Ответы на экз. вопросы / Ответы / вопрос 23
.doc23. Вайна 1812 г. i Беларусь. "Польскае пытанне" напярэдаднi i ў час вайны.
У эпоху напалеонаўскіх войнаў у Еўропе “польскае пытанне” з’яўлялася важным палітычным фактарам у сістэме міжнародных адносінаў. Ва ўмовах ваенна-палітычных сутыкненняў вядучых еўрапейскіх дзяржаваў узрастала ваенна-стратэгічная роля земляў былой Рэчы Паспалітай. Напалеон намагаўся выкарыстаць “польскае пытанне” дзеля забеспячэння за Францыяй эканамічнай і палітычнай гегемоніі ў Еўропе і ва ўсім свеце. Аляксандр І падпарадкоўваў “польскую праблему” вырашэнню галоўных знешнепалітычных задачаў Расейскай імперыі. Міжнародныя адносіны і дзяржаўныя інтарэсы Францыі і Расеі перакрыжаваліся на землях былой Рэчы Паспалітай.
Памежныя заходнія губерні імперыі займалі асаблівае месца ў палітыцы царызму. На пачатку 19 ст. ва ўмовах супрацьборства дзвюх вялікіх імперыяў беларускія і літоўскія землі прыцягнулі да сябе ўвагу Аляксандра І і Напалеона. Абодва імператары гулялі на патрыятычных пачуццях мясцовага дваранства, прыцягваючы яго на свой бок магчымасцю аднаўлення Рэчы Паспалітай ў старадаўніх межах, дзеля таго, каб у выпадку ўзброенага сутыкнення аслабіць моц свайго суперніка.
Спробы рэстаўрацыі Рэчы Паспалітай падчас напалеонаўскіх войнаў у Еўропе ў першую чаргу былі абумоўленыя складаным знешнепалітычным становішчам Расейскай імперыі. Імператар Аляксандр І, жадаючы перацягнуць “рускіх палякаў” на свой бок, стаў праводзіць палітыку свайго роду “заляцанняў” з арыстакратыяй і шляхецкімі коламі заходніх губерняў. Ён падтрымліваў надзею на аднаўленне ранейшай дзяржаўнасці з дапамогаю Расеі.
У пачатку ХІХ ст. рэзка ўзмацніліся супярэчнасці паміж Францыяй і Расеяй. Напалеонаўская Францыя імкнулася да сусветнага панавання. На гэтым шляху стаялі Англія і Расея. Англія мела магутны ваенны флот, вялізныя калоніі. Экспедыцыя ў Англію для Напалеона была вельмі рызыкоўнай. Таму Напалеон і вырашыў спачатку разграміць Расію, якая, на яго думку, не ўмела ваяваць, была ў ваенных і тэхнічных адносінах адсталай. Гэта магло гарантаваць Францыі поспех. З гэтай жа мэтай Напалеон і стварыў небывалую ў гісторыі армію, якая налічвала 600 тысяч чалавек.
24 чэрвеня 1812 года Францыя, без аб'яўлення вайны, напала на Расію. Беларусь стала полем жорсткіх баявых дзеянняў. Расейскія войскі гераічна змагаліся з французамі пад Кобрынам, Солтанаўкай, Астроўна, Мірам, Полацкам і іншымі месцамі. Трэба адзначыць,што расеяне ў цэлым змаглі навязаць французам сваю стратэгію і тактыку вядзення вайны, на што Напалеон ніяк не разлічваў.
Адносіны беларускага насельніцтва да вайны былі рознымі. Беларуская шляхта ў аснове сваёй перайшла на бок Францыі. 80 тысяч беларускіх шляхцічаў удзельнічалі ў паходзе на Маскву ў складзе арміі Напалеона. Праваслаўная шляхтя, каля 5 тысяч чалавек, змагаліся на баку Расіі. Беларускае сялянства ставілася да вайны адмоўна, сяляне імкнуліся захаваць нейтралітэт, хаваліся па лясах, яны не давяралі ні французам, ні рускім.
Аднак частка сялянства, асабліва на Усходзе Беларусі, выступала на баку Расіі. Беларускія сяляне сталі на абарону Расіі як сваей Радзімы, таму, што вайна для Расіі была Айчыннай. Партызанскія атрады дзейнічалі ў вёсках Стараселле, Межаны, Есьманы, на тэрыторыі Барысаўскага, Дрысенскага і Полацкага паветаў і ў іншых месцах. У верасні сяляне вескі Жарцы Полацкага павета змагаліся з батальёнам французскіх салдат, удзельнічалі ў бітве за Полацк.
Палітыку Францыі ў Беларусі можна ахарактэрызаваць старажытным заклікам – «паздяляй і ўладар!». 1 ліпеня 1812 года французы выдалі загад аб стварэнні Часовай камісіі урада Вялікага княства Літоўскага. Узначаліў камісію мясцовы памешчык Станіслаў Солтан. У склад ВКЛ адыходзілі Віленская, Мінская, Гродненская губерні і Беластоцкая вобласць. У Віцібску і Магілеве засталося французскае ваеннае кіраванне, як у прыфрантавых рэгіенах. За спіной у С.Солтана стаялі французскія камісары, якія патрабавалі аднаго – грошай, хлеба, людзей і коней у сваю армію. Ніякіх палітычных правоў гэты ўрад не меў.
Важным ваенным вынікам вайны 1812 года стала Барадзінская бітва, што адбылася ў жніўні 1812 года. У гэтай бітве Напалеон не здолеў разграміць рускую армію і гэта вырашала канчатковы зыход вайны. У кастрычніку 1812 года расейская армія вымусіла французаў пакінуць Маскву і пачаць адступленне. Адступленне ў хуткім часе перерасло ў бегства французаў з Расіі. Канчатковы разгром французскага нашэсця на Расію адбыўся ў лістападзе пры пераправе праз раку Беразіну. Тут французы страцілі больш за 20 тысяч салдат і ўвесь свой скарб, які нарабавалі ў Маскве, іншых гарадах Расіі і Беларусі.
Такім чынам, вайна 1812 года, негледзячы на ўсе эканамічныя разбурэнні, з’явілася яркай старонкай нашай гістрыі. Таму што, у жыццевай рэчаіснасці таго часу беларусы, разам з расейцамі, змагаліся з агульным ворагам. Беларусы пачалі, хоць часткова, усведамляць агульнасць вялікай краіны.
Вайна 1812г і Беларусь. Польскае пытанне напярэдадні і у час вайны.
12 чэрвеня 1812 армія Напалеона пераправілася цераз Нёман у раёне Коўна і па землях Бел і Літвы пачала рухацца на Маскву. "Вялікая армія" налічвала амаль 600 тыс чалавек і ў тры разы перавышала расійскія войскі, якія супрацьстаялі ёй. Напалеон планаваў разграміць рускія арміі ў прыгранічных баях і вымусіць расійскага імператара Аляксандра I пайсці на заключэнне міру. Аднак рускія арміі, размешчаныя паасобку (1-я - генерала М.Барклая дэ Толі знаходзілася ў Віленскай губерні; 2-я - генерала П.Баграціёна - у Гродзенскай; 3-я - генерала А.Тормасава - у раёне Палесся), пачалі адступленне ад заходніх граніц з мэтай злучэння. Бел стала арэнай ваенных дзеянняў. Найбольш жорсткія баі адбыліся пад Кобрынам, Мірам, Салтанаўкай, Астроўна, Полацкам і ў іншых месцах. Так, каля в. Клясціцы пад Полацкам генерал Я.Кульнёў атрымаў перамогу над войскамі маршала Удзіно. Пад Магілёвам (в. Салтанаўка) корпус генерала М.Раеўскага скаваў значныя сілы французаў, што дазволіла Баграціёну з асноўнымі сіламі пераправіцца праз Днепр. Расійскія арміі змаглі аб'яднацца толькі пад Смаленскам, адкуль пасля генеральнай бітвы 4-5 жніўня працягвалі адступаць, зберагаючы асноўныя сілы. У пачатку верасня 1812 французы ўвайшлі ў Маскву, а ў пачатку кастрычніка вымушаны былі аставіць яе і адступаць па смаленскай дарозе. Пачалося вызваленне Беларусі. Тут адбыўся канчатковы разгром французскай арміі. 14-16 лістапада пры пераправе цераз раку Бярэзіну каля в.Студзёнка Напалеон згубіў больш за 20 тыс чалавек. "Вялікая армада" была фактычна разгромлена. Яшчэ ў пачатку вайны Напалеон абнадзеіў мясцовую шляхту магчымасцю аднаўлення ВКЛ. З яго дазволу ў Вільні была створана Часовая камісія ўрада ВКЛ. Частка беларускай шляхты сустракала французскае войска як вызваліцеляў ад расійскага захопніка, другая арыентавалася на Аляксандра I. Жыхары Беларусі аказаліся па абодва бакі змагання розных сіл. Аднак вельмі хутка стала зразумела, што функцыі Часовай камісіі урада ВКЛ абмежаваны забеспячэннем французскай арміі неабходнымі прадуктамі і папаўненнем яе рэкрутамі. Аб'ектамі рэквізіцый і проста рабаўніцтва сталі ў асноўным сяляне. Жыхары многіх вёсак пакідалі хаты і ўцякалі ў лясы, дзе стыхійна пераўтвараліся ў партызан. Вядомы партызанскія атрады вёсак Варонкі, Жарцы, Мажаны і інш. Партызанская барацьба падрывала сілы акупантаў. Французы вымушаны былі трымаць на тэрыторыі Бел каля 30 тыс салдат і афіцэраў. Былі разбураны многія гарады і вёскі, амаль напалову скарацілася колькасць жывёлы, зменшыліся пасяўныя плошчы. Загінула каля 1 млн чалавек
Война 1812г. на территории Беларуси
12 (24) июня 1812 г. 600-тысячная армия императора Франции Наполеона I, в которой насчитывалось 120 тыс. поляков, перешла р. Неман и вторглась на территорию Беларуси. Чтобы добиться поддержки у польских и местных белорусских землевладельцев, Наполеон накануне войны пообещал возродить Речь Посполитую в границах 1772 г. Поэтому значительная часть местной шляхты не поддерживала оборонительных мероприятий царской администрации и, в частности, сохранила продовольственные склады до прихода наполеоновских войск.
Отступление 1-й и 2-й российских армий под началом генералов М. Барклая де Толли и П. Багратиона по белорусским землям сопровождалось боями с наполеоновскими войсками. Они произошли под Вишнево, Ивенцом, Борисовом, Свислочью, Игуменом, Старым Быховом. Наиболее значительные сражения состоялись в районе м. Мир и под Кобрином. В боях под Могилевом у деревень Салтановка, Дашковка и Новоселки российские воины проявили образцы мужества и героизма. В составе российских войск сражалось значительное число белорусов. В июле 1812 г. большая часть Беларуси (кроме южных уездов) была занята войсками Наполеона.
Население Беларуси разделилось в своих симпатиях: имелись как сторонники России, так и приверженцы Наполеона. Большинство шляхты симпатизировало Наполеону и видело в нем воскресителя Речи Посполитой. Весьма негативно отнеслась к Наполеону православная церковь.
Масса белорусского крестьянства оставалась индифферентной и была озабочена лишь тем, как избежать ужасов войны, сохранить свое имущество. В начале часть крестьянства ждало от Наполеона упразднения крепостного права (как произошло в Польше, где крестьяне в 1807 г. получили личную свободу) и стали нападать на панские усадьбы. Но Наполеон не оправдал их надежд. Он приказал высылать воинские команды для усмирения мятежников. Многие крестьяне, забрав скот и имущество, уходили в леса, начинали партизанскую войну. Наполеон вынужден был оставить в Беларуси 100-тысячный отряд для борьбы с партизанами, охраны коммуникаций, сбора провианта и фуража.
На территории Беларуси создавались вооруженные формирования, которые воевали на противоположных сторонах. Например, для армии Наполеона были созданы четыре полка кавалерии, пять полков пехоты, гвардейский уланский полк и др. С другой стороны – в рядах русских войск под Бородино, показывая образцы мужества и отваги, сражалось не менее 10 тыс. белорусов, которые были рекрутированы в русскую армию. Сотни юнкеров, унтерофицеров и рядовых Литовского уланского полка за участие в битве под Бородино получили военные награды.
1 июля 1812 г. в Вильно была создана Комиссия временного управления Великого княжества Литовского (правительство) из представителей местной шляхты. Возглавил комиссию бывший председатель первого департамента Минского главного суда Каминский. Минским губернатором стал польский аристократ Брониковский. В Витебской и Могилевской губерниях были учреждены комиссии «польского правления», аппарат которых комплектовался польской шляхтой и подчинялся французскому командованию. В скором времени губернии были переименованы в департаменты, которыми управляли французские губернаторы.
Основные тяготы войны легли на плечи крестьянства, которое стало объектом систематических реквизиций и обычного грабежа воюющих сторон. Новая власть увеличивала поборы с населения, не забывая даже взыскать недоимки, образовавшиеся при русской власти. Это вызывало все нарастающее недовольство населения. В немалой степени этому способствовало мародерство наполеоновских солдат. Многие крестьяне становились партизанами, которые при удобном случае нападали на французских солдат. Это партизанское движение доставило множество неприятностей оккупантам, чем объективно помогало русским войскам.
Отступление французской армии проходило через территорию Беларуси. В середине ноября армия Наполеона подошла к Борисову и начала переправляться через Березину в районе д. Студенки. Здесь французы потеряли более 20 тыс. солдат и офицеров. 22 ноября возле Молодечно был разбит последний отряд французской армии. Из Сморгони Наполеон, покинув остатки своих войск, в одежде польского офицера бежал в Париж.
Война принесла белорусскому народу огромные бедствия. Беларусь потеряла миллион жителей, то есть каждого четвертого. Витебск, Полоцк, Гродно и другие населенные пункты были разграблены и сожжены. В Минске в 1811 г. насчитывалось 11200 жителей, а в конце 1812 г. – только 3480.
12 декабря 1812 г. Александр I подписал манифест, провозглашавший «Забвение прошлого, всеобщее прощение». Власти не стали преследовать ни участников войны против России, ни тех, кто работал при Наполеоне в органах управления. Это спасло от разорения многие имения, предотвратило эмиграцию. Дворянство Вильно устроило бал в честь императора России в том же зале, где несколько месяцев назад был такой же бал в честь Наполеона.