Ответы на экз. вопросы / Ответы / вопрос 27
.doc27. Развіццё капіталізма ў Беларусі ў другой пал XIX ст —пач XX ст.
Пасля 1861 г. беларуская вёска прыстасоўвалася да новага жыцця. Сялянскі двор быў малазямельны. На яго прыпадала ад 4 да 5 дзесяцін зямлі ў разліку на адну рэвізскую душу. З цягам часу гаспадарка дзялілася паміж нашчадкамі і гэта яшчэ больш абвастрала становішча на вёсцы. Рабочых рук было шмат, а зямлі не хапала. У хуткім часе сяляне падзіліліся на тры групы: беднякоў, сераднякоў і кулакоў. Бедната складала 60% двароў – каля 3 млн. чал., сераднякі складалі прыкладна 30% двароў – 1,5 млн. чал., фермеры складалі 8-10% двароў – да 400 тыс. чалавек. З ліку 1 і 2-ой груп фарміраваліся наёмныя рабочыя – батракі. У 1897 г. у Беларусі налічвалася 140 тыс. батракоў.
Характэрнай асаблівасцю вёскі гэтага часу было суіснаванне новых і старых форм вядзення гаспадаркі. Новай формай гаспадарання была прадпрымальніцкая арэнда. У канцы 80-х гг. XIX ст. сяляне арэндавалі 2,2 млн дзесяцін зямлі. У Віленскай губерні арэндавалася да 56%, а ў Гродзенскай да 43% памешчыцкіх маёнткаў. Памешчыкам належыла да 1100 дзесяцін зямлі на маёнтак.
Частка памешчыкаў будавала сваю гаспадарку з выкарыстаннем старых метадаў эксплуатацыі сялян. Такія памешчыкі жылі тым, што прымушалі сялян працаваць некалькі дзён на тыдзень на сваёй зямлі на ўмовах кабальнай арэнды. У Магілёўскай і Віцебскай губернях такія памешчыцкія гаспадаркі складалі да 40% ад агульнай колькасці.
У парэформенны час зямля стала аб’ектам куплі-продажу. У 80-х гг. XIX ст. беларускія сяляне набылі праз Сялянскі банк каля 984 тысяч дзесяцін зямлі. У гэты перыяд вёска перажыла аграрны крызіс. Крызіс быў выкліканы тым, што рынак краін Еўропы быў захоплены танным хлебам фермераў ЗША, Канады і Аргенціны. Цэны на хлеб рэзка ўпалі і хлебную вытворчасць Беларусі нападкаў крызіс. Сяляне неслі вялізныя страты. Таму частка памешчыцкіх і сялянскіх гаспадарак разбурылася, астатнія змянілі спецыялізацыю. У Беларусі пачалі развівацца жывёлагадоўля, раслінаводства, кормавытворчасць. Беларускія сяляне пачалі засяваць свае палеткі бульбай, ільном, іншымі культурамі, колькасць жывёлы павялічылася на 50%, а ўдзельная вага збожжавых гаспадарак скарацілася да 16% ад іх агульнай колькасці.
Такім чынам, у 60-90-я гг. XIX ст. сельская гаспадарка Беларусі зрабіла значны крок наперад на шляху да капіталізму. Аднак яе развіццё стрымлівалася рэшткамі прыгонніцтва.
Пасля 1861 г. працэс накаплення першапачатковага капіталу паскорыўся, але ён ўсё роўна ішоў вельмі марудна; замежнага ж капіталу ў Беларусі ўвогуле не было. Таму інвестыцыі ў развіццё прамысловасці не ішлі. Па гэтых прычынах першыя 20 парэформенных гадоў прамысловасць Беларусі па-ранейшаму знаходзілася на стадыі дробнатаварнай мануфактурнай вытворчасці. І толькі ў канцы 80-90-х гг. XIX ст. завяршыўся пераход да фабрыкі.
Як правіла, у фабрыкі ператвараліся мануфактуры яўрэяў-рамеснікаў, якія набывалі абсталяванне і наймалі мясцовых рабочых. У 80-90-х гг. XIX ст. колькасць прамысловых прадпрыемств узрасла ў 16 разоў. У 1890 г. у Беларусі працавала каля 1800 прадпрыемств розных галін прамысловасці.
Найбольш хутка развівалася дрэваапрацоўчая, картонна-папяровая, лёгкая і харчовая прамысловасць, якая абапіралася на мясцовую сыравінную базу. У Беларусі хуткімі тэмпамі будаваліся вінакурныя заводы, запалкавыя, тытунёвыя фабрыкі, шклозаводы, мэблевыя прадпрыемствы. У 90-х гг. XIX ст. пачало дзейнічаць 7 заводаў машынабудавання і металаапрацоўкі. У канцы XIX ст. у Беларусі было створана каля 10 акцыянерных таварыстваў, якім належылі буйныя заводы.
Імклівымі тэмпамі ішло чыгуначнае будаўніцтва. У Беларусі было пабудавана каля 2800 вёрст чыгункі (1 вярста = 1,066 км). Разам з чыгункай будаваліся беларускія гарады, якія ператвараліся ў цэнтры рэгіянальнага гандлю. З 1863 г. па 1900 г. гарадское насельніцтва павялічылася на 96%, колькасць гаражан узрасла з 330 да 648 тысяч чалавек. Беларусь рэзка актывізавала гандаль з Расеяй і Заходняй Еўропай.
Развіццё рынкавых адносін немагчыма без стварэння фінансава-крэдытных устаноў. У Беларусі былі адкрыты аддзяленні Дзяржаўнага, Дваранскага і Сялянскага банкаў. Прыватныя банкі пачалі працаваць у Мінску – Мінскі камерцыйны банк, Вільні і Беластоку. Аддзяленні прыватных банкаў дзейнічалі ў Гомелі, Гродне, Бабруйску і Слоніме.
У парэформенны перыяд ішло фарміраванне двух асноўных груп насельніцтва, характэрных для індустрыяльнага грамадства: пралетарыяту і буржуазіі. У 1900 г. у Беларусі налічвалася каля 460 тысяч рабочых. Да дробнай буржуазіі вясковага тыпу належыла каля 103 тысяч чал., да сярэдняй буржуазіі – 47 тысяч чал., да буйной – 33 тысяч чалавек. Увогуле ў канцы XIX ст. усё насельніцтва Беларусі паводле класавага складу размяркаваліся так: памешчыкі, буйная буржуазія, вышэйшыя чыноўнікі – 147 тыс. чал., дробныя гаспадары – 1993 тыс. чал., пралетарыят – 3674 тыс.чал.
Такім чынам, пасля 1861 г. у Беларусі паступова ўсталяваўся капіталізм, ішла індустралізацыя краіны.
Развіццё капіталізма у Зах Еўропе і Беларусі у 2 пал 19ст-пач20ст.
Галоўнае 80% на тэр Бел было сялянскай. Пасля адмены прыгоннага права ішоў працэс развіцця капіталістычных адносін на Беларусі і ён ішоў некалькі больш хуткімі тэмпамі, чым у астальной Расійскай імперыі. Гэтыя землі былі бліжэй за зах Еўропы. Асабліва працэсы капіталізацыі, таму што там было падворнае землекарыстанне. У с/г ішоў павольна працэс капіталізацыі, таму што яго развіццё стрымлівалі перажыткі феад адносін. Гэта развіццё таварнай гаспадаркі. Развіццё рыначных адносін. Гэта у першую чаргу свабодны абарот капітала. Пры капіт адносінах праісхадзіла расслаенне сялянства - спрыяла да пераходу сялянства ў гарады і толькі ў 80-90гг працэс развіцця пайшоў больш хуткімі тэмпамі. У 80 гады прайшла пераарыентацыя гаспадарак на мясамалочны накірунак, спецыялізацыя па льну, бульбе. Пасля адмены прыг права значна хутка пайшло развіццё капіт-му, чым гэта было ў дарэв перыяд. Але на Беларусі яно ішло марудна. У асноўным развівалася дробная прамысловасць. У 80-я г адбыўся прамысловы пераварот і для Беларусі важнае значэнне мела будаўніцтва чыгунак, канец 19 ст. Характэрна адкрыццё банкаў. Не толькі дзярж, але і камерцыйных, што спрыяла развіццю капіталізму. З развіццём капіт змянялася сац культура грамадства: рост раб класа і буржуазіі. Значна раней у 40-50 гг у Зах Еўропе падняўся на новую ступень: гэта ўтварэнне манапалістычнага капіталізма. Калі параўноўваць Расію, у тым ліку і Беларусь у 90-я гады увайшлі у гэтую стадыю таксама. У запалкавай, лесаапрацоўчай, тэкстыльнай - абразаванне манаполій. Расія гэты перыяд праскочыла хутка. Дваранства страціла ролю ў палітыцы, буржуазія прыйшла да улады. Бурж у Беларусі падтрымлівала царызм і наадварот і яна не мела рэвалюцыйнага настрою.
Социально-экономическое развитие Беларуси в 60 – 90-е гг. XIX в.
Подорвав основы крепостнической системы хозяйствования, реформа 1861 г. создала условия для перехода к капиталистическому способу сельскохозяйственного производства, который начал утверждаться в Беларуси в 60 – 70-е годы. Важной особенностью аграрных отношений в белорусском регионе являлось то, что более половины земельных угодий принадлежала помещикам. В помещичьем землевладении значительное место занимали крупные имения, так называемые латифундии. Например, князю Витгенштейну принадлежало около 1 млн десятин, князю Радзивиллу – 150 тыс., графу Потоцкому – 121,6 тыс. десятин. Согласно указам царского правительства, в Западном крае не могли иметь землю евреи, вновь приобретать землю помещики-католики,, а крестьянам-католикам разрешалось покупать ее не более 60 десятин. В 60 – 70-х гг. сохранялась прежняя отраслевая структура сельского хозяйства, трехпольная система земледелия и рутинная техника.
Мировой аграрный кризис 80 – 90-х гг. вынудил помещиков перейти к перестройке своих хозяйств на капиталистических началах. Появление на мировом рынке дешевого зерна из США, Аргентины, Австралии привело к падению цен на него. Многие помещики не могли конкурировать на рынке зерна. Это заставило их переориентировать структуру своих хозяйств на развитие мясо-молочного животноводства, увеличить посевы технических и кормовых культур, подтолкнуло к использованию сельскохозяйственной техники и интенсификации сельскохозяйственного производства в целом. Отработочная система постепенно вытеснялась наймом, но процесс этот шел медленно. Многие помещики использовали полукрепостнические формы отработок, сервитуты. Отработочная система дольше и больше всего сохранилась в восточной части Беларуси. Более капитализированной была Гродненская губерния, где помещичьи хозяйства велись исключительно наемным трудом.
Развитие торгового, капиталистического земледелия в крестьянских хозяйствах шел медленно. Он сдерживался малоземельем. Полученные наделы были недостаточны для этого, а по мере роста населения они еще более уменьшались. Поэтому капиталистическое предпринимательство охватило незначительную зажиточную часть крестьянства, которая составляла 8 – 10% крестьянских дворов. Она сосредоточила в своих руках большинство арендуемых и купчих земель. Средняя по зажиточности часть крестьянства составляла около 30%. Большая часть сельского населения (около 60%) вынуждена была в поисках средств к существованию заниматься промысловой деятельностью, отходить на заработки в промышленные районы России, а также эмигрировать в США, Канаду, Аргентину и другие страны.
Промышленность Беларуси в первые два пореформенных десятилетия развивалась медленно. Большинство предприятий оставалось на уровне мелкотоварного производства и мануфактуры. В городах и местечках было сосредоточено большое количество мелких мастерских. В них, как правило, работал сам хозяин с членами семьи и два-три наемных работника. В начале 60-х годов XIX в. в Беларуси было около 10 тыс. мастерских, в которых работало 35 тыс. человек, в том числе 10 тыс. наемных рабочих. В конце века насчитывалось 84 тыс. мастерских с общим количеством занятых 144 тыс. человек. Количество промышленных мастерских мануфактурного типа с начала 60-х по 90-е годы возросло со 127 до 233.
В 80 – 90-е годы ускорилось развитие фабрично-заводской промышленности. Количество фабрик и заводов увеличилось с 1860 г. в 15 раз и составило в конце XIX в. 1137. Объем производства на них вырос в 37 раз, количество рабочих – в 9 раз. В 1900 г. удельный вес фабричной продукции составил 46,8%, мануфактур – до 15%, мелкой промышленности – 37,8%. Наиболее крупные фабрики находились в городах. Однако 2/3 фабрик и заводов и почти половина занятых на них рабочих были расположены в деревне.
Большое влияние на хозяйственную жизнь Беларуси оказало железнодорожное строительство. Первой вошла в строй в 1862 г. Петебургско-Варшавская магистраль (белорусский участок от Кузницы до Поречья составил 50 верст), в 1866 г. – Рижско-Орловская, в 70-е годы – Московско-Брестская и Либаво-Роменская. В 80-е гг. начали действовать линии Вильно – Барановичи - Лунинец; Гомель – Лунинец – Пинск - Жабинка; Барановичи – Слоним – Волковыск - Белосток. Общая протяженность железных дорог в начале XX в. составила 2837 верст.
Развитие промышленности содействовало росту городов. Особенно успешно развивались те из них, что стали железнодорожными узлами и станциями. По своей экономической значимости статус главного города Беларуси постепенно приобретал Минск, население которого в конце века составило 99,9 тыс. человек. В целом же городское население Беларуси с 1813 по 1897 гг. возросло с 330 до 648 тыс. человек. Около 500 тыс. человек жило в то время в местечках. К началу ХХ в. завершилось формирование внутреннего рынка, значительно возросла постоянная магазинная и лавочная торговля. Возникли торговые объединения, кредитные учреждения, банки и сберегательные кассы. В 80-е гг. в Беларуси работали отделения Государственного, Крестьянского, Дворянского банков, Минский коммерческий и др.
С расширением капиталистических форм хозяйствования менялась и структура общества. Феодально-сословное деление теряло свое значение. Шел процесс образования новых социальных групп и классов. В конце XIX в. в Беларуси насчитывалось более 400 тыс. рабочих с учетом поденщиков в сельском хозяйстве. Из них 142,8 тыс. работали в промышленности и на транспорте. В профессиональном плане среди рабочих доминировали швейники, табачники, пекари и др. Городской пролетариат пополнялся, прежде всего, за счет обнищавших мещан, ремесленников, торговцев, в основном еврейской национальности.
Ведущую роль в социально-экономической жизни общества постепенно занимал слой предпринимателей. Буржуазия росла за счет дворянства и купечества, а также мещан. Основная масса мануфактур и фабрик принадлежала дворянам. Владельцами мелких предприятий в городах и местечках были обычно мещане, в большинстве своем еврейской национальности. В конце столетия население Беларуси по социально-классовому составу распределялось следующим образом: крупная буржуазия, помещики, высшие чиновники составляли 2,3%, средняя зажиточная буржуазия – 10,4%, мелкие хозяева – 30,8%, полупролетарии и пролетарии – 56,5%.