Ответы на экз. вопросы / Ответы / вопрос 26
.doc26. Паўстанне 1863 г. Беларусі нацыянальны рух у 2 пал XIX ст. .
Несправядлівасць аграрнай рэформы выклікала шырокі сялянскі незадавол. Сялянства хвалявалася, адмаўлялася падпісваць устаўныя граматы, уздымалася на адкрытую барацьбу з памешчыкамі. Палітычнае становішча ў Расіі рэзка ўскладнілася. У гэтых умовах у Польшчы, Літве і Беларусі пачаў разгортвацца нацыянальна-вызваленчы рух, накіраваны супраць рэшткаў прыгону, супраць самадзяржаўя, за правы чалавека і грамадзяніна.
Традыцыйна вызваленчы рух у Польшчы, Літве і Беларусі падзяляўся на дзве плыні. У 1861-1862 гг. гэта былі «белыя» і «чырвоныя». «Белыя» належылі да арыстакратыі, а «чырвоныя» - да дэмакратычных колаў грамадства. Але мэта ў іх была агульная – адрадзіць незалежнасць Бацькаўшчыны. «Белыя» разлічвалі гэтага шляхам перагавораў з царом, з дапамогай Францыі, іншых краін Захаду, а «чырвоныя» абапіраліся на паўстанне насельніцтва, на свае сілы. Пры гэтым «белыя» пад Бацькаўшчынай разумелі Рэч Паспалітую ў межах 1772 года, а «чырвоныя», асабліва са складу рэвалюцыйнага крыла, прызнавалі права беларусаў, літоўцаў, укарінцаў на самавызначэнне.
Рэвалюцыйна-дэмакратычнае крыло «чырвоных» у Беларусі ўзначальваў К.Каліноўскі, які рыхтаваў паўстанне, выдаваў «Мужыцкую праўду», змагаўся за свабоду народа.
Паўстанне пачалося зімой 1863 г. Для кіраўніцтва паўстаннем былі створаны кіруючыя органы: Цэнтральны нацыянальны камітэт (ЦНК) у Варшаве і Літоўскі правінцыяльны камітэт (ЛПК) у Вільні. Узначаліў ЛПК К.Каліноўскі. У кіраўніцтве ЦНК галоўная роля належыла «белым», якія ў лютым 1863 г. адхілілі К.Каліноўскага ад кіраўніцтва ЛПК. К.Каліноўскі ўзначаліў паўстанне ў Гродзенскай губерні.
Летам 1863 г. «белыя» зразумелі, што Францыя і Захад не будуць дапамагаць паўстанню і яны пачалі адыходзіць ад барацьбы. У чэрвені 1863 г. ЛПК зноў узначаліў К.Каліноўскі. Аднак час быў ўжо марна страчаны. Акрамя таго, ЦНК не разлічваў на сялян, зямлю абяцалі толькі тым сялянам, якія змагаліся за перамогу, астатнія нічога не атрымлівалі. Таму паўстанне падтрымала толькі невялікая частка сялянства. Атрады паўстаўшых на 75% складаліся са шляхты і толькі на 18% з сялян. Значны поспех быў у К.Каліноўскага ў Гродзенскай губерні, дзе сяляне складалі каля 33% ад агульнай колькасці паўстанцаў. Усяго ў паўстанні ўдзельнічала да 80 тысяч беларусаў.
Баявыя дзеянні скончыліся ў канцы жніўня 1863 г., калі ЦНК загадаў К.Каліноўскаму спыніць паўстанне і перанесці барацьбу на вясну 1864 г.
Зімой 1864 г. К.Каліноўскі быў арыштаваны. З турмы ён перадаў пісьмо – запавет беларускаму народу. У «Лісце з-пад шыбеніцы» К.Каліноўскі заклікаў беларусаў да барацьбы за нашу нацыянальную ідэю. «Ваюй, народзе, за свае чалавечае і народнае права, за свае веру, за зямлю сваю родную», - сказаў у апошнюю хвіліну жыцця К.Каліноўскі.
Такім чынам, паўстанне 1863-1864 гг. вызначала далейшыя гістарычныя накірункі вызваленчай барацьбы беларускага народа за незалежнасць і нацыянальную дзяржаўнасць.
паўстанне 1863г. Бел нацыянальны рух у 2 пал 19ст.
1 Нацыянальна-вызваленчае паўстанне на тэрыторыі Літвы і Бел ўзначаліў Вікенцій Канстанцін Каліноўскі. К.Каліноўскі (жыў 1838–1864) - першы бел рэвалюцыйны дэмакрат, паэт, публіцыст. Ён нарадзіўся ў сям'і дробнага шляхціча, скончыў Свіслацкую гімназію і паступіў у Пецярбургскі універсітэт. Тут ён пазнаёміўся з творамі А.Герцэна і М.Чарнышэўскага, стаў членам тайнага гуртка З.Серакоўскага. У 1861г К.Каліноўскі вяртаецца на Радзіму і прымае ўдзел у падрыхтоўцы паўстання. Летам 1862, разам з В.Урублеўскім, К.Каліноўскі пачынае выдаваць рэвалюцыйна-дэмакратычную газету "Мужыцкая праўда". Гэта было адзінае ў Еўропе выданне для сялян. Яе аркушы заклікалі бел народ да ўзброенага паўстання. Выйшла ўсяго 7 нумароў газеты. У нацыянальна-вызваленчым руху супраць царызму падчас паўстання існавала дзве плыні: "белыя" і "чырвоныя". Прыхільнікі "белых" - у асноўным буйныя памешчыкі, галоўнай мэтай якіх было аднаўленне Рэчы Паспалітай у межах 1772. Права на самавызначэнне для Бел, Літвы і Украіны не прадугледжвалася. У склад "чырвоных" уваходзілі дробная шляхта, студэнты, рамеснікі, інтэлігенцыя і г.д. Ажыццяўленне сваіх мэтаў яны звязвалі з узброеным паўстаннем супраць царызму пры падтрымцы сялян. У чэрвені 1862 у Варшаве для непасрэднай падрыхтоўкі да паўстання быў створаны Цэнтральны нацыянальны камітэт. У жніўні 1862 у Вільні для кіраўніцтва паўстаннем у краі быў створаны Літоўскі правінцыяльны камітэт на чале з К.Каліноўскім. Цэнтральны нацыянальны камітэт распачаў паўстанне 10 студзеня 1863 без узгаднення з Літоўскім правінцыяльным камітэтам, які 22 студзеня 1863 абвясціў сябе Часовым урадам Літвы і Бел. Аднак 27 студзеня 1863 ён быў расфарміраваны Польскім нацыянальным урадам, а К.Каліноўскі накіраваны на пасаду камісара Гродзенскага ваяводства. На падаўленне паўстання была накіравана 200-тыс армія, супрацьстаяць якой паўстанцы не маглі. Яны вымушаны былі весці партызанскую вайну. Не хапала сіл і зброі, шляхта і каталіцкае духавенства, напалоханыя жорсткімі рэпрэсіямі, летам 1863 адышлі ад паўстання. У гэтых умовах К.Каліноўскі у другі раз узначаліў рэвалюцыйны рух. Аднак ужо было позна: да пачатку восені паўстанцкія атрады былі рассеяны. У студзені 1864 К.Каліноўскі быў арыштаваны. У турме ён напісаў "Лісты з-пад шыбеніцы", у якіх заклікаў бел народ працягваць барацьбу. 22 сакавіка 1864 К.Каліноўскі быў павешаны ў Вільні. Падаўленнем паўстання кіраваў Віленскі генерал-губернатар М.Мураўёў. Яго намаганнямі было пакарана смерцю 128 паўстанцаў, каля 12,5 тыс выселены, больш за 850 чал сасланы на катаргу. 1863г – адбылося паўстанне пад кіраўніцтвам Каліноўскага. Увогуле паўстанне рыхтавалася на тэр Віленскага Края. Каліноўскі, Урублеўскі. Былі белыя и чырвоныя. У Варшаве быў створаны Цэнтральны камітэт паўстання. правінцыяльны нац-камітэт у Беларусі белыя хацелі адрадзіць Польшчу 1772г. нациснуць на цара: ён дасць незалежнасць РП у межах 1772г. Каліноўскі ўзначальваў чырвоных (левы з левых). Прапаноўваў вызваліць сялян канчаткова ад залежнасці памешчыкаў, надзяліць зямлёй без выкупа, а сялянам - 3 га зямлі, хто удзельнічаў у паўстанні. У ходзе паўстання Каліноўскага адсунулі. Віленскі камітэт ->у аддзел Варшаўскага. Паўстанне не мела плана дзеянняў. Ствараліся атрады: на чале са шляхтай летам Каліноўскі быў вернуты ў камітэт. У 1864г быў арыштаваны, напісаў лісты з-пад шыбеніцы. Мураўёў прыняў меры падаўлення паўстання. На тэр Бел было адменена палажэнне аб часова-абавязанных. Быў паменшаны выкуп на 20%, паменшаны падаткі. За выдачу сялянамі паўстанцаў давалі 3 рублі. Звыш 120 чалавек былі пакараны смерцю, 80 на катаргу. Гэта была апошняя падзея, калі была вызваленчая барацьба за аднаўленне РП у межах 1772г. З гэтых часоў грамадска-паліт ператвараецца у Расійскі рэвалюцыйны рух. Сярод бел інтэлігенцыі паступова ідзе нарастанне нац самасвядомасці. Гэты народ мае сваю гісторыю, свае адметнасці, гэта асобы народ, у якім ідзе працэс нарастання нацыі, што затым прывяло да неабходнасці і усталявання самастойнай дзяржаўнасці.
Восстание 1863 г. в Беларуси
В национально-освободительном движении Польши участвовали различные силы, ставившие перед собой различные цели. В итоге идейно и организационно оформились два течения: «белые» и «красные». «Белые», представлявшие интересы крупной и средней буржуазии и помещиков, надеялись добиться воссоздания Речи Посполитой в границах 1772 г. при дипломатической помощи западноевропейских государств. «Красные» ставили ту же цель, но достичь ее надеялись путем вооруженной борьбы. Они делали ставку на представителей ремесленников, крестьян, малоземельной и безземельной шляхты, мелких чиновников и делились на «правых» (умеренных) и «левых» (революционных) демократов. «Правые» аграрную проблему предлагали разрешить путем наделения крестьян землей, но с сохранением помещичьего землевладения и при компенсации государством за переданную землю крестьянам. «Левые» выступали за безвозмездную передачу земли крестьянам, за независимость Польши, но при этом признавали право белорусов, литовцев и украинцев на самоопределение, предлагали действовать совместно с российскими революционерами.
В марте 1862 г. в Варшаве «красные» создали Центральный национальный комитет (ЦНК) – руководящий и координирующий орган по подготовке восстания. Для подготовки восстания в Беларуси и Литве в июне 1862 г. создается Литовский провинциальный комитет (ЛПК), формально подчиненный варшавскому ЦНК. К лету 1862 г. К. Калиновский вместе с В. Врублевским и Ф. Рожанским стали издавать первую в стране революционно-демократическую газету «Мужицкая правда». Газета стала рупором революционно-демократического крыла «красных».
В январе 1863 г. в Варшаве началось восстание. 1 февраля ЛПК обнародовал программные документы, дублирующие программу польских соратников. Все жители края призывались к восстанию без различия веры, происхождения, сословия и объявлялись свободными и равноправными. По их программе, в крестьянскую собственность переходили земельные наделы (безвозмездно), которыми они пользовались, с помещиками за землю должно было рассчитаться государство. Безземельные крестьяне наделялись 3 моргами (2,1 га) земли при условии, что они примут участие в вооруженной борьбе. Рекрутская повинность заменялась 3-летней всеобщей воинской повинностью, восстанавливалась униатская церковь. Однако эти обязательства не соответствовали мечтам большинства крестьян и не смогли привлечь их к восстанию.
Первые повстанческие отряды были созданы на территории западных уездов Беларуси в марте-апреле 1863 г. Они формировались из местной шляхты, офицеров, ремесленников, студентов, крестьян. Повстанческие отряды возглавили В. Врублевский и Ф. Рожанский в Гродненской губернии, З. Сераковский и А. Трусов на Минщине. Плана действий не было, отсутствовала взаимопомощь. Руководители намеревались поднять восстание в прибалтийских и русских губерниях. Но этого им сделать не удалось.
Наибольшего успеха добился Л. Звяждовский. С помощью студентов Гори-Горецкого земледельческого института ему удалось 24 апреля 1863 г. захватить уездный город Горки. Но вскоре и этот отряд был разбит. Из Петербурга и Москвы на помощь ему прибыли несколько офицеров, которые начали формировать отряды в Оршанском, Чериковском, Сенненском и других уездах, но соединиться с отрядом Л. Звяждовского не смогли. Под Борисовом потерпел поражение отряд З. Сераковского, сам он был взят в плен и казнен в Вильно 27 июня 1863 г.
Более активно действовали повстанческие отряды на Виленщине и Гродненщине. На Гродненщине действовало 5 отрядов, в которых насчитывалось 1700 человек. В мае 1863 г. повстанцы провели более 20 боев, среди которых наиболее ожесточенным было сражение возле местечка Миловиды Слонимского уезда.
Среди руководителей восстания развернулась борьба за власть. «Белые» установили над руководящими органами контроль вначале в Варшаве, а затем и на местах. В марте 1863 г. ЛПК был распущен и создан «Отдел, управляющий провинциями Литвы». К. Калиновский, его соратники подчинились, чтобы избежать раскола в рядах повстанцев, и продолжали повстанческую борьбу.
С середины мая 1863 г. подавление восстания возглавил новый виленский генерал-губернатор М. Муравьев. Он получил от Александра II чрезвычайные полномочия. С его приездом усилились репрессии: начались публичные смертные казни лиц, принимавших участие в восстании, возросло количество арестов, массовой стала высылка в административном порядке. Многие из участников восстания попытались избежать репрессий, прекратили антиправительственную деятельность, оставили посты в революционной администрации, эмигрировали.
Одновременно М. Муравьев провел ряд мероприятий, которые привлекали крестьян на сторону властей: отменил временно обязанные отношения, ввел обязательный выкуп крестьянских наделов, крестьянам были возвращены отрезки, на 20% снижены выкупные платежи. Крестьян стали привлекать к надзору за «польскими» помещиками. Имущество репрессированных помещиков и шляхтичей частично передавалось крестьянам.
В июне были арестованы некоторые члены Отдела управляющего провинциями Литвы. С 31 июля К. Калиновский стал председателем Виленского Отдела, а 22 августа ему были переданы и полномочия комиссара Варшавского правительства в Вильно. Подпольное правительство К. Калиновского попыталось реанимировать восстание. Но реальных успехов достичь не удалось. К началу сентября 1863 г. восстание практически было подавлено. Количество осужденных участников восстания составило 4,5 тыс. человек, 128 из них были казнены, остальные были сосланы на каторгу, на поселение в Сибирь, направлены в арестантские роты. Около 13 тыс. человек власти переселили в отдаленные губернии России. Владения помещиков, имевших отношение к восстанию, конфисковывались в пользу казны и на льготных условиях продавались выходцам из центральных губерний. Все остальные помещики обкладывались контрибуцией. Закрывались или превращались в православные церкви многие костелы. Было закрыто единственное в Беларуси высшее учебное заведение – Гори-Горецкий земледельческий институт. Царизм взял курс на перемещение местной интеллигенции во внутренние российские губернии и замену их этническими русскими. Польский язык был изъят из публичной жизни. Местным откликом на русификаторскую политику царизма стала идеология западнорусизма. Основные ее направления были разработаны в середине XIX в. И. Семашко, И.О. Кояловичем.
К. Калиновский продолжал революционную деятельность. Он скрывался под другими фамилиями, но был выдан. Находясь в тюрьме, К. Калиновский написал и передал на волю «Письма из-под виселицы» - свое завещание белорусскому народу. 10 (22) марта 1864 г. он был публично повешен на Лукишской площади в Вильно.
Восстание 1863 г. было буржуазно-демократической революцией. Оно было направлено против самодержавия, пережитков феодального строя, социального неравенства, национального унижения, оно оказало большое влияние на оживление революционного движения в России и Западной Европе.