Ответы на экз. вопросы / Ответы / вопрос 31+
.doc31. Рэвалюцыя 1905-1907 гг у Pacеі i на Беларусі.
Пачаткам першай расейскай буржуазна-дэмакратычнай рэвалюцыі з’явіліся падзеі 9 студзеня 1905г. у Пуцярбургу, калі была расстраляна 140-тысячная дэманстрацыя на чале з папом Гапонам. Загінула 1200 чалавек і было паранена каля 5 тыс.чалавек. Гэтая падзея ўвайшла ў гісторыю як “Крывавая нядзеля”. Вера ў добрага цара была развеяна.
Магутная, нябачная раней хваля выступленяў пратэсту – стачак, вулічных дэманстрацый і маніфестацый рабочых пракацілася па ўсёй Расейскай імперыі. Забастоўкі салідарнасці 11-15 студзеня 1905г. прайшлі ў Мінску, Магілёве, Гомеле, Гродне, Смаргоні – усяго прыкладна ў 30 гарадах і мястэчках Беларусі. Рабочы рух змыкаўся з сялянскім. Так, у студзені-красавіку 1905г. адбыліся сялянскія выступленні, многія з якіх мелі палітычны напрамак. Ініцыятарамі выступленняў былі партыі дэмакратычнага напрамку – РСДРП, эсэры, Бунд, ППС, БСГ.
Улетку і ўвосень 1905г. рэвалюцыйны рух набывае новы размах, вызначаецца ўзмацненнем наступальных форм барацьбы. У адказ на паўстанне на броненосцы “Пацёмкін”, пачаліся хваляванні ў арміі: выступалі вайскоўцы асобных часцей Магілёўскага, Гродзенскага і Брэст-Літоўскага гарнізонаў, Бабруйскага дысцыплінарнага батальёна. У многіх гарадах РСДРП стварала свае ваенна-рэвалюцыйныя арганізацыі.
Пад націскам рэвалюцыі цар прыняў рашэнне склікаць законадаўчую, “булыгінскую”, як яе назвалі, думу. 6 жніўня 1905г. Мікалай ІІ падпісаў маніфест аб увядзенні ў Расіі парламента – законарадчай Дзяржаўнай думы, праект якой быў распрацаваны міністрам унутраных спраў Булыгіным. Гэта была спроба аслабіць рэвалюцыйны рух і схіліць на свой бок ліберальую буржуазію. Але гэты манёўр царскіх улад праваліўся. У кастрычніку 1905 г. пачалася ўсеагульная палітычная стачка, якая вымусіла царыэм пайсці на плітычныя уступкі. 17 кастрычніка 1905г. цар падпісаў Маніфест аб абвяшчэнні дэмакратычных свабод, скліканні Дзяржаўнай думы з заканадаўчымі паўнамоцтвамі. Буржуазна-ліберальны лагер быў задаволены. Узнікаюць партыі кадэтаў і акцябрыстаў. Рэвалюцыйна-дэмакратычныя сілы працягвалі барацьбу.
У ходзе кастрычніцкай палітычнай стачкі ва ўсіх буйных цэнтрах рэвалюцыйнага руху Расіі ўзніклі новыя масавыя палітычныя арганізацыі – Саветы рабочых дэпутатаў. На Беларусі стачачныя камітэты і кааліцыйныя саветы ў Мінску, Віцебску, Мозыры, Баранавічах, Ваўкавыску, Лунінцы, Пінску і Гомелі выконвалі функцыі органаў ўлады.
Усё большы размах набывала стварэнне прафісійных саюзаў, як правіла, на пртыйных платформах, найчасцей – РСДРП, Бунда, эсэраў. Асаблівую актыўнасць у гэтым напрамку праяўлялі чыгуначнікі буйных станцый, якія на масавых сходах запісваліся ў мясцовыя аддзяленні Ўсерасейскага чыгуначнага саюза.
9-18 снежня 1905 г. у Маскве адбылося ўзброенае паўстанне. Яно мела некаторы водгук у Мінску, Гомелі, Баранавічах, Пінску, але ў паўстанне гэтыя падэеі не перараслі. Паўстанне ў Маскве, іншых гарадах і раёнах Расейскай імперіі былі падаўлены ўзброенымі сіламі. Рэвалюцыя пачала адступаць. Улады ўзялі палітычную сітуацію пад кантроль. У гэтых умовах «левы блок» пачаў распадацца.
3 мэтай аслаблення рэвалюцыйнага націску царскі ўрад выкарыстаў не толькі рэпрэсіўныя меры. II снежня 1905г. быў выдадзены новы закон аб выбарах Дзяржаўнай думы, які забяспечваў найперш інтарэсы памешчыкаў. Адзін голас памешчыка на выбарах адпавядаў 3,5 голаса гарадской буржуазіі, 15 галасам сялян і 45 галасам рабочых. Выбары для працоўных былі шматступеннымі. Многія катэгорыі наёмных работнікаў увогуле былі пазбаўлены права голасу.
Апошняй сумеснай акцыяй «левага блоку» стаў байкот выбараў у І Дзяржауную думу вясной 1906г. Прапанаваную бальшавікамі тактыку байкоту падтрымалі на Беларусі эсеры, БСГ, а таксама Бунд і інш. Аднак іх дзеянні былі непаслядоўнымі, з рознымі падыходамі да ацэнкі палітычнай сітуацыі ў краіне і рэгіёне. Сарваць выбары ў I Дзяржаўную думу не ўдалося. Большасць месц у Думе заваявалі кадэты. 3 36 дэпутатаў пяці заходніх губерняў 29 прайшлі ў Думу пад кадэцкім сцягам. Сярод гэтых 29 дэпутатаў былі 10 памешчыкау, 13 буржуазных інтэлігентаў і духоўных асоб (рабінаў і ксяндзоў), а таксама 6 сялян. 3 7-мі астатніх дэпутатаў (усе сяляне) 5 адносілі сябе да беспартыйных, адзін – да сацыял-дэмакратаў і адзін – да правых.
Зазначым, што станаўленне расейскага парламентарызму ішло вельмі цяжка. Нягледзячы на ўсе выбарчыя абмежаванні, склад Думы не задавальняў самадзяржаўе, і цар разагнаў дзве першыя думы. Першая дума праіснавала ўсяго 72 дні (1906г.), другая – 102 дні (1907г.).
3 чэрвеня 1907г. быў апублікаваны маніфест аб роспуску II Думы і змяненні выбарчай сістэмы (паводле Маніфеста 17 кастрычніка 1905г., ніякі новы закон не мог дзейнічаць без ухвалення яго Думай). Гэта падзея была ацэнена грамадствам як дзяржаўны пераварот і азнаменавала паражэнне рэвалюцыі. Новы выбарчы закон у поўнай меры быў арыентаваны на памешчыкаў і буйную буржуазію. Новая антыдэмакратычная выбарчая сістема садзейнічала таму, што пераважную большасць дэпутатаў ад беларускіх губерняў у III (I907-I9I2гг.) і IV (I9I2-I9I7гг.) Думах складалі прадстаўнікі ўрадавых партый. Левыя партыі не былі прадстаўлены наогул, а дэпутаты з сялян падтрымлівалі правыя партыі.
Рэвалюцыя 1905-1907гг. аказала глыбокае ўздзеянне на грамадска-палітычнае і сацыяльна-эканамічнае жыццё Расейскай імперыі. Па сутнасці, з абвяшчэння Маніфеста 17 кастрычніка, скліканнем Дзяржаўнай думы, стварэннем палітычных партый і г.д. пачаўся працэс пераўтварэння самадзяржаўя ў канстытуцыйную манархію, рух да парламентарызму. Нягледзячы на паражэнне рэвалюцыі і наступленне рэакцыі, поўнага вяртання да мінулага ўжо не магло быць.
Рэвалюцыя 1905-1907г
Прычынамі рэвалюцыйных падзей у 1905/07 і ў лютым 1917 стала нявырашанасць пытанняў, звязаных з працэсам мадэрнізацыі - канчатковым пераходам да буржуазных адносін. Галоўнымі з іх былі: 1)аграрнае пытанне (аб надзяленні сялянства зямлёй). Існавала буйное памешчыцкае землеўладанне, якое складала аснову феадальных перажыткаў не толькі ў сельскай гаспадарцы, але і ў эканоміцы ў цэлым; 2)буйнейшым перажыткам феадалізму ў палітычнай галіне з'яўлялася царскае самадзяржаўе і як вынік гэтага адсутнасць дэмакратычных правоў у грамадстве; 3) вострым было нацыянальнае пытанне. Так, беларусы не прызнаваліся самастойным народам у складзе Расійскай імперыі і фактычна былі пазбаўлены права на развіццё нацыянальнай культуры. Класавыя супярэчнасці, канфрантацыі ў грамадстве ўзмацніліся ў перыяд эканамічнага крызісу (1900-1903), калі рабочы рух паступова набывае палітычны характар. Рэвалюцыйную сітуацыю ў краіне значна наблізіла паражэнне царскага ўрада ў руска-японскай вайне (1904 1905). Пачаткам першай рускай рэвалюцыі 1905/07 з'явіўся расстрэл 9 студзеня шматтысячнага шэсця рабочых да цара. Гэта падзея ўскалыхнула ўсю краіну. 3 11 па 17 студзеня акцыі пратэсту праходзілі ў Мінску, Брэсце, Віцебску і г.д. (усяго ў 30 гарадах і мястэчках Беларусі). Наступны этап палітычных выступленняў рабочых быў звязаны са святкаваннем 1 Мая; летам 1905 узмацніўся сялянскі рух. У кастрычніку чыгуначнікі спынілі рух на асноўных чыгуначных магістралях. Пачалася ўсерасійская палітычная стачка. 17 кастрычніка 1905 Мікалай II падпісаў Маніфест аб увядзенні дэмакратычных свабод ў краіне. Дзяржаўная дума надзялялася заканадаўчымі паўнамоцтвамі. Аднак ужо на наступны дзень, 18 кастрычніка 1905, у Мінску быў расстраляны шматлюдны мітынг. Падобны расстрэл адбыўся і ў Віцебску. 3 7 па 18 снежня ў Маскве адбылося ўзброенае паўстанне, у ходзе якога ў Расіі ўпершыню ўзніклі Саветы рабочых дэпутатаў. 11 снежня быў прыняты закон аб выбарах у I Дзяржаўную думу, куды трапілі прадстаўнікі памешчыкаў, буржуазіі і сялян. У шэрагу выпадкаў дзейнасць Думы насіла апазіцыйны характар, і таму 9 ліпеня 1906. I Дума была распушчана і прызначаны новыя выбары. Аднак, паколькі II Дзяржаўная дума імкнулася выйсці з-пад кантролю ўрада, 3 чэрвеня 1907 яна таксама была распушчана. Выбарчы закон, прыняты ў адпаведнасці з Маніфестам 17 кастрычніка, быў адменены. Першая расійская рэвалюцыя скончылася. Асноўныя падзеі рэвалюцыі 1905-1907 вызначаліся дзейнасцю палітычных партый, якія складалі тры лагеры.
Политика и тактика царизма, общероссийских и национальных партий в период спада революции 1905 – 1907 гг.
Отступление революции сопровождалось карательными экспедициями, расстрелами, увольнениями. Для отвлечения внимания от революционных событий были использованы выборы в Государственную Думу. 11 декабря 1905 г. был опубликован новый избирательный закон, по которому преимущество на выборах было обеспечено помещикам и буржуазии. Либералы призвали граждан к участию в выборах. Большевики, эсеры, Бунд, поддержали тактику бойкота Думы. Представители еврейской «Паолей – Цион» и сионистов-социалистов блокировались с кадетами. Меньшевики заняли половинчатую позицию: они отвергали выборы депутатов, но согласны были принять участие в выборах уполномоченных и выборщиков для создания органов «революционного самоуправления» на местах.
Белорусская социалистическая громада на II съезде в январе 1906 г. приняла новую программу. Конечной целью громады была замена капитализма социализмом, частной собственности – общественной. Осуществление земельной реформы связывалось со свержением царизма. По их программе землей должны распоряжаться земельные фонды, чтобы каждый мог взять землю в пожизненное пользование. Самодержавие в России должно быть заменено федеративно-демократической республикой с культурно-национальной автономией для национальных меньшинств. Обосновывалось требование автономии для Беларуси с местным сеймом в Вильно. БСГ присоединилась к тактике бойкота.
Однако из-за спада революции сорвать выборы не удалось. Из 36 депутатов от пяти западных губерний 29 прошли в Думу от кадетской партии при поддержке Конституционно-католической партии, социалистов и «Союза достижения равноправия евреев в России». Из семи других депутатов пять относили себя к беспартийным, один – к социал-демократам и один – к правым. Центральное место в работе Думы занял аграрный вопрос. В Думе была создана фракция «трудовиков», которая состояла из крестьян и народнических элементов. Она внесла законопроект, который требовал передачи в общенародный земельный фонд всех казенных, удельных, кабинетных, церковных, а также помещичьих и других частных земель, которые превышали установленную для данной местности трудовую норму. Земля всенародного фонда должна была передаваться в пользование крестьянам по так называемой трудовой или потребительской норме. Законопроект был подписан и некоторыми представителями белорусских губерний. Однако абсолютное большинство депутатов-крестьян из Беларуси не поддержало программу национализации земли и уравнительного землепользования.
Дума приняла постановление, в котором подчеркивалось, что она от принудительного отчуждения частных земель не отступит. В связи с этим 9 июля 1906 г. Николай II издал указ о роспуске I Думы и созыве II Думы 20 февраля 1907 г. Правительственный блок на выборах в белорусских губерниях шел под флагом «Русского окраинного союза», созданного в октябре 1906г. Этот блок выступал за «единую и неделимую Россию». На выборах в Беларуси победили две шовинистско-клерикальные группировки: русская октябристско-черносотенная и польская автономистская. Каждая из них отрицала существование белорусского этноса. Левые партии в Беларуси на выборах потерпели поражение. В Думу от белорусских губерний были избраны 14 правых, 7 октябристов, 7 членов польской правой партии «Народных демократов» и 7 беспартийных. Однако в целом по стране состав II Думы оказался более радикальным, чем I Думы. Указом Николая II от 3 июня 1907г. II Государственная Дума была распущена. Одновременно был изменен избирательный закон, который еще в большей степени ограничивал права рабочих и крестьян и обеспечивал господство в Думе помещиков и крупной буржуазии. По существу это был государственный переворот.
В условиях спада революции белорусские национальные лидеры были вынуждены искать возможности для легальной деятельности. Главным направлением стала культурно-просветительная работа, легальная белорусская печать. В сентябре 1906 г. в Вильно начала выходить первая легальная газета на белорусском языке «Наша доля». Официальными редакторами стали руководители БСГ И. Луцкевич, Ф. Умястовский. Всего вышло 6 номеров. Последний номер – 18 декабря 1906 г. В «Нашей доле» печатались как политические статьи, так и художественные произведения. В январе 1907 г. решением Виленской судебной палаты газета была запрещена. В ноябре 1906 г. руководители БСГ организовали издание новой легальной газеты «Наша нива», которая в дальнейшем сыграла исключительную роль в развитии национальной культуры. Летом 1907 г. состоялась последняя конференция БСГ, которая приняла решение о ее роспуске. Активисты и руководители БСГ объединились вокруг редакции «Нашей нивы».
Значительная заслуга в развитии белорусского национально-культурного движения, в распространении национального просвещения принадлежит книгоиздательскому товариществу «Заглянет солнце и в наше оконце». Основано оно было профессором Б. Эпимах-Шепилой в Петербурге в 1906 г. В 1906 г. оно издало кириллицей и латиницей книжку «Белорусский букварь, или Первая наука чтения» К. Каганца и «Первое чтение для деток белорусов» Э. Пашкевич (Тетки). В 1907 г. были изданы «Дудка белорусская» Ф. Богушевича и поэма А. Мицкевича «Пан Тадеуш» в переводе Дунина-Марцинкевича.
Несмотря на поражение, первая русская революция ускорила политическое размежевание всех общественно-политических сил, и стало серьезным испытанием для основных партий, которые приобрели необходимый опыт политической борьбы. Были сделаны определенные шаги в преобразовании самодержавия в конституционную монархию. Однако глубоких демократических реформ осуществить не удалось. Революционные события в Беларуси содействовали подъему национального самосознания и расширению национально-освободительной борьбы белорусского народа.