i не маючыя силы. Паводле заканадауства ВКЛ вялики князь, уступаючы на прастол, давау прысягу i абяцау дзейничаць згодна з дзяржауными законами.

Таму акты аб аддзяленни украинских i заходняй частки беларуских зямель, выдадзеныя у Люблине, належала прызнаць несапраудными. Апошняя

выснова пацвярджаецца i граматай Жыгимонта Аугуста ад 21 снежня 1568 г., дзе ён кляуся захоуваць старыя законы i звычаи i не парушаць тэрытарыяльнай цэласнасци дзяржавы. Дакументы аб аддзяленни зя­мель не были замацаваныя пячаткай Вялжага княства, што таксама рабила ix несапраудными. Нягледзячы на незаконныя акты Польшчы па далучэнни частки зямель ВКЛ да Кароны, ситуацыя складвалася такая, што вялжакняжацки урад не мог исци на ваенны канфликт з Польшчай перш за усё таму, што на значнай частцы княства гаспадарыла маскоускае войска i самастойна весци вайну у яго не было силы. У таким становишчы прадстауники ВКЛ вымушаны были вярнуцца за стол перамоу з Польшчай. Супольны сойм зноу распачау работу.

1 лшеня 1569 г. быу падписаны акт Люблшскай yнii, яки "не прыходзицца прызнаваць за дагавор, дабравольна заключаны на асновах перагаворау роу-нага з роуным.Гэта хутчэй выник вымушанай згоды прациуника, яки здауся на ласку пераможцы"².

Акт Люблинскай унии быу аформлены у выглядзе прывилея-дагавора.

Вышэйшым органам улады станавиуся агульны сойм, яки мог збирацца на тэрыторыи Польшчы. Асобных соймау як для Кароны, так i для ВКЛ не прадугледжвалася. Манарх бачыуся агульным.

Аднак трэба зауважыць, што тытул вялшага князя захоувауся.

Выключна да кампетэнцыи Рэчы Паспалитай адыходзлла знешняя палитыка. Усе ранейшыя зако­ны i дагаворы, што были накираваны супраць интарэсау аднаго з бакоу, павинны были быць скасаваны.

Таким чынам, Люблшски акт павинен быу выкликаць некаторыя змены i у заканадаустве Вяликага княства, якому у гэтым дакуменце, аднак, не адводзится роля польскай каланияльнай ускраины. Тут захоувалися былы администрацыйны апарат, асобнае ад Польшчы заканадауства i судовая арганизацыя, тытул "Вяликае княства Литоускае", дзяржауная пячатка, а таксама войска.

15. Хар-ка и кла-цыя асн. крыниц права ВКЛ 14-16 ст.

Разгляд крыниц бел. феадальнага права мэтазгодна пачанаць з хар-ки агульназемских, абласных, валасных и гарадских грамат (прывилияу), якия у жыцци ВКЛ мели асаблива важнае значэнне.

Агульназемския прывилеи выдавалися пры уступленни новага князя на прастол або пасля яких-недудзь падзей у жыцци дзяржавы. Яны дзейничали на усей тэр-и дзяржавы и были абавязковыми для усих. У их выкладалися правы и абавязки розных класау и групп насельництва, замацоувалася прававое становишча органау улады и киравання, вызначалися прынцыпы из узаемаадносин и инш. У их змяшчалися нормы краминальнога, цывильнага, дзяржаунага права.

Абласныя прывилеи давалися, каб юрыдычна замацаваць аутаномныя правы тых ци иншых тэрыторый, абмежаваць уладу вяликага князя и яго администрацыи. Аутаномны хар-р праяуляуся у заканадаучым замацаванни нармау мясцовага звычаевага права, права на мясцовы суд и органы киравання и г.д.

Валасныя прывилеи выдывалися, як правила, па хадатайництве жыхарой па той ци иншай воласци з мэтай абароны их интарэсау ад самавольвтва администрацыи. Але трэба адзначыць, што выдаючы валасныя граматы и тым самым абмяжоуваючы уладу службовых асоб, вялики князь у першую чаргу бараниу интарэсы не насельництва, а дзяржаунага скарбу, бо СА збяднелых сялян не магчыма было б збяраць падатки. Тамму змест валасных грамат у асноуным забяспечвау юрыдачнае замацаванне павинасцей и некоторых правоу жыхароу воласци, у тым лику и права выбару старца.

Анализ абласных и валасных грамат дазваляе зрабиць вывад аб тым, што асноунай краницай права гэтах дакументау бало мясцовае звычаевае. Да спецыяльных актау, якия выдавалися тольки для гараджан, трэба аднесци прывилеи на магдэбургскае права. Ен давауся гарадам вярхоунай уладай ВКЛ або уладальникам горада. Ен выконвау ролю юрыдычнага акта аб самакираванни гарадоу,спрыяу саслоунай кансалидации гараджан, вызваляу их ад феадальнай залежнасци. Першаступеннае значэнне у граматах надавалася нормам, што устанауливали парадак утварэння и кампетэнцыю гарадских органау киравання.У прывилиях на магдэбургскае права не утрымливалася нормау крыминальнага, цывильнага, зямельнага и инш. галин права, на аснове яких складалися праваадносины и якими киравалася у сваей дзейнасци гарадския органы. Больш таго, у гэтых граматах няма нават указанняу, якими нямецкими кодэксами або зборнимами трэба крыстацца.