Ответы на экз. вопросы / Ответы / вопрос 18
.doc18. Войны на тэрыторыi Беларусi у часы Рэчы Паспалiтай (17-18 стст).
Казацка-сялянская вайна. Значную ролю ў тым, што была падпісана Люблінская ўнія адыграла ўкраінская шляхта. У 1569 г. яна аднадушна падтрымала ўнію. Больш таго, украінская шляхта папрасіла караля Жыгімонта Аўгуста прыняць Украіну ў склад Польшчы. Нашчадкі дзеячоў Украіны, якія ў 1569 г. здрадзілі ВКЛ, ужо вельмі хутка зразумелі, якую памылку зрабілі іх бацькі. За кароткі перыяд польская шляхта захапіла ўсе землі Украіны, багатыя чарназёмам і хлебам.
Казацкай вольнасці на Ўкраіне прыйшоў канец. Польская шляхта лупцавала нават тых казакоў, якія мелі гербы і служылі ў войску. Да сацыяльнага прыгнёту дадаўся прыгнёт рэлігійны і нацыянальны, бо народ Украіны быў праваслаўным.
Усе цэрквы Ўкраіны былі перададзены пад адміністрацыю яўрэям. Хаваць памерлых і граць вяселлі дазвалялася толькі ў начны час. За самы нязначны ўчынак супраць волі пана ўкраінца чакала толькі смерць. Такім чынам, цяжкі сацыяльны і нацыянальны прыгнёт стаў асноўнай прычынай казацка-сялянскай вайны, якую ўзначаліў Б.Хмяльніцкі.
Б.Хмяльніцкі змагаўся за стварэнне самастойнай Украіны, але весці барацьбу з дзяржавай яму было вельмі цяжка. У пастаўшых не хапала зброі, грошай, падтрымкі з боку іншых дзяржаў. Акрамя таго пастаўшыя змагаліся супраць шляхецкага панавання, але не супраць адмены прыгону. Таму сацыяльная база паўстання была абмежаванай, яно не абапіралася на ўвесь народ.
Паўстанне пачалося ў 1648 г. У шэрагу бітваў пастаўшыя атрымалі перамогу над войскамі Рэчы Паспалітай. Перамогі пастаўшых, атрыманыя ў 1648-1651 гг., спрыялі пашырэнню паўстання. У гэты перыяд паўстанне ахапіла і тэрыторыю Беларусі. Асноўныя падзеі разгортваліся на поўдні Беларусі, у раёнах, што межавалі з Украінай. Казацка-сялянскі рух ахапіў Гомель, Мазыр, Лоеў, Рэчыцу, Тураў, Пінск. Казакі авалодалі Брагіным, Бабруйскам, Чэчэрскам і іншымі гарадамі. Яны нават спрабавалі захапіць Слуцк, але безпаспяхова.
У 1649 г. у ВКЛ было створана шляхецкае войска ў складзе 10 тысяч чалавек. Войска ўзначаліў Януш Радзівіл, які ўмеў добра ваяваць. Рашаючая бітва паміж паўстанцамі і арміяй Я.Радзівіла адбылася пад Лоевым у 1649 г. У гэтай бітве 30 тысяч казакаў і сялян былі разбіты харугвамі Радзівіла.
У 1651 г. войскі Хмяльніцкага пацярпелі жорсткае паражэнне ў бітве пад Берасцечкам. Пасля гэтага была падпісана мірная дамова, згодна з якой казакі больш не мелі права знаходзіцца ў Беларусі. Гэта спыніла ваенныя дзеянні ў Беларусі, паўстанне працягвалі маленькія атрады, якія хаваліся ў лясах і балотах.
Такім чынам, казацка-сялянская вайна 1648-1651 гг. аказала значны ўплыў на сацыяльнае жыццё Беларусі, яна садзейнічала фарміраванню беларускага казацтва.
Трынаццаці-гадовая вайна. Казацка-сялянская вайна, якая пачалася ў Рэчы Паспалітай ў 1648 г. закранала інтарэсы Расіі. Б.Хмяльніцкі неаданаразова прасіў Расію аб дапамозе зброяй і грашыма. Масква асцярожна дапамагала паўстаўшым, пачаўшы праводзіць палітыку ўзброенага нейтралітэта. Усе войскі Расіі знаходзіліся на мяжы з Рэччу Паспалітай, пагражаючы вайной, але урад цара Аляксея Міхайлавіча цярпліва чакаў – ці зможа Рэч Паспалітая атрымаць рашаючую перамогу, умацаваць сваю армію і дзяржаўную ўладу.
У 1652 г. Б.Хмяльніцкі атрымаў новую перамогу над войскам Рэчы Паспалітай. Расея пераканалася, што Рэч Паспалітая страціла сваю моц і не мае магчымасці весці новую вайну. Таму ў 1654 г. урад Расіі прыняў прапанову Пераяслаўскай Рады Ўкраіны аб далучэнні Ўкраіны да Расіі. Анэксія Ўкраіны зрабіла вайну паміж Рэччу Паспалітай і Расеяй непазбежнай.
У 1654 г. 100 тыс.войска рускага цара ўвайшло на тэрыторыю Беларусі. За кароткі перыяд яно заняло амаль усе беларускія гарады, таму што 10 тыс.войска Я.Радзівіла было не ў стане атрымаць перамогу ў адкрытай бітве. Вясной 1655г. рускія арміі занялі Мінск і рушылі на Вільню, якая была захоплена і спалена.
Новая расейская адміністрацыя праводзіла ў Беларусі недальнабачную палітыку. Мясцовае насельніцтва моцна цярпела ад новай улады. Таму на занятай тэрыторыі пачалі стварацца партызанскія атрады. У 1656-1661 гг. партызанскі рух ахапіў амаль усю Беларусь. У лясы пайшла шляхта, сяляне і гараджане. Ідэя вызвалення Радзімы ахапіла ўсе насельніцтва, якое ахвяравала грошы, харчаванне і жывёлу. У выніку партызанскія злучэнні вызвалілі цэлыя ваяводствы і паветы. Напрыклад, у 1661 г. гараджане Магілёва знішчылі рускі гарнізон, які складаўся з 2 тысяч чалавек. Царская улада была ліквідавана ў Мсціславе, Себежы, Шклове, Гомелі, Глыбокім, Бешанковічах. У гэты перыяд былі вызвалены Менскі, Барысаўскі, Навагрудскі паветы.
Вясной 1660 г. Рэч Паспалітая заключыла са Швецыяй мірную дамову і накіравала свае войска на Ўсход. Пасля вызвалення Вільні рускія войскі пачалі адыход і замацаваліся на новых пазіцыях. Пазіцыйная вайна цягнулася з пераменным поспехам. Ваенныя дзяенні скончыліся ў 1667 г. калі быў падпісаны Андрусаўскі мірны дагавор. Згодна з ім Левабярэжная Ўкраіна і г.Кіеў адышлі да Расіі. Адзін з артыкулаў дагавору даваў Расіі права на заступніцтва за праваслаўнае насельніцтва Рэчы Паспалітай.
У 1686 г. кароль Рэчы Паспалітай Ян Сабескі падпісаў з Расеяй новую дамову, згодна з якой Расея брала пад свой патранат праваслаўных Рэчы Паспалітай. Гэта давала Расіі права ўмешвацца ва ўнутраныя справы суседняй дзяржавы.
Такім чынам, трынаццацігадовая вайна скончалася перамогай Расіі. Пасля гэтай вайны Рэч Паспалітая трапіла ў частковую палітычную залежнасць ад Расіі, таму што дзяржава страціла суверэнітэт над часткай свайго насельніцтва. У эканамічных адносінах вынікі 13-ці гадовай вайны былі спусташальнымі. Насельніцтва Беларусі страціла 1,5 млн. чалавек, 70% хат у вёсках стаялі пустымі, большасць беларускіх гарадоў былі спалены. Для таго, каб узнавіць гаспадарку спатрэбілася каля 25 гадоў.
Войны на территории Беларуси в середине XVII в.
В 1648 – 1651 гг. в Беларуси шла антифеодальная война, которая развернулась в связи с началом восстания под руководством гетмана Б. Хмельницкого на Украине. В освободительной войне украинского народа Б.Хмельницкий и его старшины, стремясь создать собственное государство, планировали включение в него земель юго-востока Беларуси –Поднепровья и Полесья. Уже весной 1648 г. в эти районы направляются агитаторы, вскоре появляются и казацкие отряды.
Летом 1648 г. юг и восток Беларуси были охвачены борьбой казацко-крестьянских отрядов против шляхты, купцов, магнатов и католического духовенства. Казацкие отряды Кривошапки, Гаркуши, Головацкого и других полковников имели в своем составе много белорусов, в первую очередь выходцев из беднейшего крестьянства и мещанства. Из-за полонизации верхов феодального общества это освободительное антишляхетское движение в Беларуси, также как и на Украине, имело явную антипольскую направленность.
В 1648 г. казацко-крестьянское войско разбило под Речицей хоругви Великого княжества под командованием Воловича, под местечком Горволь – отряд во главе со стражником Мирским. Восставшие заняли Гомель, Лоев, Брест, Бобруйск, Мозырь, Пинск, Туров, Речицу, Кобрин, Чечерск и другие города и местечки на юге и юго-востоке Беларуси. Жители этих городов почти не оказывали сопротивления восставшим. Шляхта, католическое и унитарное духовенство бежали вглубь княжества.
На борьбу с восставшими король направил 14-тысячное войско, имевшее артиллерию. Отряду Мирского удалось взять Пинск. Более трех тысяч мещан, их жен и детей были убиты. Затем войска Великого княжества взяли Брест, Старый Быхов, Слуцк. В Турове все жители, не успевшие отойти вместе с казацко-крестьянскими отрядами, были убиты. В Чечерске по приказу гетмана Я. Радзивилла полутораста казакам отсекли правые руки, пятьдесят человек посадили на кол, а остальных жителей порубили. Жестоко расправился гетман и с жителями Бобруйска, без сопротивления открывшим ворота города. Восьмистам были отрублены руки, сто человек посадили на кол. К середине 1649 г. войска Великого княжества восстановили контроль над южной частью Беларуси.
Чтобы исправить положение, Б. Хмельницкий направил в Беларусь отряды полковников Голоты, Кричевского, Гаркуши и Побадайло. Однако 30-тысячное казацко-крестьянское войско 31 июня 1649 г. в битве под Лоевом было разбито войсками гетмана Я. Радзивилла. После этого антифеодальная борьба на территории Беларуси пошла на убыль. Попытки возобновить ее летом 1650 и 1651 гг. были подавлены войсками Я. Радзивилла, после чего казацкие отряды покинули Беларусь и направились на Украину.
Новые бедствия на Беларусь обрушились в ходе войны России с Речью Посполитой в 1654 – 1667 гг. В октябре 1653 г. Земский собор дал согласие принять Украину под власть России. Одновременно царь Алексей Михайлович объявил о подготовке к войне и о своем желании «идти на друга своего польского короля». Стремясь заручиться поддержкой белорусов, царское правительство засылало в Беларусь многочисленные грамоты, рассчитанные на православное население. В них царское правительство обещало шляхте и духовенству сохранить их владения и даже сделать новые пожалования в случае, если они пожелают служить Московскому Государю. Мещанству гарантировалась свободная торговля с русскими городами. Всем, кто будет добровольно сдаваться царским войском, обещались льготы, пожалования и награды. Такая политика принесла свои плоды.
В 1654 г. в Беларусь вошло 100-тысячное войско царя Алексея Михайловича при поддержке казацких отрядов И. Золоторенко. Они разбили войска Великого княжества под Могилевом. При подходе царских войск на его сторону перешло мещанство Чаус, Кричева, Орши, Копыля, Нового Быхова, Полоцка. Помимо этого были взяты города Друя, Мстиславль, Витебск, Гомель, Шклов, Речица, Пропойск. Вместе с тем гарнизоны некоторых городов оказывали русским войскам упорное сопротивление. Гомель пришлось осаждать сорок дней. Слуцк и Старый Быхов так и не были взяты русскими войсками. В ряде случаев сопротивлявшиеся города разрушались, а население уничтожалось. Более десяти тысяч человек погибли в Мстиславле. Были разрушены и сожжены Речица, Жлобин, Рогачев и др.
Во время компании 1655 г. царские войска захватили Минск и столицу ВКЛ Вильно. В августе – октябре 1655 г. были заняты Гродно, Лида, Новогрудок, Ивье, Кореличи, Несвиж, Столбцы. Московский государь стал титуловать себя «всея Великия и Малыя и Белыя Руси самодержцем». В такой ситуации гетман Я. Радзивилл пошел на подписание в Кейданах (1655 г.) межгосударственной унии со Швецией, что означало разрыв условий Люблинской 1569 г. унии с Польшей. Но уния ВКЛ со Швецией в связи с внезапной смертью гетмана так и не была реализована. Вмешательство в военные действия Швеции против Речи Посполитой привело в конце 1655 г. к прекращению военных действий в ВКЛ. В 1656 г. между Россией и Речью Посполитой было подписано перемирие.
Временное перемирие мало в чем изменило положение мирного населения Беларуси. Занятые царскими войсками белорусские земли превращались в провинции Московского государства. Чтобы вызвать лояльность местного населения, царь оставил городам магдебургское право, раздавал охранные грамоты, которые должны были охранять от насилия московских ратников, поддерживал местную шляхту, православную церковь. Несмотря на это злоупотребления и издевательства царских ратников, казаков, шведов стали всеобщим явлением. Население Беларуси терпело огромные людские потери от вспыхнувших эпидемий, насильственного переселения жителей в Россию.
Опустошения, голод, массовый насильственный вывод населения в Россию привели к созданию антимосковского шляхетского ополчения, вооруженных отрядов. В этот процесс включилась часть мещанства и многострадального крестьянства. Люди уходили в леса, брали в руки оружие, создавали партизанские отряды. Они освободили часть небольших городов: Лукомль, Чашники, Глубокое. Мещане Могилева, Шклова, Мстиславля, Дисны, подняв восстания, изгнали московские гарнизоны.
В 1659 г. опять возобновились военные действия регулярных войск Речи Посполитой на территории Беларуси, которые постепенно отвоевывали утраченное. Летом в 1660 г. под Ляховичами была разбита группировка войск царского воеводы И. Хованского. В том же году на Могилевщине была разбита армия Юрия Долгорукого. В 1666 г. была освобождена столица ВКЛ Вильно. Под контролем царских властей оставались районы Подвинья, Поднепровья. К этому времени обе стороны истощили свои силы и приступили к переговорам о мире.
В декабре 1667 г. в деревне Андрусово, около Мстиславля, было подписано перемирие на тринадцать с половиной лет. Беларусь осталась в составе Речи Посполитой. Смоленщина, Черниговщина и всю левобережную Украину с Киевом закрепила за собой Россия. «Вечный мир», подписанный в Москве в мае 1686 г. утвердил существовавшую на то время границу.
Войны с середины XVII века принесли белорусскому народу тяжелые лишения и утраты. Погибло около половины населения Беларуси. В Мстиславском, Полоцком, Витебском поветах пустовало до 70% крестьянских изб. Количество населения Беларуси сократилось с 2,9 млн. человек до 1,4 млн.
Войны на тэр Б у часы РП(17-18ст)
Нягледзячы на тое, што Лів Вайна не выявіла пераможцаў, але яна больш аслабіла Маск кн., РП выйшла з гэтай вайны больш моцнай. Але пытанне, якое стаяла: хто узначаліць усх славян - працягвалася, тым больш у Маскве пасля Івана4 не змаглі умацаваць гэтую джяржаву, а РП спадзявалася аб’яднаць усх славян і падпарадкаваць Маскву сабе: паходы Лжэдмітрыяў 1,2.
Перыяд смуты у Маск кн. Баярства уплывала на палітыку, вырашала усе пытанні гэтай дзяржавы. Годунов, Шуйскі –нічога не атрымоўвалася. Толькі У выніку барацьбы у 1613 абралі цара Міхаіла Раманава =>300 год кіравала гэтая дынастыя.
1648-1651гг- антыфеадальная барацьба на тэр Беларусі. Звязана з вайной Б.Хмяльніцкага супраць РП. Кіраўніцтва паўстання планавала утварыць Украіну разам з Палессем- Гомель, Мозыр, Брэст, Пінск. Праводзілі агітацыю сярод нас-ва. Сакалоўскі. Ім удалося падысці на поўдзень Беларусі. Навакольнае насельніцтва успрыняла агітацыю і выступіла супраць шляхты. Шляхта бяжала да магнатаў, або за мяжу. Вялася жорсткая барацьба і толькі у 1649г пад кіраун Радзівіла пачалася барацьба супраць паўстанцаў. У 1649г. на усім поўдні выступленні былі жорстка падаўлены у Пінску, Бабруйску, Гомелі. Асноўныя падзеі былі у раене Рэчыцы і Гомеля. Для Беларусі вайна дала адно разарэнне. Калі скончылася вайна, Аляксей Міхайлавіч вырашыў аб’яднаць пад Масквой Усх славянскія землі. Рыхтаваліся да вайны таксама. У 1654г. распачалі вайну супраць ВКЛ. Адным словам: усх частка Б была занята Рускімі войскамі, прытым вайна вялася пад лозунгам вызвалення праваслаўных: частка гарадоў здавалася дабраахвотна, а частка супрацьстаяла.
На наступны год - зноў паход: амаль уся тэр ВКЛ за выкл Пінска, Брэста была занята маскоўскімі ратнікамі. Агульная ацэнка: нягледзячы на тое, што цар даваў граматы з гэтага нічога не атрымалася: трагедыя бел народу. Перасялялі рамеснікаў у Расію. Маскоўскім войскам кіравалі баяры. У 1667г - Андрусаўскае перамірые. ВКЛ страціла больш паловы нас-ва. Цэлыя раены: Полаччына, Віцебшчына былі спустошаны. Вялася барацьба за Прыбалтыку. Карл 10 выкарыстаў гэты момант і шведскія войскі акупавалі РП. Расія пачала вайну са Швецыяй. 1655г - Аляксей Міхайлавіч назваў сябе царом вялікім. Пасля гэтай вайны РП і ВКЛ аслаблі. Гадоў 30 да 18 ст пачалі аднаўляць гаспадарку, але не змаглі: 1700-1721 Паўночная вайна. Барацьба Маск дзярж за выхад да Балтыйскага мора. РП была туды уцягнута. Асн падзеі адбываліся на тэр ВКЛ. Адна з буйнейшых бітв – бітва пад Дзясной - разбіты Тызенгаўс - пасля Палтаўскай бітвы.