Ответы на экз. вопросы / Ответы / вопрос 19

19. Палiтычны крызiс i спроба рэформ у Рэчы Паспалiтай у канцы 18 ст. Першы i другi падзелы дзяржавы. Канстытуцыя 3 мая 1791 г.

Улада палітычнай алігархіі садзейнічала таму, што краіна трапіла ў паласу ўсеагульнага крызiсу. Палiтычны крызiс вызначаўся тым, што работа Сойма была паралiзавана знакамiтым шляхецкiм «лiберум вета». У 1652 годзе быў створаны працэдэнт, калi работа была сарвана дэпутатам ад ВКЛ. Сойм прызнаў «вета» дэпутата правамоцным і спыніў працу. З гэтага моманту  і да 1764 г. было сарвана прыкладна 80% усіх Соймаў.

Акрамя таго, палітычная анархія і безладдзе ў сталіце дапаўнялася безладдзем на месцах. Павятовыя соймікі пачалі прымаць пастановы, якія давалі права шляхце не выконваць дзяржаўныя законы. Мясцовыя суды і Літоўскі трыбунал не маглі нічога зрабіць з самавольствам шляхты. На практыцы судовыя пастановы толькі тады выконваліся, калі той, хто выйграваў справу меў войска, каб выконваць рашэнне суда. А калі суд і ісцец бачалі, што з вінаватым нічога зрабіць нельга, суд аб’яўляў вінаватага выгнаннікам з Айчыны і пазбаўляў яго грамадзянства. Такую пастанову выдаваў кароль, сыходзячы з рашэнняў Трыбунала. Але гэтых рашэнняў ніхто не выконваў. Так, каронны стражнік Самуіл Лашч атрымаў 236 пастановы аб выгнанні з краіны. Але ён не толькі не пакінуў Радзіму, а працягваў займаць сваю пасаду і па-ранейшаму ваяваў са сваімі суседзямі. Такіх выпадкаў было вельмі шмат.

Крызіс праявіўся ў тым, што шляхта увесь час стварала канфедэрацыі, асабліва ў перыяд выбараў караля. На выбары караля магнаты ехалі з 20 тысячным войскам і артыллерыяй. Самі выбары рэдка праходзілі без крывавых сутычак. Як правіла, канфедэраты пісалі каралю скрагі і калі кароль іх не задавальняў, тады пачыналася грамадзянская вайна супраць улады.

Ад палітычнага крызісу асабліва цярпелі тыя сацыяльныя колы грамадства, якія не належылі ні да шляхты, ні да католікаў. У іх увогуле не было ніякіх правоў. Таму гэтая частка грамадства шукала абароны за мяжой. Пасля 13-ці гадовай вайны Расея мела права бараніць інтарэсы праваслаўнага насельніцтва Рэчы Паспалітай, а ў гады Паўночнай вайны Расея атрымала магчымасць аказваць уплыў і на выбары караля.

Аднак негледзячы на знешнія пагрозы, шляхта яшчэ больш абвастрала становішча ў дзяржаве. У 1733 г. Сойм прыняў пастанову, якая пазбаўляла некатолікаў быць пасламі ў Сойме, прымаць удзел у рабоце Трыбунала і займаць грамадскія пасады.

Такім чынам, палітычны крызіс Рэчы Паспалітай садзейнічаў сацыяльнаму расколу ў грамадстве, разбураў асновы дзяржаўнасці і правапарадку, ствараў перадумову, якія прывялі да ліквідацыі гэтай дзяржавы.  

У 1763 г. памёр Аўгуст ІІІ і магнацкія групоўкі пачалі барацьбу за ўладу. У гэты час дзяржаўнай улады ў Рэчы Паспалітай фактычна не было і яе суседзі: Расея, Аўстрыя і Прусія вырашылі выкарастаць зручны момант. Расея вырашала правесці на каралеўскі трон свайго прыхільніка, які б дапамог вырашыць пытанне аб далучэнне да Расіі тых тэрыторый, дзе жыло праваслаўнае насельніцтва. Такім прэтэндэнтам стаў Станіслаў Панятоўскі, які быў блізкім сябрам Кацярыны ІІ. Вясной 1764 г., калі чакалася скліканне выбарчага Сойму, прыхільнікі Панятоўскага стварылі канфедэрацыю ВКЛ і звярнуліся з дапамогай да Расіі. Кацярына ІІ накіравала ў ВКЛ войска. Аднак супраць расейцаў выступілі Радзівілы. У рашаючай бітве Радзівілы былі разбіты і пасля гэтага Панятоўскі быў абраны каралем Рэчы Паспалітай.

Але замест таго, каб дагадзіць Кацярыне ІІ, Панятоўскі пачаў праводзіць некаторыя рэформы. Гэтыя рэформы былі накіраваны на ўмацаванне ўлады і дзяржавы. Кацярына ІІ была абурана каварствам Панятоўскага. Яна вырашала дзейнічаць больш рашуча, не маскіруючы свае сапраўдныя намеры. Тым больш, што Панятоўскі запатрабаваў, каб Расея вывела свае войскі з тэрыторыі Рэчы Паспалітай.

У адказ Расея, Аўстрыя і Прусія накіравалі ў Сойм патрабаванне адмяніць пастанову 1733 г. і ўраўнаваць правы католікаў і некатолікаў г.з. дысідэнтаў. У 1766 г. Сойм адмовіўся гэта зрабіць. Тады пры дапамозе Расіі і Прусіі былі створаны дзве канфедэрацыі – у Слуцку і Торуні. Пад уздзеяннем расейскай арміі, размешчанай пад Варшавай, Сойм у 1767 г. прыняў пастанову аб ураўнаванні правоў католікаў і дысідэнтаў. У адказ каталіцкя шляхта ў 1768 г. стварыла сваю канфедэрацыю ў Бары. Але ў 1771 г. барскія канфедэраты былі разбіты арміяй маладога Суворава ў мястэчку непадалеку ад Кобрына. Пасля гэтага Расея, Аўстрыя і Прусія падпісалі дагавор аб першым падзеле Рэчы Паспалітай. Згодна з дагаворам да Расіі адыходзіла Полаччына, Віцебшчына, Магілёўшчына і частка Паўднёвай Беларусі. Дзяржаўная мяжа прайшла па Заходняй Дзвіне і Дняпру.

Пасля першага падзелу Кацярына ІІ абяцала, што ў Расіі больш няма тэрытарыяльных і палітычных прэтэнзій да Рэчы Паспалітай. Але на самой справе саюзнікі пачалі весці тайныя перагаворы аб другім падзеле Рэчы Паспалітай. Аднак вайна Расіі з Турцыяй і паўстанне Пугачова перашкодзілі Расіі на некаторы час.

Пасля перамогі Расіі над Турцыяй сітуацыя змянілася і для Расіі і для Рэчы Паспалітай. У Рэчы Паспалітай былі створаны перадумовы для пераадолення палітычнага крызіса і ператварэння краіны ў моцную дзяржаву. Гэтаму спрыялі рашучыя рэформы і работа Чатырохгадовага Сойма.

Сойм працаваў з 1788 г. па 1791 г. 3 мая 1791 года была прынята Канстытуцыя Рэчы Паспалітай. Гэта быў крок рэвалюцыйнага тыпу. Канстытуцыйны лад жыцця стварыў рэальныя ўмовы для хуткага развіцця дзяржавы, умацавання ўлады на сапраўды дэмакратычных пачатках.

Расея і яе саюзнікі ўбачылі ў гэтай канстытуцыі палітычную пагрозы для сябе. Яны пачалі падштурховаваць шляхту да рокаша. З гэтай мэтай у 1792 г. у Санкт-Пецярбургу была створана канфэдэрацыя шляхты, якая выступіла супраць Канстытуцыі 1791 г. Конфедэраты-здраднікі звярнуліся па дапамогу да Расіі.

У ліпені 1792 г. да гэтых канфедэратаў, якія дзейнічалі ў мястэчку Тарговіца, далучыўся кароль. Па загаду караля Канстытуцыя 1791 г. была адменена. У гэты момант Расея, Аўстрыя і Прусія накіравалі Сойму новы ультыматум. Яны запатрабавалі зацвердзіць другі падзел дзяржавы. Ультыматум саюзнікі падмацавалі дагаворам, які быў падпісаны ў Санкт-Пецярбургу.

У чэрвені 1793 г. на Сойме, скліканым ў Гродне, было зачытана патрабаванне аб другім падзеле Рэчы Паспалітай. Дэпутаты моўчкі заслухалі яго. Тады пасол Расіі сказаў, што маўчанне – знак згоды і дагавор быў зацверджаны, а тарговіцкая канфэдэрацыя распушчана.

Па ўмовах дагавору да Расіі адышла Цэнтральная Беларусь і Правабярэжная Украіна.

Другі падзел РП, здрада значнай часткі шляхты выклікалі пратэст у патрыётаў Айчыны. Патрыятычнай шляхта пачала рыхтавацца да паўстання. Цэнтр падрыхтоўкі знаходзіўся ў Варшаве. Паўстанне пачалося ў 1794 г., яго ўзначаліў Т.Касцюшка. Ён разлічваў на дапамогу Францыі, падтрымку Аўстрыі і Прусіі. Сацыяльная база паўстання была вельмі вузкай. Т.Касцюшка разлічваў у асноўным на шляхту. Сярод паўстаўшых не было адзінства. Т.Касцюшка не змог стварыць моцнай і баяздольнай арміі. Надзеі паўстаўшых на дапамогу Францыі не спраўдзіліся, а Аўстрыя і Прусія выступілі супраць паўстаўшых. У выніку паўстанцы былі разгромлены арміяй фельдмаршала Суворава. Рашаючыя бітвы адбыліся ў кастрычніку – лістападзе 1794 г. 6 лістапада Варшава здалася, а Касцюшка трапіў у палон.

Палітычны крызіс і спробы рэформ у РП у канцы 18ст. 1 і 2 падзелыРП. Канстытуцыя 3 мая 1791г.

У выніку гэтай вайны Расійская Імперыя атрымала вялікі ўплыў на РП. Сведчаннем таму з’явілася тое, што ў 1764г на трон РП быў абраны Станіслаў Панятоўскі - апошні кароль РП. Быў паслом у Расіі, у Пецярбургу знаходзіўся у блізкіх адносінах з Екацярынай 2. Яна паставіла яго каралём Польшчы (РП). РП з сяр 18ст ператварылася з былой самай моцнай дзяржавы у Еўропе ў залежную ад Расіі, Прусіі і Аўстрыі. Справа ў тым, што гэтым дзярж выкарыстоўвалася дэсідэнцкае пытанне. Дэсідэнты – усе, хто не спавядаў катал рэлігію.А па гэтаму групоўкі магнатаў у 1667г арганізавалі у Слуцку канфедэрацыю, якая выступала за абарону праваслаўя. Склалася становішча, што на тэр. Груп магнатаў Сапегі, Агінскія, Радзівілы. Кожная з гэтых груповак вяла барацьбу, каб пасадзіць свайго на трон. Вялікае значэнне меў 4-гадовы сойм 1688-1692. Другая частка разумела: трэба правядзенне рэформаў, 1-ая групоўка хацела пакінуць усё як ёсць. У часы 4-гадовага сойма былі прыняты некаторыя змены, якія былі накіраваны на рэфармаванне ўлады: было адменена права ліберум-вета. Дробная шляхта не мела права голаса. Асн рэлігія-каталіцызм. Прусія, Аўстрыя не хацелі дапусціць перамен =>1772г першы падзел РП. Прусія – паўн-захРП, Аўстрыя - Паўд РП і Галіцыя, Расія – усх землі да Дняпра, Бярэзіны. На некаторы час Прусія і Расія былі заняты справамі,аслабілі свой націск на РП. Прусія была звязана з Францыяй, а Расія у Руска-турэцкай вайне. І па гэтаму у РП рэфарматарская частка магнатэрыі разумела, што неабходны рэформы дзярж-апарату і гэтыя рэформы выліліся у тое, што 3 мая 1791г – канстытуцыя (2-я у свеце). Была утв на ідэях Франц рэвалюцыі. РП станавілася канст манархіяй. Былі аб’яўлены правы: свабода слова, друку. Канешне суседзі Расія і Прусія не маглі дапусціць умацаванне РП з больш прагрэсіўнымі парадкамі. 1793г - 2-і падзел. Да Расіі – цэнтр Беларусі. Прусія атрымала частку зямель Палескай Прыбалтыкі. Аўстрыя тэр не атрымала.

Политический кризис Речи Посполитой и ее разделы

Политический кризис Речи Посполитой вытекал как из ее внутреннего, так и внешнеполитического положения. В XVIII в. обострилась конфронтация между разными магнатско-шляхетскими группировками за власть. Продолжалась разгоревшаяся еще в 70-е годы XVII в. борьба между Радзивиллами, с одной стороны, и Сапегами и Пацами – с другой стороны. Однако Пацы, став в оппозицию к королю, начали конфликтовать с Сапегами и Огинскими. Затем, когда Сапеги укрепили свои политические позиции, против них возникла широкая коалиция во главе с Огинскими и Вишневецкими. Эти междоусобицы переросли в начале XVIII в. в гражданскую войну.

Ведя борьбу между собой, эти феодальные группировки обращались за помощью к иностранным государствам. Уже в ходе Северной войны часть магнатов пошла за союзником Петра I Августом II Саксонским, вторая избрала королем Станислава Лещинского – союзника Швеции. Главные военные действия на территории Беларуси проходили в 1706 – 1708 гг. 28 сентября 1708 г. около деревни Лесная русская армия одержала важную победу над шведским войском. Северная война ускорила агонию. Россия в результате войны укреплялась. Речь Посполитая приходила в упадок, теряла значение крупного европейского государства, попадала в зависимость от соседей.

В Речи Посполитой сложилась такая ситуация, когда безграничная шляхетская демократия вела к ослаблению центральной, королевской власти. Фактически страна становилась игрушкой в руках сильных олигархических групп, которые политически и экономически подчинили себе шляхту. Они активно использовали право «liberum veto» (запрещаю), по которому один депутат мог заблокировать любое решение и даже сорвать работу сейма. С 1652 по 1764 гг. из 80 сеймов 44 были сорваны, они не приняли никаких решений. Годами Речь Посполитая оставалась без высшего органа власти. В это время росла роль поветовых и воеводских сеймов. Они присваивали функции законодательной и судебной власти, вводили новые налоги. Королевская казна постоянно ощущала нехватку денег, короли находились в большой зависимости от магнатов, которые имели свои войска.

Ослабленная Речь Посполитая теряла свое международное значение и в конце XVIII в. стала добычей своих более сильных соседей – австрийской, прусской и русской монархий. Для вмешательства в дела Речи Посполитой был использован так называемый «диссидентский» вопрос. Россия поставила перед польским Сеймом вопрос о полном уравнивании в правах некатоликов (диссидентов) с католиками. Сейм ответил отказом. Тогда в 1767 г. при покровительстве России и Прусии в Слуцке была создана православная, а в Торуне протестантская конфедерации, которые стали добиваться равенства верующих разных конфессий. Для подкрепления конфедератов в Польшу был введен 40-тысячный русский корпус. Русские войска окружили Сейм в Варшаве, и он был вынужден отменить все законы, направленные против диссидентов. Екатерину II Сейм наделил полномочиями оберегать не только православие белорусов, но и саму Речь Посполитую.

Однако эти решения встретили сопротивление части польской шляхты. Она в феврале 1768 г. в г. Баре на Украине создает свою конфедерацию. Значительной поддержкой барские конфедераты пользовались и в Беларуси. Началась вооруженная борьба с участием русских войск. Барские конфедераты были разбиты. После этого произошел первый раздел Речи Посполитой между Россией, Пруссией и Австрией. В 1772 г. России отошла восточная часть Беларуси – Витебщина и Могилевщина. Собравшийся в 1773 г. в Гродно Сейм, под нажимом русской дипломатии, подтвердил уступку отошедших к России территорий.

Первый раздел дал крепкий толчок патриотическим чувствам в польских прогрессивных кругах. Нарастало стремление форсировать проведение реформ по укреплению государственного строя. Тем более, что на политическую арену выходило третье сословие. Под его давлением правительство ввело единую пошлину, обязательную для всех, в том числе для шляхты и духовенства. Создается первый постоянно действующий центральный исполнительный орган (правительство), которому подчинялись все государственные учреждения.

Радикально настроенная часть депутатов Четырехлетнего сейма (1788 – 1792 гг.) предприняла попытку лишить Россию дальше вмешиваться в дела Речи Посполитой. Сейм принял решение об увеличении армии до 100 тыс. человек, закон о сеймиках, по которому безземельная шляхта была лишена избирательного права. Банкиры и юристы получили шляхетское звание. Горожане получили право приобретать земельные владения, получать духовные и светские должности, офицерские звания.

В мае 1791 г. Сейм утвердил новую Конституцию, которая разрабатывалась под влиянием французской революции. Конституция сохранила за шляхтой все права и разрешила ей заниматься торговлей. Политические права получила привилегированная часть мещан. Положение крестьянства фактически не изменилась, но в Конституции провозглашалась опека над ним со стороны государства. Конституция существенным образом изменила государственный строй. Выборность королей отменялась, но сохранялась выборность династий. Исполнительная власть принадлежала Королю и созданному при нем Совету в составе примаса и пяти министров (полиции, военного, финансов, иностранных дел и министра-хранителя печати). Сейм оставался высшим законодательным органом. Liberum veto и конфедеративный сейм были ликвидированы. Все решения должны были приниматься простым большинством голосов. Отменялась Люблинская уния, что вело к ликвидации государственности Великого княжества Литовского, создавалась самостоятельная православная епархия, подчиненная напрямую Константинопольскому патриарху. Конституция имела прогрессивное значение и создавала благоприятные условия для развития капитализма и неслучайно встретила сопротивление как внутри государства, так и за границей.

Противниками Конституции оказались магнаты, мелкая шляхта, католическая церковь, папская курия. Многие решения Сейма вызвали острое недовольство России, которая уже сумела разрешить свои проблемы с Турцией и Швецией. Монархические государства Европы в это время консолидируются, их противоречия отходят на второй план перед объединяющей их ненавистью к революционной Франции. В начале 1792 г. российские войска направились в Польшу. При покровительстве Москвы, недовольная решением сейма шляхта организовала в мае 1792 г. Тарговицкую (Украина) конфедерацию, которая вместе с российской армией стала бороться за восстановление своих прежних прав. Армия Речи Посполитой не смогла противостоять объединенным силам России и тарговчан. 24 июля на сторону конфедератов перешел Король, в стране установилась власть конфедератов. Решения Четырехлетнего сейма и Конституции 1791 г. были ликвидированы.

Триумф тарговчан был кратковременным. Подготовив военный разгром Речи Посполитой, они подготовили второй ее раздел. 13 января 1793 г. между Россией и Пруссией был подписан акт второго раздела Речи Посполитой, на территорию которой вступили и прусские войска. 17 августа последний Сейм Речи Посполитой, собравшийся в Гродно, ратифицировал договор о разделе с Россией, а 23 сентября 1793 г. было объявлено о ратификации договора с Пруссией. К России отходила Правобережная Украина и центральная часть Беларуси с городами Борисов, Минск, Слуцк, Несвиж, Туров, Пинск. Пруссия захватила Гданьск, Торунь, почти всю Большую Польшу, часть Мазовши и Краковского воеводства.

Последней попыткой консолидации общества и противостояния полному исчезновению Речи Посполитой как самостоятельного государства стало восстание 1794 г, которое возглавил уроженец Беларуси Тадеуш Костюшко. 24 марта в Кракове был объявлен акт восстания. Целью восстания было восстановление Речи Посполитой в границах 1772 г. и возвращение к Конституции 1791 г. Т. Костюшко, другие руководители восстания пытались объединить интересы передовой части шляхты, городского населения, делали шаги, направленные на улучшение положения крестьянства (Полонецкий универсал), но не смогли достичь широкой поддержки населения.

На территории Великого княжества Литовского восстание началось 16 апреля, а в ночь с 22 на 23 апреля в руках восставших оказался город Вильно. 24 апреля на площади перед городской ратушей был объявлен Виленский «Акт восстания народа литовского» и одновременно начал работать орган по руководству восстанием во всем Великом княжестве – «Наивысший Литовский Совет», в который вошли двадцать девять наиболее активных деятелей восстания, а также тридцать семь представителей воеводств, поветов и городов. Вооруженная борьба распространилась по всей Литве и Западной Беларуси. Здесь восставших возглавил Якуб Ясинский (на начальном этапе). Социально-политическая программа повстанцев в Вильно была более радикальной, чем в Варшаве.

В Великом княжестве Литовском военные действия продолжались с апреля по сентябрь 1794 г. На территории Беларуси в восстании приняло участие несколько десятков тысяч человек. Наиболее значительные сражения произошли возле д. Поляны (7 мая), д. Солы (25 июня), Слонима (4 августа), Вильно (22 августа), д. Крупчицы (17 сентября). Попытки распространить восстание на территории, ранее вошедшие в состав России, успеха не имели. Надежды руководителей восстания на помощь революционной Франции не оправдались. Восстание было подавлено. 29 октября 1794 г. перед царскими войсками во главе с А.В.Суворовым капитулировала Варшава.

13 октября 1795 г. была подписана конвенция между Австрией, Пруссией и Россией об окончательном разделе Речи Посполитой. К России отошла западная часть Беларуси (города Гродно, Новогрудок, Брест-Литовск), за исключением Белостокской области, которая до 1807 г. находилась под властью Пруссии, большая часть литовских земель и Курляндия. К Австрии отошла часть Люблинского воеводства, Подлясского, Сандомирского, Брест-Литовкого. К Пруссии отошла остальная часть польских земель. 25 ноября 1795 г. от престола отрекся последний король Станислав Август Понятовский. Некогда могучее государство перестало существовать.