Балакан А. Буурл теегт

көөх биш, түүнә өмн махлаһан авч мөргдг билә. Тернь бас учрта. Урднь күүтр болһниг зууна ахлач толһалдг билә, йосн чаңһ билә. Ода болхла, станичн атаман бүкл әәмг толһална, тер Ик Буурлд бәәнә, Эльмт күүтр тал нам ирхш.

Хакгиннг көөсн көвүд, дәәсән дарсн кевтә, Дөрвн Өөрдин долата баатр көвүнә тууҗиг хәрү сергәһәд, җацһрчигээрв:

—Не, тегәд, тер көвүһәр туг тәәҗий?

— Туг тәәхәр авад һарч йовтл, көвүн: «Нойдудт мсдүлх үг бәәнә», — гинә. Түүгинь соңсхла көвүн келнә: «Моңһлын Ләәхр хан Дөрвн Өөрдин Сән нойн хойр Хар Эмәлин адгт, Шар хулсна көвәд бәәр бәрлдәд, 'хоорндан эвцхләрн «кел бәргдсән алхла, гемтәнь кел тасртха» гнҗ андһар тәвсн бәәҗ. Тадн тер андһар эвдәд, долан наста намаг юңгад үкүлнәт?» Тиигҗ учр-утхан келсн бнйнь, Увш Хун тәәҗ көвүһәр туг тәәхәр шииднә...

— Андһар б-ас эвддви?—болҗ эн саамд Лапсан җаңһрчас сурв.

—Эзн Сернг Орһадулыг ах үкрчәр орулх болад андһар тәвәд, әркинь уучкад, хөөннь яһва? — гиҗ Ааку үүрәсн сурв: цаадкнь ду тасрҗ одв.

Дендә Дөрвн Өөрдин тууҗ келәд дуусв, өлкәдж ирсн Увш Хун тәәҗ бүкл цергтәһән хамх цокгдсиг соңсад, бичкдүд байрлҗ шуугв, зуг туг тәәсн долата көвүнә тускар сергәҗ күүндхләрн, түүнд икәр һундл төрв.

Тергнә сүүдрт кевтсн баахн орс залу эднүр өэрдэд, хальмгар сурв:

—Хәәртә җаңһрч, энтн кезә болен йовдлви?

—һал һаха җил, — болҗ. Дендә хәрү өгв.

—һал һаха җил, — гичкәд, орс залу,- урлан гүвргүвр көндәһәд, чееҗдән то-эсв тоолв, аш сүүлднь келв:—

Миңһн тавн зун найн доладгч җил болен йовдл бәәҗ.

— Үнәрийи? — гиҗ җаңһрч алң болв. — Кукн, чи ‘ хамаһас йовнач? ,

— Би Тең һолын көвәд, Ростов балһснд бәәдүв. Сал тег кедҗ йовнав. Ик Буурлд ирәд, тана тускар соңсад, ардастн көөлдәд, йовһар*Шагальдиновин хотнур ирхлә, таниг шидрхн нааран йовж, одла гивә, — болҗ баахн орс цәәлһв. — Намаг йовхар седхлә, одак бнчкн көвүн күргнәв гиһәд, маштг шарһдан сундлад авч һарла. Тадн түүг юңгад көөчквт? — Орс залу бичкн көвүдиг көк нүдәрн харвж, хәләв.

29

— Чон ноха хойр нег нүкнд багтҗ чадхий? — гиж Ааку, тәәлвртә тууль келҗәх мст, таньдго залуһас сурв.

—Соньн, йир соньн сурвр, — болҗ орс залу байрлв.

—Соньн юмн төрүц уга, — гпҗ Лапсан кслчкәд, дарунь цәәлһв. — Хактинәс хутхурч көвүн мана Эльмт

күүтрт уга. Ода манас салңһуд бәәһәд, түүнәнтн чирә бүтн йовна. Кемр күүтрт бәәсн болхла, эрк биш манас маажулсн йовх бнлә.

—Яһад түүг мааҗнат?

—Худл бнчә келтхә, хов бичә зөөтхә, — болҗ Ааку

немж медүлв.

— Бндн түүг мааҗсн деерән хавсрад гүвддвидн, — гиж Наалдуш хүвән келв.

Көвүд күндтә җаңһрчиг болн хальмг кел сәәнәр меддг эн орс залуг сонсад басчн сууцхах билә, зуг ишкә гер болһнас, үгцсн кевтә, экнрнь шаһалдҗ, нег айсар эдниг дуудв. Тууҗ соңса бәәтл, кеер идшлҗ йовсн туһлмуд герүрн эргүлх цаг болҗ одҗ.

Бичкдүдиг иигән һархла, Дендә орс залуһас сурв:

—Кукн, нанла юн кергтә йовнач?

—Кергән келхәсн урд, нер-усан медүлнәв, — болж

баахн залу инәв. — Мини нерн— Иван. Иван Иванов, хальмг-хазгудын тууж, тууль, ду бичҗ авч йовнав.

— Бичж авч йовнав? :— гиһәд Дендә, эс итксн бәәдлтәһәр, шин'тдньлурн ширтҗ хәләв. — Ямр келәр бичж

авхмч?

— Соңснт?_Тер бичкдүдт. тана келҗәсн Дөрвн Өөрдин туск туужиг бичәд авч оркув.

— Үнәрйи? Альков, дуудлч.

Иван Иванов, тедүкнд'тергнә сүүдрт кевтсн бийнь, җаңһрчин келсн тоотыг алдл уга гишң бичәд авчкж. Зуг зәрм һазртнь эндү бәәсиг Дендә чиклж келчкәд, өврҗ сурв:

—Иим шулуһар яһж бичж чадвчи?

—Тод бичг орс үзгүдәс бичхд амр болн түргн, —

гиж Иван цәәлһв.

— Чи мана келәр келсн деерән, хальмг бмчг бас меднчи? — болж Дендә улм бактв.

— Пиитрт еурһульд бәәнәв. Шишлц хальмг, моңһл

кел дасжанав.

— Тегәд, чини бичҗ авси эн тоот мөцкннд бплрш

угайи?

— Э, олна зөөр болад үлдхми.

30

— Тиикләчн, кукн, чамд меддг хамган цугтнь өдрсө угаһар келҗ, дуулҗ өгнәв.

Иим билгтә җаңһрчла, туульчла, дуучла харһсн Иванов Иванас байрта күн ода Манц һолын кәвәд берк.

һанцхн Иван,Иванов байрта гиен — дими. Хәбиһин бүүрлсн хотнур бас нег күн ирсн бәәнә. Тер Пантуенн Җнрһл, ода Мечитов Шаркинәд цә ууһад, Болташта ю-бне күүндҗ сууна.

Гплан өрүнәһә Баклан тал гүүҗ ирад, 'һолын көвәһүр одад, кир-нуһд уһахм болҗ эрлә. Тегәд Баклан уһах хувц-хунран сәрсн уутд дүрәд,.ээмдән үүрсн, модн тевш сүүвдсн үр күүкнәннь герүр орад ирхлә, теднәд таньдго күүкд күн сууҗ. Баклан хәрин кү үзчкәд, йшкә герәс хо­ ру һархар седхлә, уһах тоотан хураҗ белдәд уга Гилан

үүрән тәвсн уга.

Болташ зүн бийдк үкүг дотрас модн цөгц авад, цә кеһәд, орҗ ирсн күүкнд бәрүлхәр седв, тернь эмәһәд керго гиһәд, нурһарн терм түшә-д зогсв.

— Улан цәәлә харһҗ ирсн күүнә сансн тоотнь күцдмн, — гиҗ хәрин гиич күүкд күн келв.

Баклан, арһ уга, ээмәсн уутан буулһад, үүднә өөр оркчкад, цөгцтә цәәг эвлүнәр авад, һурв амсад, хәрү Болташт өгв. Тер хоорнд Гилан хувцан 'болс-ирсәрло баглад мишг дорвад чикәд, бас.модн тевш сүүвдәд, күүкд ‘гертәс адһмта һарцхав.

—Одак кемби? — гиҗ Баклан, эрк алхҗ һарн, үр күүкнәсн сурв.

—Мини хадм эк, -- гичкәд, Гилан тачкнад инәв.

—Көвүтәви? — болж Баклан соньмсв.

Гилан үр күүкнәннь сурврт хәрү өгсн уга, бийән ге.м-. шәҗ шоодв:

— һацата кевтә, хәәсн тоотм олдҗ өглго. гснүлвә. Бичкң бара булхчад, орна дсвскүр секәд, йосндан андруз. Күүкн инәдгән уурад, гүүнәр саналдв. — Ксмр намаг шинҗлхәр ирсн болхла, пргч хадм экиннь өмн цань уга амтан барув.

— Киртә хувцан онц уутд дүрчкәд бәәхнчн, — гиҗ Баклан сүв-селвг өгв. — Тер цагт юм булхчад ксрг уга.

31

_ Чамаг угаһарчн мсднәв, — болж Гплан уурлв. «Хамаһас ирвә, кснә кен гидг күүнә Iсргмбл> гиҗ су-

рхар ссдсн Баклан, үр күүкнәннь буугдсн манна үзәд ду

тарсн үга.

Манц һол энүнд зөвәр өргн, аярхн салькнд нуһслсн дольган һарад, көвә ирж нокад, көөс цахрна. Эндр саль* кн уга, төвшүн өдр. Җпцнь һарад, үдин хөөн бүләдҗ одсн көвән уснд кир-нуһд уһахд и к урмдта.

Гилана зац эвдрснәс көлтә, хойр күукн хоорндан дун угаһар, онц-онцдан эк-эцкиннь, дүүнриннь кинлг, шалвр тохнятаһар уһаһад, түрүн уһасан көк ноһан деер делгҗ, нарнд хагсана. .

Маңсхр бәәсн Гилан, царцсн китрнь нарна толянд дсвтсн кевтә, генткн пиш хаһрад инәв.

—«Ннәснәс — сур, уульсиг—сурһ» гидг. Юңгад.инәвчн? — болҗ Баклаң, үр күүкнь тиниснд байсҗ, түүнүр хәләж сурв.

— һунҗмвидн геедрсн һурвн сар'ас на а ран хәәһәгәвидн, — гиҗ келвә.

—Кен?

—Тернь юн һунҗинь мана баав биш, мини бийм.ме-

джәнәв, — гиҗ Гилан һочкнв.

Үр күүкән кенә тускар келҗәхиг ода ирж медсн Бак­ лан цааранднь түүңд сурвр өгсн уга. Сул амта Гилан сурлһн угаһар, болен тоотыг эврән 'һарһад келчкдг күн. Тер Бакланас хойр насн а^ болсар, бәәдл-җирһлин аациг сәәнәр меднә. һурвн җил хооран Гилан нег дәкж седклин нуувчан секәд, Шагальдиновин ик көвүн таасгдна гиҗ келлә. Тер саамдан цәәлһлә: кемр күүкнд арвн дърв күртлнь әрк эс ирхлә, көгшрәд үлддг йорта чигн гиҗ. Тиигхд Гилан арвн һурвта билә.

Күн зәрмдән болх-болшго юмнас сежнәБаклан эн җил арвн дөрвән эклв. Гилана тиигхд кслсиг зәрмдән санчкад, темдг уга хөвнь ирх, эс ирхинь медҗ авхар, Дурноселовкин күүкд дураһад, ромашк цсцгә таслҗ авад, «хөв ирхмч, эс ирхмч» гиж келәд, цаһан намчсинь иежәдәр таслхла, нег саамд «хөв ирх» болж һарна, талдан саамд «хөв эс ирх» болна. Тегәд тер цаһан намчта сәәхн ромашк цецгәһәр белг бәрдгән уурад, «көгшн үлдх болҗанав» гиҗ шиидәд, тәцсн хөвләһән зөвшәрәд хуурла. Зуг Баклан, гены болен уарар, арвл дөрвтэ насиь шинкән эклҗәхиг оньгтан эе авсн бәәж-

Бийәснь хойр насн ах Гиланиг ода ипгж келхлә, Бак-

32

лана гсйүртә седклнь уудад, бәәдл-жирһлнь чилшго ут болҗ медгдв.

— Өцклдүр ора одак баавһа прспә хөөн, мана баав намаг һазаран дуудад: «Нег җилд туулан арснчн тесдмн, тпнклә, кукн минь, эпдр-маңһдурт эн ирсн гиичин чнрәд бнйән һолынгар бор, мини заавр угаһар герин кәдлмш ксһәд һульдрад бә» гиж закв, — болж Гилан нәәлһв. — Тср баавһан нүднд хонц болшгон төлә чамаг нуурт одж кир-иуһдан уһай гиж үрсм тер.

Кнрәп уһаһад дуусчксн хойр күүкн чиигтә хувнан хагсхнг күләһәд, көк ноһаи дсер ссдклии киләсэн күүндэд ксвтнә.

— Чамд көвүдәс кен таасгдна? — гиҗ Гилан генткн

чочаж сурв.

—Нанд күн таасгдхш, — болҗ Баклан худл келв.

— Минн ах тегәд чамд таасгдхший?

Баклан хәрүднь үг олҗ эс чадад, чирәнь, буслһсн уснд дүрәд авсн мет, минчиҗ улав.

— Җуңһр чамд дурта, — ричкәд, Гилан, келхв-бәәхв гисн бәәдлтәһәр, энд-тендән хәләчкәд, өөрнь хажуһин күн .бәәх мет, үр күүкнәннь чикнд шимлдв.—Мана ЖунИр чамд әрк зөөхмн гиҗ некҗәсиг би соңсув. Зуг мана бэаҗа, тиим даавртаугөриг адһҗ күцәһәд керг уга, элгнсадарн өнр, бәәхтә-күртәмҗтә күүнлә садн болх кергтә гивә.

— Баклан, Баклан, наарлч, — гиҗ, эн саамла тед\к- нәс, Гилана келснәс ичн-эмәһәд болн хордн-һундад әмнь ■һа-рн глҗәсн күүкиг, нәрхн дуута күн дуудв.

Баклан дуудсн күүнд ханлт өргәд, нааһаснь тосад гүүхлә, довңгин цаад хаҗуд Ааку гейүрсн сууна. Бичкн көвүн эгчән үзчкәд, өмнәснь уульңнж келв:

—Пантусин эмгн Шаркинә Гиланд үг орулҗ ирҗ.

—Чамд кен келвә?

—ЛапсанСөөнәһә эк эцк хойриннь күүнджәсн күүндвр соңсж, — гиж, Ааку цәәлһв. — Лапсан нанд нуувчар келвә. Удл уга хүрм болхла, цадтлан хот идж, авхвндн гивә. Намаг бас эгчиннь хүрмд дуудх болва.

—Тииклә сән болхгов. —Баклана зүркнь хара зөцдән догдлҗ цоксн бийнь, тер дүүһән төвкнүлхин төлә, заран ширкг болҗ урһсн шүрүн үстә толһаһннь нлв.

—Чи яахмч? — болж Ааку төгрг хар нүдәрн эгчәа

цольгҗ хәләв.

I Ы4НКМЛТ. кА I

—Нандталдан күргн бәәнә.

—Үнәрий? — гнҗ бичкн көвүн байрлв. — Комби?

—Мини нуувч.

—Теңгр цокг, лу хәәрлг, ксндчн кслшгов, — болҗ Ааку андһар тәвб. — Нсрнь ксмб?

— Хүрм болен цагт мсдхч, — гиһәд Баклап күчәр пнәмсклв.

Ааку эгчән күзүдәд, гсйүртә чирәнь герлтәд, инэҗ келв:

— Бадмин киилглә әдл киилг уйҗ өгх болхлачн, чамд нег нуувч келнәв.

—Теңгр цоктха!

—Тиикд Пантусиг манад хонад хәрснә хөән мана баав бааҗад келлә: «Одак күн нег угаһар ирсн күн биш.

Тер көвүһинь ямаран зүстә-зүрктәһинь, заңта-бәәртә- һинь, бәрцтәһинь чикән -өгәд соңсн бәәтн. Би бас хара суушгов», — гиҗ. Тегәд Пантусин эмгн чамд биш, Гиланд үг орулҗ ирҗ гихлә, нанд икәр һундлта болв.

Баклан, эврән яһҗахан сәәнәр медлго, дү көвүһән теврҗ авад, иг мет, доран эргв.

8.

'I

Паша Окаг икәр санв. Дурноселовкин көвүд дунд түүнә үүрлдг үүрмүд бәәнә, болв теднә кень чигн Окала әдлцш уга.

Урднь бултач нааддг Чиигтә Эльмт сала үзвчн, күүтрин ар бийд бәәсн сер деер һарвчц, өөрхн үүрнь сананднь орад, терүг үзхнь гих күсл зүүлһнә.

Экәсн чигн, эцкәсн чигн дядя Иван Годовикни бәәсн хотнур одх зөвшәл сурхла, теднь зөв өгсн уга. Зуг сүүлд эцкләнь болен һашута йовдлын хөөн көвүн тесҗ чадсн уга.

доек цә, кесг цугла тәмк хулдж, авад белг илгәв.

34

Паша зууран йовад эцкләһән болен йовдлыг Окад келшгоһар шнпдв.

Үр көвүһән үзсн Аакуһии байрт тсңкән уга. Цапан бас Ульянан белг авад, икәр ханв. Эльмтәс нүүхин өмн хулдҗ авсн цәнь днгтә чнлҗәлә, түүнә төлә күүтр орх кергтә бндә.

Көвүд хөөрмг ууҗ авчкад, тссгүр һарцхав. Ааку Пашаг хотнас зөвәр тсдүкн бәәсн ик халтрур авч ирв. Тер өгсн үгән эе мартен бәәҗ, деесн бүстә киилгиннь әвр уудлад, дала шаһа 'һарһв. Хорһлҗ цутхсн хойр цах бас бәәҗ. Цахмудт будг орулчксн, улавцр өңгтә.

Ааку шаһасиг әдләр.хуваһад, нег әңгинь Пашад өгв. Хойр цахнн дуртаһинь ав гив. Паша түүнлә зөвшәрсн уга. цахмудыг авад, һаран ардан бултулад, цах болһниг чаңһар атхад, хойр һаран уралан суңһад келв:

— Негинь цок.

Ааку зүн һаринь цокв, түүнд бичкн цах харһв. Көвүн түүнд нам байрлв, тер икцахиг Пашад өгхәр цутхҗ авла.

Халтр деер өргндән арвн ишкм, утдан хөрн ишкм дөрвлҗ зурчкад, тал дунднь күн болһн таваһад шаһа тәвәд, өр зерглв. Дөрвлҗнә захас бас арвн ишкмд темдг зура татад, көвүд экләд шаһа наадв. Җерв татсн: түрүн хах зөв Пашад учрв, тернь бас Аакуг байрлулв. Хальмг көвүн күүтрәс бийинь хәәһәд, шишлң ирсн орс үүртән хамгин өнр бахмҗ үүдәхәр зүткнә.

— Не, Паша, төв хадган эс мартен болхла, эрдмән

на. Зуран һаза туссн шаһа, наадна зокалар болхла, хасн күүнә болх зөвтә. Өрлсн арвн шабабас, хойрхнь Пашад күртв, наадксинь Ааку шүүһәд авчкв.

Тедн дәкнәс шаһас зерглнә, дәкнәс наадн эклнә, до­ ход Ааку шүүнә. Тер худлар шүүгдхәр седнә, болв төв хаһад дасчксн Аакуһин һар, эзнәннь ссдвәр соңсхш, өриг'егэд өсргнә; шаһас өсрлдәд, тарвалдад, зуран база одҗ тусна.

— Ока, чи эрк фиш төв хах' зөвтәч, — гиҗ Паша, һундлан медүлшгон төлә, эвцсн дууһар келнә.

—Юңгад? — болҗ Ааку соньмсна.

—Өссн цагтан хазг нер зүүһәд, цергт мордхч.

35

'’^^’шпчр'мана'п^"‘У |!к'хажһр йовдл һарһва...

'Юн хажһр? - ' б0',1Ж Лаку т,осж суР.в'

ДӨрә.ч Ш11Л әркәс княтә марпад. хоир сүүдән нежз-

Эцкән бичә му ксл, — болҗ Ааку даңгин күидлдг

дядя Мишаг харсв.

Урднь болхла, Паша эцкән оньдин магтдг билә. түү-

гэр омгшдг билә.

_ ГТапа тер асхн согту ирвә, мамаг гүвдвә. Намаг бас цокхар седвә, зуг би түүнд бәргдҗ өгсн угав. — гиж

Паша цәәлһв.

— Юңгад тадниг гүвдхәр седвә?

Тер марһад өргсн хойр мишгтә Һуйриннь негинь алдсн, мише шу тусад, дотрк һуйрнь асхрҗ одж.

— Түүнд тадн юңгад бурута болҗахмт?

— Заворотнев папаһас тер һуйриннь ял авсн деерән, көдлмшәснь көөхәр седҗ.*

—Тегәд дядя Миша ода көдлмш уга бәәнү?

—Эзнь лавк дотр күнд тоот өргдгәснь һарһад, ацз зөөдгт тәвчкв. Ода Чапраг, Ростов, Новочеркасск тала<

аца зөөхмн болҗана.

Ааку, цааранднь келдгүг уга болад, туладзогсв.Эд урднь чигн эк-эцкнриннь тускар күүндлдәд, теднәрн ом1 авад, цуг сән тоотынь сергәһәд, магтлддг билә. Паша! эцк Михаил Соколов чидләрн Дурноселовкд чигн, Эпьм тд чигн нер туургсн чаңһ-чиирг күн. Тер үрст ноолди нер эс зүүдг болвчн, мищгтә һуйр, шитмтә цә, бочкт; гүмбәрин тос, яршгта шикр, ямр күнд болвчн, һанцар! тергнәс буулһад складт орулад, складас өргәд лавк. күргәд тәвчкхднь юмн уга. Аакуһин эцклә, Хар Дааһн Хәбилә әдл, һавшунар мөр ундг, эмнг ажрһ сурһдг зөр1 тә хальмг-хазг өөр шидр бас уга, Зуг сүүлин җнлмүд Хәби бийнь таасго болад, нурһ-турунь өвддг болхла, ад хәрүлдгәсн һарад, Сернгии бод мал хәрүлдгт орв. Гк

36

көвүн зөвшәрв.

Лапсан, Наалдуш эдн гүүлдж ирхлэ, кевүд «каЫ темә» наадв. Ааку нүүрт зогсв, түүнә киилгин хормаһж,- Паша бәрв, Пашам хормаһас Наалдуш авб, наадк көвуднь, тер мет, хорма-хормаһасн бәрлдәд, утдан сунад зогсв.

Лапсан, ард-ардасн бэрлдэд, бурндглсн темэд кевтэ зогссн көвүдүр экләд дэврв. Ааку тедниг харсж. нег лиг эн нег тиигэн дальтрҗ гүүнә, түүнә һавшу дахад наадк көвүд бас нааран-цааран матьхлзҗ һульдрцхана. «Цаһан темә» бәрхәр кесг дәврлһ кесн Лапсан, аш сүүлднь Наалдушиг шүүрәд бәрв. Лапсан түүнә орм эзлв. Наал­ душ көвүдин эрсүр дәврв, болв Ааку ардк көвүдән олмһа, мектә, цецн кевәр харсад, Наалдушт кениг чигн бпрүллго бәәв.

Бичкдүдин инәлдән, хәәкрлдән, бахмж; шууганзс көкрңгү тег улм сәәхрсн, баһрсн, мөңкрсн болна.

9.

Манц һолын көвәд бәәсн хотна ардк сер һатцас арвад һар мөрн довтлад һарад ирв. Эн цөөкн мөрнә диг баһ наста адуч, мөчн сарин халуг халунд тоолл уга, х1-- вцна сәәнәснь өмсәд, кеерәдһарч.

Көвүн мөрдән хотн тал өөрдүлҗ йовад, тедукнд арһс түүҗ йовх күүкд үзәд, түрүн шиидврән соллд, мерд’а тер күүкдүр эргүлҗ залв.

—Баклан, цаадкчн кемб? —болҗ Гилан, үр күүкнүрн эс медгчәр өөрдәд, тохаһарн чичҗ сурв.

— Кенә тускар сурҗахмбч? — гиҗ Баклан, баахн адуч көвүг нүднәннь булңгар этүдәр шпнҗлж хэлжн бийнь, кү эс үзсн бәәдлтәһәр, сурвртнь сурврар хар» өгв.

38