Файловый архив студентов. Файловый архив студентов.
1327 вузов, 5487 предметов.
/ Регистрация
FAQ Обратная связь Вопросы и предложения
Добавил:
Опубликованный материал нарушает ваши авторские права? Сообщите нам.
Вуз:
Башкирский Государственный Аграрный Университет
Предмет:
[НЕСОРТИРОВАННОЕ]
Файл:

Język polski. Wybόr polskich tekstόw z komentarzem i zadaniami. Польский язык. Польские тексты с комментарием и заданиями. Учебное пособие

.pdf
Скачиваний:
0
Добавлен:
06.09.2026
Размер:
1 Мб
Скачать
☆
ТЕКСТЫ ДЛЯ СВОБОДНОГО ЧТЕНИЯ – TEKSTY DO CZYTANIA
6. Jaki przebieg miała bitwa?
7. Jakie były straty u walczących stron?
8. Jaki poeta polski poległ w tej bitwie? Gdzie został on pochowany?
9. Proszę opisać polityczne następstwa bitwy pod Raszynem.
10. Jakie gazety relacjonują o tym historycznym wydarzeniu?
Задания для самостоятельной работы
11. Swoimi słowami proszę opisać przebieg bitwy.
ТЕКСТ № 12
“Mickiewiczowskie” Оstafi ewo
W parę kilometrów na południowy-zachód od Moskwy znajduje się sta­ra posiadłość rosyjskich książąt Wiaźiemskich – Оstafi ewo.
Najlepiej dojechać tutaj kolejką elektryczną do stacji Szczerbinka, a da­lej autobusem nr 45 do przystanku “Muzeum Оstafi ewo”. Do Moskwy stąd nie jest znowu tak daleko.
We władanie posiadłością Оstafi ewo wraz z podupadłym pałacem, sta- rym parkiem i dobrami ziemskimi magnaci Wiaźiemscy weszli w 1792 r.
W 1801 r. był wybudowany dzisiejszy dobrze z widzenia znany nowy wspaniały pałac. Niestety, ale niewdzięczni potomkowie nie zachowali w pamięci nazwisko architekta.
Pałac stoi wzdłuż wielkiego stawu w głębi pejzażowego parku, poprze­cinanego alejami starych lip i klonów.
Z prawej strony przed wjazdem do posiadłości zobaczymy starą z końca XVIII wieku prawosławną cerkiew, a z lewej – pozostałości po byłej tkac­kiej manufakturze.
Dwupiętrowy pałac główny zdobi od frontu sześć kolumn z portalem w korynckim stylu. Kolumny podtrzymywał, nie zachowany do dziś, belwe­der również ozdobiony kolumnami. Kolumnada w tym samym stylu łączyła kiedyś pałac główny z dwojgiem symmetrycznie przybudowanych ofi cyn. Teraz tę kolumnadę zamieniła oszklona galeria.
Wnętrze centralnej części pałacu zajmuje wielka owalna sala, wybrzu­szająca się swoimi ścianami w stronę parku. Kiedyś nad salą był wzniesio­ny dach w kształcie kopuły, który wspierany był kolumnadą. Pod samym sufi tem kopuły było miejsce dla orkiestry. W tej sali nie raz bywał i niejed- nokrotnie słuchał tutaj muzyki Adam Mickiewicz. Tutaj po raz pierwszy czytał swój “Rodowód” Aleksander Puszkin.
Na zaproszenie właściciela posiadłości księcia Piotra Wiaźiemskie- go oprócz A. Mickiewicza i A. Puszkina w Оsta
fi ewo byli przyjmowani
41
В. М. ШЕТЭЛЯ. JĘZYK POLSKI: WYBÓR POLSKICH TEKSTÓW Z KOMENTARZEM I ZADANIAMI ПОЛЬСКИЙ ЯЗЫК: ПОЛЬСКИЕ ТЕКСТЫ С КОММЕНТАРИЕМ И ЗАДАНИЯМИ
W. Żukowski, N. Gogol, A. Grybojedow i inni znani poeci i pisarze tamtych czasów.
Wiadomo, że Adam Mickiewicz za działalność w Towarzystwie Fila­retów był wysłany w 1824 r. do Petersburgu, skąd dostaje skierowanie na osiedlenie się w Odessie. Z bliżej nie wyjaśnionych powodów po dziesię- ciomiesięcznym pobycie w Odessie poeta musi opuścić to miasto i prze­nieść się w ostatnich dniach 1824 r. do Moskwy. Ze swoimi towarzysza­mi Malewskim i Budrewiczem Adam Mickiewicz zamieszkuje na ulicy Grochowe Pole w domie pod nr. 20 (w tej chwili dom nie zachował się). W tym właśnie domu parę razy u niego w odwiedzinach bywał Alek­sander Puszkin.
F.Niesłuchowski w swoim artykule “Mickiewicz w Rosji”, wydrukowa­nym w czasopiśmie “Istoriczeskij Wiestnik” w 1880 r. (t.II, nr 5) zaznaczał, że w pierwszych sześć miesięcy pobytu w Moskwie “dni leciały im jedno­stajnie i nudno”. Poetę męczy nostalgia. On często choruje i w żaden spo­sób nie może zakończyć rozpoczętego w Odessie “Konrada Wallenroda”. Sytuacja poprawia się po tym, kiedy w jednej z moskiewskich wydawni­czych ofi cyn zostały wydrukowane w 1826 r. tłumaczenia sonetów Adama Mickiewicza.
Książę
Piotr Wiaźiemski – znany rosyjski poeta i literat, kulturolog i mecenas sztuk – publikuje w 1827 r. w czasopiśmie “Moskiewski Telegraf” (nr 7, s. 191–222) swoją pochwalną recenzję na zbiorek sonetów i jedno­cześnie gani tłumacza za dość niefortunne przetłumaczenie z polskiego języka na rosyjski niektórych polskich zwrotów językowych i użytych w sonetach poetyckich mickiewiczowskich neologizmów. Jak z tego widać, książę Piotr znał język polski i dość dobrze im władał. Nic w tym dziwne­go – książę Piotr parę lat zamieszkiwał w polskiej stolocy.
Piotr Wiaźiemski wprowadza Adama Mickiewicza do wielkoświec­kiego i modnego w tym czasie salonu księżnej Z. Wołkońskiej. Improwi­zacjami pana Adama zachwyca się w tym czasie bywający tutaj A.Pusz­kin. Puszkinowi imponuje sylwetka wielkiego polskiego poety. Właśnie 24 października 1826 r. poeci mieli możliwość pierwszego spotkania i poznania się na obiedzie u znanego moskiewskiego wydawcy A. Cho­miakowa. Obiad był zorganizowany z okazji wydania pierwszego nume­ru periodyka “Moskiewski Wiestnik”. Tego samego dnia poeci spotykają się powtórnie wieczorem w salonie księżnej Wołkońskiej. Od tego czasu poeci nie raz razem spę
dzają czas i w Moskwie, i do czasu wyjazdu Mic­kiewicza z Rosji (15 maja 1829 r.) w Petersburgu, i, jak już było powie­dziane, zapraszani są przez Wiaźiemskiego do jego posiadłości Оstafi ewo pod Moskwą.
42
ТЕКСТЫ ДЛЯ СВОБОДНОГО ЧТЕНИЯ – TEKSTY DO CZYTANIA
Główna aleja parku, gęsto porośnięta lipami, była miejscem spotkań, goszczących w Оstafiewie poetów i do dzisiaj nazywana jest przez to “Poetyckim Parnasem”. Dobre tradycje powoli wskrzeszane są w Osta­fiewie i dzisiaj. Zwłaszcza z okazji dat okrągłych przybywają tutaj licz­ni goście. Takimi były, np., 15 listopada 1998 r. i 15 listopada 2003 r. i w następnych latach wieczory poświęcone 200. i 205. rocznicy urodzin polskiego poety. Goście mieli możliwość jeszcze raz usłyszeć dekla­macji dokonanych przez znanych rosyjskich artystów wierszy Adama Mickiewicza, Aleksandra Puszkina i Piotra Wiaźiemskiego. Brzmiała polska muzyka w tym i mazurki i polonezy Fryderyka Chopina. (Wiktor Szetela).
Słownik
Niefortunny – неудачный. Ofi cyna – флигель. Posiadłość – имение. Sylwetka – фигура. Wskrzeszać – возрождать. Wydawca – издатель. Za­chwycać się – восхищаться.
Informacja.
Towarzystwo Filaretów (pol. fi lareta od grec. słowa w znacz. “miłośnik cnoty”) i Towarzystwo Filomatów (pol. fi lomata – grec. “ miłośnik nauki”) – tajne towarzy- stwa patriotyczne, założone w 1817 roku w Uniwersytecie Wileńskim. Znani fi lo- lodzy A. Pypin i W. Spasowicz o tych towarzystwach pisali: «Prawie jednocześnie z założeniem wesołego studenckiego kółka starszych lat –“Szubrawców” powstało (1817 r.) wśród młodszego pokolenia studentów towarzystwo składające się z paru osób (początkowo z 5, a potem z 14), którzy omijali polityczne cele, a głównie zwra­cali uwagę na doskonalenie umysłowe i moralne swoich członków. Te wąskie kółko, mocno zwarte i tajne – fi lomaci, było kierowniczym organem i jądrem dla drugiej bardziej rozpowszechnionej i legalnej organizacji, dla tzw. fi laretów» («История славянских литератур», с.633).
Pабота в аудитории
Задания по развитию речи
1. Gdzie się znajduje posiadłość Ostafi ewo?
2. Kto był właścicielem tej posiadłości?
3. Co możesz powiedzieć o Piotrze Wiaźiemskim?
4. Opisz wygląd posiadłość z pałacem i parkiem Ostafi ewo.
5. Jak wygląda park, w którym znajduje się pałac?
6. Kto był częstym gościem w tym pałacu?
7. Co wiesz o pobycie Adama Mickiewicza w Rosji.
8. Co wiesz o fi lomatach i fi laretach.
43
В. М. ШЕТЭЛЯ. JĘZYK POLSKI: WYBÓR POLSKICH TEKSTÓW Z KOMENTARZEM I ZADANIAMI ПОЛЬСКИЙ ЯЗЫК: ПОЛЬСКИЕ ТЕКСТЫ С КОММЕНТАРИЕМ И ЗАДАНИЯМИ
Вопрос для самостоятельной работы
9. Wiadomo, że Puszkin zachwycał się poetyckimi improwizacjami Adama Mickiewicz. Pomyśl i odpowiedź na następujące pytanie: czy Puszkin mógł rozumieć deklamacje polskiego poety. Odpowiedź na to pytanie można odnaleźć w książce Jastruna “Adam Mickiewicz”, która była wydana rówież w przekładzie na język rosyjski w serii “Biblioteka “Życie znanych osób” (ЖЗЛ).
ТЕКСТ № 13
O polskich zapożyczeniach w rosyjskim języku literackim
drugiej połowy XIX wieku
В статье «О польских заимствованиях в русской литературной речи второй половины XIX века» делается попытка показать, какие единицы польского происхождения были употреблены в российской официальной печати в связи с польскими восстаниями 1794,
1830–1831 и 1863–1865 гг.
1. Polskie powstanie styczniowe lat 1863–1865 dało początek sto­sunkowo szerokiemu użyciu polonizmów w rosyjskim języku literackim drugiej połowy XIX wieku.
Użycie polskich słów i wyrażeń w publikacjach rosyjskich dziennika-
rzy i beletrystów w drugiej połowy XIX wieku niewątpliwie związane jest z problemem dwóch wariantów przekazu literackiego w owym czasie: reakcyjno-liberalnego z jednej strony a rewolucyjnego – z drugiej. Zob., np., na ten temat prace A. I. Jefi mowa [Ефимов
, 1953: 22–42] i innych.
Każda z wariantów przekazu literackiego posługiwał się poloni­zmami na swój sposób. Publicyści reakcyjni, a w ślad za nimi i be­letryści, bardzo często nadawali zapożyczonym polskim słowom nie­pozytywny odcień stylistyczny. Szczególnym prześladowaniom prasa reakcyjna poddawała słowa typu: повстанец, повстание [Московские
ведомости, 1864: 72: dalej: Моск. вед.], рухавка [Моск. вед., 1863, № 96], до лясу [Моск. вед., 1863: 264], жонд [Моск. вед., 1863: 163], довудца [Моск. вед., 1863: 208], косиньер [Моск. вед., 1863: 60]
i inne, które charakteryzowały wszystko to, co odnosiło się do walki narodowowyzwoleńczej Polaków.
2. Podlegająca cenzurze prasa rewolucyjno-demokratyczna nie tylko nie używała polonizmów z negatywnymi odcieniami, ale demaskowała też takowe ich rozumienie. M. Sałtykow-Szczedrin językiem Ezopa wypowia­dał się o swoich przeciwnikach ideowych. W mowie Sałtykowa-Szczedrina
44
ТЕКСТЫ ДЛЯ СВОБОДНОГО ЧТЕНИЯ – TEKSTY DO CZYTANIA
polonizmy до лясу, жонд, повстание, повстанец i inne były środkiem sty- lizacji, środkiem parodiowania języka autorów reakcyjnych.
3. Nielegalna rewolucyjna prasa rosyjska, mająca swe początki “Ko­łokole” Hercena i Ogariowa, posłużyła się polonizmami, aby wyrazić od­powiednie pojęcia związane z walką powstańców a szerzej – z walką postę- powych sił w ogóle. Tą drogą właśnie wyjaśnia się wejście do rosyjskiego języka literackiego podobnych słów (patrz punkt 5).
4. Szerokie posługiwanie się przez rosyjskich publicystów nowymi podówczas polonizmami nie mogło nie znaleźć odbicia w leksyce rosyj­skiego języka literackiego. A zatem, tradycyjny pogląd, że w XIX wieku, a więc wtedy, kiedy Polska jako państwo nie istniała, rosyjski język literacki nie został wzbogacony dzi
ęki zapożyczeniom polskim, należy uważać za
błędny.
Niektóre z żywotnych wówczas jednostek leksykalno-frazeologicznych nie wchodzą już dzisiaj do aktywnego rosyjskiego słownictwa literackiego, lecz istniały w nim w drugiej połowie XIX wieku, na przykład: zwrot до лясу, słowa жонд, довудца, косиньер. Słowa te zostały również zareje- strowane przez ówczesne rosyjskie słowniki różnych typów.
До лясу (do lasu), rzadziej в ляс (w las). Wyrażenie to oznacza- ło przyłączyć się do powstańców prowadzących walkę partyzancką.
“Biec..., uciekać do lasu” – mówili powstańcy i te słowa w częściowym tłumaczeniu odnalazły odbicie w rosyjskiej prasie: Бежать, уходить до лясу (бежать, уходить в лес). W tym znaczeniu zwrot до лясу został zarejestrowany przez M. Michelsona [Михельсон 1896]. Zwrot до лясу ilustrowany jest w tych słownikach przez przykład świadczący o tym, że w mowie narodników używano go w znaczeniu pójścia w naród (ходить
в народ) a więc, w znaczeniu przenośnym. “W 1862 roku Polacy szli до лясу w las; i my idziemy dzisiaj do tegoż lasu, znaczy się w naród, który
dla nas głuchy jest i ciemny nie gorzej niż każdy las!” [Тургенев. Новь, 1966: 12, 28].
Жонд (rząd). Akademicki “Słownik języka rosyjskiego” pod redakcją wielu autorów, w tym i J. Grota, A. Szachmatowa, D. Zielenina i innych, daje następujące objaśnienie: “польск. rząd: уряд, правление. Rz
ąd rewo­lucyjny, kierujący powstaniem polskim w 1863 roku. Przenośnie: tajny rząd w ogóle. Por. także Ржонд” [Словарь, 1897: 2, 591–592]. Używano też następujących nazw i związków słownych zawierających te terminy: жонд народовы (народовы жонд) [Моск. вед., 1863: 171].
Довудца (dowódca). Aneks do 2-go tomu słownika F. Tolla zawiera na-
stępujące wyjaśnienie: “dowódca – słowo polskie oznaczające przywódcę, wodza, generała” [Толль, 1865: 2, 165].
45
В. М. ШЕТЭЛЯ. JĘZYK POLSKI: WYBÓR POLSKICH TEKSTÓW Z KOMENTARZEM I ZADANIAMI ПОЛЬСКИЙ ЯЗЫК: ПОЛЬСКИЕ ТЕКСТЫ С КОММЕНТАРИЕМ И ЗАДАНИЯМИ
Materiały gazet ówczesnych uściślają ten termin: słowo довудца używa
się w odniesieniu do powstańców dowodzących wojskami powstańczymi. “Pułkownik Rębajło (рубака), довудца powstańców w guberni radomskiej, po rozbiciu Chmielińskiego dobrowolnie stawił się w Twierdzy Zamojskiej do generał-majora Kostande” [Моск. вед., 1864: 57].
Косиньер, косинер (kosynier). Po raz pierwszy słowo to najpraw-
dopodobniej pojawiło się u A. Suworowa 13 (24) listopada 1794 roku: “Część pod dowództwem Giedrojca, która zanim przybyliśmy pod Pragę wyszła, liczyła 2000 doborowej piechoty, 4000 косиньеров i пикинеров i 15000 kawalerii z armatami” [Суворов, 1947: 217]. W słowniku 1861 roku A. M. Michelsona (nie mylić to nazwisko z autorem słowni­ka frazeologicznego) czytamy: “Косинеры, polscy insurgenci w czasie wojny 1794 roku; byli uzbrojeni w kosy i na początku wojny odznaczali się niezwykł
ym męstwem; jednakże w następnych potyczkach z regular-
ną armią byli stale pokonywani. W ostatnim buncie w 1831 roku Polacy utworzyli oddziały косиньеров w Polsce, na Litwie, na Wołyniu i Podo­lu, lecz wojsko to nie cieszyło się szacunkiem nawet w szeregach samych buntowników i wkrótce zostało całkowicie rozbite przez nasze oddziały” [Михельсон, 1861: 180].
Tradycje oddziałów kosynierskich były podtrzymane przez Polaków w powstaniu 1863 roku; znalazło to również swój wyraz we wspomnianym wcześniej akademickim “Słowniku języka rosyjskiego” w tomie pod redak­cją D. Zielenina: “Косиньеры polscy chłopi-buntownicy z czasów wojny 1794 i 1831 roku oraz powstania 1863 roku, uzbrojeni w kosy nasadzone pionowo na długie pałki” [Словарь, 1913: 4, 2326]. Podobne objaśnienie znajdziemy także w słowniku słów zapożyczonych ułożonym przez I. Bur­dona i A. Michelsona (1885 r.): “Косиньеры. Polscy żołnierze uzbroje- ni w kosy” [Бурдон, 1885: 528]. Takie samo wytłumaczenie znajdziemy w słowniku A. Czudinowa (1894 r.) pod hasłem Косиньеры
, Косинцы
[Чудинов, 1894: 425] oraz w słowniku wymienionych już I. Burdona i A. Michelsona, ale z roku 1871 [Бурдон, 1871: 307].
Wymienione powyżej słowa odzwierciadlają, jak sądzimy, charakter walki powstańczych oddziałów i szerzej charakter narodowowyzwoleńczej walki Polaków w czasie powstania 1863–1865 roku oraz bieg wydarzeń z nią związanych w latach następnych.
Szczególnie duży wkład do leksyki i frazeologii rosyjskiej wniosły te słowa i wyrażenia, które zapożyczono z języka polskiego lub dzięku jego pośrednictwu, a oznaczające realia walki skierowanej przeciwko przemocy, uciskowi społecznemu. Do takich słów niewątpliwie należą wymienione tutaj повстание, повстанский, повстанец i inne.
46
ТЕКСТЫ ДЛЯ СВОБОДНОГО ЧТЕНИЯ – TEKSTY DO CZYTANIA
Повстание (powstanie). Jedno z najwcześniejszych użyć tego sło-
wa odnajdujemy w 169 numerze gazety “Moskowskich wiedomostiej” z 3 stycznia 1863 r. Często pojawiało się to słowo w języku gazet i czasopism drugiej połowy XIX wieku. Zafi ksowane zostało w “Słowarie sowremienno- go russkogo literaturnogo jazyka” [БАС: 10, 134–135]. Termin повстание łączono ze słowami поехать, создать, пало: “Jeśli taki człowiek, jak Lu­dwik поехал в повстание – sprawy mają się najprawdopodobniej dobrze” [Варшавский дневник, 1865: 6, 25] albo: “Członkowie i pełnomocnicy Ko- mitetu создали повстание” [Варш. дн., 1865: 20, 95] lub też: “Wszystkim wiadomo, że повстание пало” [Варш. дн., 1865: 8, 36].
Повстанский (powstański), przymiotnik повстанская конституция [Моск. вед., 1863: 79], повстанское войско [Моск. вед., 1863: 261]. Za- pisane zostało także w “Słowarie sowremiennogo russkogo literaturnogo jazyka” [БАС: 10, 134–135].
Повстанец (powstaniec). Po raz pierwszy najprawdopodobniej słowo było użyte w artykule historyka, pułkownika żandarmerii, redaktora cza­sopisma “Russkij Inwalid”, profesora Akademii Sztabu Generalnego w Sankt-Petersburgu, P. S. Lebiediewa “O poslednich sobytijach w Polsze” [Лебедев, 1864: 24]. Nie wykluczone, że autor ów już wcześniej posługi­wał się tym słowem, kiedy poruszał temat polskich powstań. Trudno o tym sądzić ponieważ jedynie ten artykuł był dopuszczony do druku. W gazecie były wydrukowane fragmenty wykładu, wygłoszonego Lebiedewem przed słuchaczami Akademii w latach 1855–1856.
Słownik F. Tolla daje wręcz encyklopedyczne wyjaśnienie tego polskie­go terminu i wiąże jego użycie z powstaniem 1863 r. Powstańcy, zdaniem Tolla, Lebiediewa i innych autorów to nie są po prostu buntownicy, a przy­gotowani i wyuczeni dla działań
wojennych bojownicy, żołnierze powsta-
nia [Толль, 1866: 3, 126].
Nowość pojęcia, wykorzystanie jego przez dłuższy czas różnymi auto­rami, prasłowiański rdzeń słowa повстанец, a także możliwość pośredni- czenia języka ukraińskiego w tym zapożyczeniu pozwoliło zaadoptować się słowu повстанец w języku rosyjskim. Wymienione przyczyny spowo­dowały leksykografi czne opisanie tego słowa w rosyjskich słownikach.
Ciekawe, że słowo повстанец w rękopisie “Pompadur i pompadursz” M. Sałtykowa-Szczedrina zamienione zostaje przez бунтовщик i jako бунтовщик weszło do kolejnych wznowień tego utworu satyrycznego. Przywołajmy dialog pompadura Koziełkowa i baronowej: “ – A więc ... jest pan powstańcem? – Nie mówię tego, baronowo, po cóż znów wpa­dać w krajność? – ale mogę... ale w każdym razie mogę zachować swą niezależność” [Салтыков-Щедрин, 1969: VIII, 111–112]. Porównajmy:
47
В. М. ШЕТЭЛЯ. JĘZYK POLSKI: WYBÓR POLSKICH TEKSTÓW Z KOMENTARZEM I ZADANIAMI ПОЛЬСКИЙ ЯЗЫК: ПОЛЬСКИЕ ТЕКСТЫ С КОММЕНТАРИЕМ И ЗАДАНИЯМИ
“– A więc ... jest pan buntownikiem? – Nie mówię tego, baronowo, ...” [Щедрин, 1951: 4, 110]. Cenzura wykreśliła fragment, w którym ironicznie mówi się, czy Koziełkow może się buntować. Ze względu na związek z tym urywkiem poniższe zamieniono na повстанец [Patrz przypis 39, Aneks: Салтыков-Щедрин, 1969: VIII, 509].
Powyższy fakt dodatkowo świadczy o stopniu adaptacji terminu polskie­go w języku rosyjskim tego okresu. Stopień adaptacji określa i potwierdza również słownik N. Dubrowskiego, w którym utworzono szereg synoni- miczny słowa agitator. W szeregu tym znalazł się i leksem повстанец: agi­tator, rebeliant, buntownik, powstaniec, wichrzyciel [Дубровский, 1866: 4].
W wieku XIX, a w szczególności w latach trzydziestych i sześdziesią- tych, pod wpływem wydarzeń w Polsce, zaczyna zmieniać się w języku ro­syjskim pod względem semantycznym grupa tak zwanej leksyki partyjnej. Na przykład termin proklamacja w znaczeniu wezwanie rewolucyjne po raz pierwszy użyty zostaje w gazecie “Siewiernaja Pczeła” w zwią
zku z po-
wstaniem listopadowym 1830 roku [Северная пчела, 1831: 149]. Nazwa центральный комитет (komitet centralny), utrwalona w rosyjskim słowni­ku akademickim już w roku 1847 [Словарь, 1847: 4], a w drugiej połowie XIX wieku nabiera odpowiednich odcieni semantycznych odnoszących się do polskiego organu kierującego powstaniem styczniowym 1863 r., ruchem narodowowyzwoleńczym, a później – do Wielkiego Proletariatu.
W ten właśnie sposób zachodził proces wyrównania semantyki termi­nów należących do dwóch języków.
W tym artykule poruszamy problem zapożyczeń terminów tematycznie związanych z polskim ruchem powstańczym. Krąg polskich zapożyczeń można znacznie rozszerzyć co pokazałem w swoim słowniku polonizmów w języku rosyjskim XIX wieku.
Słownik
Aneks – приложение. Najprawdopodobniej – вероятней всего. Na- rodowowyzwoleńczy – национально-освободительный. Niewątpli­wie – несомненно. Odzwierciadlać – отражать. Postępowy – передовой Szacunek – уважение. Szczególnie – особенно. Szereg – ряд. Urywek – отрывок. Zapożyczenie – заимствование.
48
.
ТЕКСТЫ ДЛЯ СВОБОДНОГО ЧТЕНИЯ – TEKSTY DO CZYTANIA
Pабота в аудитории
Задания по развитию речи
1. Jakie polskie słowa były zapożyczone przez autorów rosyjskich w XIX wieku? Proszę dać przykłady.
2. Jakie rosyjskie słowa były zapożyczone przez język polski? Proszę dać przykłady.
3. Jakie słowniki języka polskiego są ci znane?
4. Jakie słowniki języka rosyjskiego są ci znane?
5. Podaj teksty źródłowe, w jakich polskie zapożyczenia występują.
ТЕКСТ № 14
O historii słowa Polka, polka we współczesnym rosyjskim języku literackim
В статье «Об истории слова полька в современном русском литературном языке» определяются исторические предпосылки образования многозначности (омонимичности) данной единицы. Рассматривается история слов в значениях: 1) полька – Polka – «женщина польской национальности»; 2) полька (polka) – «сорт пшеницы»; 3) полька (polka) – «разновидность танца».
Historia słowa Polka – “kobieta polskiej narodowości” w języku ro­syjskim sięga XVIII wieku, jeśli brać pod uwagę pierwszą jego fi ksację w słowniku Nordsteta [Нордстет, 1782: 2, 594]. Forma
Polaczka jest właści- wie późniejszym rusycyzmem w języku polskim. Patrz następujące przy­kłady ze słowem Polka: “Ogłoszono adres do Polek, których zapraszają do pułku Sarmatek dla opatrywania rannych i dla zaopatrzenia bojowników w żywność” [Прибавл. к № 4. Моск. вед., 1831: 4, 3]; “Do pojedynku doszło w rezultacie kłótni, przyczyną której była piękną Polkę” [Современные известия, 1869: 26, 2].
To nie jedyne wykorzystanie słowa polka (z małej litery), ale tym razem dla nazwania gatunku pszenicy. Najprawdopodobniej to słowo powstało od związku słownego “polska pszenica” – pszenica, którą w Syberię przywo-
żono z Polski. Patrz o tym u Maksymowa: “Najlepszą z pszenic za Bajka- łem nazywano polką, którą u rodzin starowierów zwano inaczej kubanką
przywożoną
po raz pierwszy z Polski” [Максимов, 1871: 3, 56].
Jeśli rzecz o trzecim słowie, to słowo polka – “ rodzaj tańca”, “ta­neczny ruch tego tańca”, często identyfi kuje się przy omówieniu jego po- chodzenia ze znaczeniem “kobieta polskiej narodowości”. Oto przykłady na wykorzystanie słowa polka w tym tanecznym znaczeniu: “Literacka dziewoja odkaszlnęła, zrobiła gest ręką w rodzaju polki i wymówiła ...”
49
В. М. ШЕТЭЛЯ. JĘZYK POLSKI: WYBÓR POLSKICH TEKSTÓW Z KOMENTARZEM I ZADANIAMI ПОЛЬСКИЙ ЯЗЫК: ПОЛЬСКИЕ ТЕКСТЫ С КОММЕНТАРИЕМ И ЗАДАНИЯМИ
[Вельтман, 1990: 145]. I nauce istnieją dwa wyjaśnienia etymologii tego terminu. Pierwsza z nich ukazuje właśnie na słowo polka w znaczeniu “kobieta polskiej narodowości” jako motyw dla nazwania tego tańca. Właśnie Maks Vasmer w swoim słowniku twierdzi, że Czesi wymyślili ta­niec o tej nazwie, żeby w ten sposób uhonorować polskie kobiety – dziel­nych uczestniczek polskich powstań [Фасмер, 1987: 3, 321]. Tę wersję pochodzenia nazwy czeskiego tańca podtrzymują tacy polscy badaczelin­gwiści, jak M. Basaj i J. Siatkowski [Basaj, 1972: 12, 26].
Druga etymologia związana jest z charakterystycznym ruchem – ta­necznym półkrokiem nazywanym po czesku půlka (polka) – “połów­ka” [Ушаков: III, 554]. Ten pogląd wypowiada również H. Cyganienko [Цыганенко, 1989: 357]. Niewątpliwie polka jest tańcem stworzonym w Czechach, skąd i przeszedł w inne europejskie salony [patrz o tym, np.: БАС, 1960: 10, 1142–1143; Гавкин, 1912: 513; Шанский, 1975: 353], a spór właściwie toczy się wokół tego jakie to słowo: polskie (Polka), czy te
ż czeskie (půlka) było podstawowym dla nazwania tańca.
Niewątpliwy fakt – polka na początku ХIХ wieku była zupełnie nowym tańcem jak dla zachodnioeuropejskiej, tak i dla zachodniosłowiańskiej, cze­skiej i polskiej kultury.
W Czechach i Polsce były podobne tańce wykonywane prostym ludem i z tej też przyczyny nie cieszące się szacunkiem w wyższych sferach. Tym nie mniej elementy tego ludowego tańca weszły w nowomodny ta­niec europejskich salonów. Atrybutem w jego wykonaniu początkowo był polski kostium narodowy. Dla jego nazwy były przyjęte słowa podobnie brzmiące jak w Czechach (půlka – “połówka”), tak w Polsce (Polka – “ko­bieta polskiej narodowości”). W Europie zachodzi unifi kacja tych dwóch słów, ponieważ świat słowian był przyjmowany na Zachodzie w całości bez podziału na świat polski czy też czeski. “Stąd i pochodzi nowoniemieckie Polka dla nazwania tańca” – pisze Maks Vasmer [Фасмер, 1987: 3, 321]. Ta nazwa przyjęła się i w polskim i czeskim języku.
Ciekawe, że wyraz polka – “taniec” po raz pierwszy był leksykogra­fi cznie odnotowany, nie jak to można było sądzić w polskich lub czeskich słownikach, a w dwujęzycznym czesko-niemieckim słowniku Юнгманна lat 30-ych ХIХ wieku [Jungmann: III, 267], jak rówież w niemieckim słow- niku Клюге [zob. 20-te wydanie: Kluge, 1957: 558].
W rosyjskich słownikach słowo polka – “taniec” było odnotowane do­piero w cerkiewno-słowniańskim słowniku 1847 roku. Na marginesie jesz­cze raz przypomnijmy, że słowo Polka w znaczeniu “kobieta polskiej naro­dowości” po raz pierwszy było odnotowane w starym słowniku Nordsteta [Нордстет, 1782].
50
Соседние файлы в предмете [НЕСОРТИРОВАННОЕ]
Помощь Обратная связь Вопросы и предложения Пользовательское соглашение Политика конфиденциальности