Балакан А. Буурл теегт

лаж» хулдҗ авч чадшгог мсдпәч. Х‘әрнь, түүг тодлад ав-

чк.

Ока Иванович, тодлад авчкув, тодлад авчкув, боли; Дубяга Городовиковин өмн, биилжәх ксвтә, эндтснднь һарч зуһудв. — Зуг ганас сургчм, бооцаһан бичә эвдтп. Одачн хойр жнлдән би тана Назрити эдлх зөвтәв.

Түүнә хоөн һазран автн.

Ока, һазриннь шим эдләд дөрвн җилин хоорнд бай.ж- сИ кулакпн үгмүдт хәрү өглго, чаңһ-чаңһар ишкәд Наза­

рян һарв.

— Зсрг Городовиков, кемр тиикд мини өгсп мөдгиг оәлһжәхләтн, би деернь немҗ өгхдән буру бишив, — гиһәд, Дубяга ардаснь хәәкрәд үлдв.

Ода Богун Лекодимовичәс зөвүртә күн уга: күүтрин сотник Мечитов, Окаг кергтә хазгт тоолл уга, түүнэ Назриг, одна хург деер күүндвр һарһад, Городовиковла әдл салң күүнд өңгәр һазр өгч үрәлһхин орчд, йоста эзн Дубягад тер һазринь мөңкинд эзлүлхмн гиҗшиидвр һарһулх болҗ амн үгән өгәд, мекләд әркинь ууһад бәәлә. Тер һә кеҗәсн Городовиковнь өрчдән хойр медальта, ах уря­ дник нер зүуһәд ирҗ..

Хөөтндән күүтрин атаман суңһсн цагт, әмтн Ока Городовиковиг эрк биш эн сүүрд суулһх. Тер цагт Богуи Лекодимовичд амр-заян уга болх,

Тегәд асхн ора болхла, Дубяга тергнд мөр татад, деернь хойр м.ишг һуйр ачад, тавн доск цә, нег келкә тоһш, һурвн-дөрвн кило балта, кампадь нег дорвад дүрәд, Городовиковин герүр темцәд һарв. Дурноселовк селәнә ор.с иим дала зөөр авч ирәд, тергнәс эврән мишгүдинь үүрәд, дорвасинь теврәд герүр орулхла, хазг көвүнә эк Цаһан, нег халхарн, ик$р байрлдг болвчн, талдан халхарн, алңтрад әәснь күрв.

Ока гертән уга бәәҗ, тер Ик Буурл орад йовҗ одж.

Ах дү хойр өмн асхнь онцрад кесгтән күүндлә. Ока өрчдән бәәсн нуувчан илдкв:

—Бадм, өрк өндәлһхлә яах гиҗәнәч?

—Эн седвәрчн дигтә мини чамд келхәр бәәхлә ирлц-

җәнә, — болж ахнь байрлв. — Саки шидрәс хәрд мордх, Экчә бас гертән удан суушгоһанцхн Эрнжән үлдҗәиә

18'

Ока СеДКЛНЬ туссн күүлпо 1у^пар дарунь келхэсн хор ГДҖ, Бадмас сурв:

— Тер Камись гидг көвүнь ямаран кун? Би тууг цөөк үзхәс биш, сәәнәр медхшив.

— Докугиновихн уцг-тохмарн му улс биш гииэ, болҗ ахнь хәру өгв. — Ода туунә тускар юуһннь келхув, мөрн сарла мордхмн.

Бадм дууһән эмәҗәхиг мсдәд, тууг, дотркаи эвронэс кслтл, адһаҗ, мөшкҗ бәәхш.

— Балдра-Бслявихн энунәс холый? — гиҗ Ока сагзр

соньмсв.

— Зу һар дууна, — болҗ Бадм цәәлһв. —Зуг Балдрзхн гиен, Белявихн гиен тал-талдан станице.

—Меднәв, — гиҗ Ока инэв?

—*Чи, тегәд, тендәс һунҗ көөхәр бәәдг болвзач?

—Тиим куукиг һунҗнла дүңцулҗ болдви. .• Терчн

Хоңһрин хатнла әдл сээхн.*

— Зандн Герл... Мен, Занда... Зандн Герл болҗ һарчана. Чи, мини ду, Арслңгин Арг Улан Хоңһр болҗанач. — Бадм байртаһар, хаңһуртаһар инәв.

Ока ахиннь тер инәднд өөлсн уга, тууг дахж, инәһәд, арһул дууһар сурв:

—Чи тер куукнэ тускагр меднчи?

—Эцк угад — ах эцк мен, — гиж Бадм инэдгэн

уурад, халтаһар келв. — Бакланас тер куукнэнчн тускар соңсад, эк-эцкнь Потаповск станицд бээхинь медэд, тендэе йовен улсас эс медгчәр кергтә тоотан сурҗ йилһүв. Эцкнь, Апук, олна аду хәрулдг чигн, куукн бийнь уултэ,

һартан эрдмтэ, гертэн ахуч гинэ.. • Ахиннь келҗәхиг соңсад Окан ерч, еекн мет, хәәлнә.

келсиг соңсад, мини цәәлһсиг чиңнүрдҗ хәләһәд, Атнаниг тиигэн йовулла.

—Кезэ? — болҗ Ока адһҗ сурв. — Баклан Атнан хойр иамаг цергәс бууҗ ирхд, нааран ирчкәд, тууно тускар юм эс келвэ?!.

—Энунэ тускар дигто тер асхн куүндвр һарла, те-

год би маңһдуртнь Ик Буурл орад, Пантус-көгшәлә эн тәриг зөвшәлләв..

—Нанд юцгад эс келвт?

—Баахн хазгт тиим куундврт орлцад керг уга.

190

Эн күүндврин хөөн Ока сөөни дуусн унтсн уга. Дубягад өгсн һазран эрк биш хәрү авх болҗ шиидәд, маңһдуртнь Богун Лскодимович тал одень тер.

Ик Буурлас Ока хамгин өнр байрта хәрҗ ирв. Күүкнә эцк Апук, өөрән хойр үүрән дахулад одсн Атнаниг ннр сәәнэр тосҗ, ил күүндвр һарч. Урд болхла көвүнкүүкнә төр бүтәнә гидг дегд нәрн болн җаңһрта билә: эцкнь, экнь тал-талдан одҗ күүк шинҗлх, түүнә хөөн күргн күүкнг одҗ үзх, түүнд таасгдхар седәд, зүсн-зүүл эрдмән үзүлх. Түүнә хөөн күүкнә, көвүнә эк-эцкнр үгдән багтхла, дәкәд һурв дәкҗ белгтәһән золһҗ, одх. Тегәд дөрвдәд одхларн, татвчн —тасршго садн болый ги- һәд—бүс, салһвчн—салшго элгн болый гиһәд—зус, кезәдчн өрк өндәлһсн баһчуд бәәхтә-байн' болтха гиһәд, доск цә авч одад, хүрмән кех өдрән заадг билә.

Ода цагин хүврлт дахад, дәкәд әМтн өмнк-өмнкәсн угаряд, уга-яду болад одсн учрар, көвүд-күүкдин төриг җаңһар баһар, һаруһинь гөңгнәр бүтәдг болв. Тиим болсарчн, Атнан Апук хойрин хоорнд ээлттә күүндвр һарч, иләр седклән секцхәҗ. Окан ик байр — күүкнд кесг улс әрк зөөҗ ирсн бийнь, тер зөвән эс өгч, бәәдлнь, тиигхд энүг үзснә хөөн Зандан зүркнд Окаһас талдан күүнд бә-

әрн эс олдҗ.

Окад ода көдлх, көдлх, көдлх кергтә. Тенд, ТТольшин һазрт йодад тер әмтнә бәәдл-җирһл үзәд, юмна ца-наа- дкиг невчк, зуг невчк, йилһдг болла. Зуг хэрҗ ирснәннь хөөн Соколов Михаил, Дубяга Богун эднлә күүндснә, нүүрцснә хөөн, олна хоорнд, теңгр һазр хойрла әдл, ик аһу-заг бәәхнь улм иләр медгдв.

Городовиков Польшт церглҗәхдән, Люблино балһснас Яновур авч ирәд, тенд буцлһ татсн көдлмшчнриг хазгудар дархд, тер күч-көлсәрн бәәдг улст үнн, ‘күчнчидл хоршсиг бодад медлә. Тегәд Ока ода көдлмшч улс бәәх һазрур темцхәр шиидв. Өрк-бүл өндәлһхәсн урд невчк эдлвр шиңгәх кергтә. Тер учрар Городовиков Су­ прунов тал чигн одл уга, урднь түүнә эцк заргдҗ йовен, Сал теегтэн байнарн туурсн Арсинов тал чигн (түүг нег дәкҗ Сернгин көвүн Акиш мини эцкин малд көдл гнһәд үрлә) одл уга, Эльмт күүтрәс җирәд шаху дуунад бээсн Торговая1 гидг төмр хаалһин станц орад һарв.

Ока эн станц деер зүсн зүүл хар көдлмш кев, ваго-

1 Торговая — эда Сальск.

191

нас. нүүрс чпгн буулһв, төмр хаалһ арчдгарчи кьИ.1К 1г под паровоз ясдгарчи орв долгу күнд, күчр. өод т1. долго күч-көлсән өглһп, тер бпппь и1ицгәври|, баһ, аду хәрүлснәс. эмнг мөр сурһснас тату болҗ һяриэ, Джи болхла, Полыит боәснлә әдл, көдлмшчпр хоорчдан ми­ ноги бӘӘХИГ, бӘӘХ-бӘӘДЛӘП ясрулх төр ТӘВСИГ, буцлһ ТЯГ’ сиг баһ хазг-хальмг исгчн үзсп уга, вам түүнә гускзр күүндвр һарсиг соцссн уга. Эн станцд пк заводмуд, фаб­ рике» талдан чнгн промышлепн тосхлтс уга, учр 'тмы бопсар, большевикүд бас уга. Зуг түүнә тускиг йилһҗ меддг медрл Ока^ ода деерән уга.

Нег дәкж, Городовиков товары поездив тамбурт сууһад, Великокняжеск станицд ирҗ буув. Тср хоршулсн мөнгән экдән күргҗ дүрүлхәр һарла-

Өрүнәс авн хот ууһад уга Ока, өлг авхар, станцас хол биш бәәсн харчевньд орҗ ирв. Хот уудг герт дала улс уга. Хамгин цаадк шуһуд, күдр модн столын өөр, хумха цаһан чирәтә, нәрхн ут күзүтә, хот-хол эс күртсн бәәдлтә эццн, хөрн тавад шаху наста баахн залу һанцарн сууна. Городовиков шуд тер залуһур одад, түүг эс таньдг болбчн, толһаһан гекҗ мендләд, хажуднь суув.

Эццн залу мендд хәрү өгчкәд, дун-шун угаһар, уужасн хотан адһм угаһар ууһад, чиихлдсн хар өдмгиг нәәһинь олҗ җаҗлад, күнд тоолвртан авлгдад, эргндән болҗах тоотд төр уга сууна. Ока тер залуг ямаран хот ууҗахиг хәләһәд, бас тү-үнлә әдл, нег тәрлк борщ, хойр таср*

нәс соньмсҗ сурв:

— Та альк станицәсвт?.

—Зүнһара, — гичкәд, залу деернь немҗ станшщннь орс неринь цәәлһв. — Иловайск.

'— Иловайск деернь бәәдвт?

—Уга, Зундовск күүтрт.

—Манджиков Некәдәг таньдвт?

—Таньиа. Хазгт церТләд ииднин хәрҗ црлә.

—Бидн Некәдәлә нег полкд, нег зуунд йовлавидн,— болҗ Ока цәәлһв.

—Тана нернтн кемб?

—Ока.. Городовиков Ока. •.

—Ока?... Бәс гилт, — болад, эццн залу, Городовиковин ээм деерТиигн һаран тәвәд, дала уутьхнд оршго һал

192

ассн нүдән түүнүр ширтҗ зөрүләд, бахтаһар соньмсв. —

— Та урднь Полыпт цсрглҗәен болвзат?

Ока, эццн залуһин сурврт хәрү өгхин орчт, өмнк^хотан көрч одх гнһәд әәсн кевтә, ухрар дару-дарунь балһад уув. Маштг нурһта, мөпт хар төгрг иүдтэ, заралж хәәчлүисн, сөрсәлдсн шүрүи үстә хазг түүнэ сурврт хәру өгшгог медәд, эццн залу һаран суцһад, -яшсн дууһар кслв:

—Таньл болый. Мини иерн — Харти.

—Кануков? — гиҗ сурад, Ока, дегд байрлн адһхла-

рн, җажлҗасн өдмгиннь тасрхань садрхадиь өсрәд, ха- хад-цахад бәәв.

—Э, Кануков.

—Хечинов Лиҗәр мана бичүлсн бичг аввта?

—Авла, икәр ханҗанав, —болж, Кануков инәмсклв.

—Зуг тадна бичг тус болен уга. Йилһл уга атаман Ушаковин хумснла харһув.

Петербург? болен «Цусн асхрсн воскресень» өдрин доль-ган Сал теегт бас күрвТер өдриндольган сар ирвәс көөс цахрад, Әрәсәг делгүднь нөөрәснь серүлсн кевтә, хама болвчн бүүрлсн әмтнд бәэдл-җирһлин уңгутх йилһҗ медх уха .зүүлһв, медрлтә улсин седклд олн зүсн тоолвр бәәрлүлв, харчудын нүд ээлһв.

Төрскн Иловайск станицәсн хөрн тавн дуунад бәәсн Бохшаңкинд багшик дарук көдлҗәсн Кануков Хартл бас тер сурврмудт хәрү олж, авхар, газетмүдпн, дегтрмүдин ард орҗ умшв. Зуг «Теңгә цергэ области ведо­ мости» гидг газетәс чигн, хотл балһснас.авдг газстмүдәс чигн йоста үнн медгдҗ өгхш, тенд юн болҗах күцц цәә-

лһгдхш.

/— «Бидн — чаднавидн! Цуг тоот мана күзүн деср бәәнә. Бидн цугтаһинь услнавидн, асрнавидн, хувцлнавидн. Цуһар мана күч-көлсәр' бәәнә, мана көлс болн цус шимнә, ташр деернь, тернь баһ кевтә, маниг нам гүвднә», — гг1җ Кануков нег бнчкн дегтрт умшв. Эн үгмүд баһ наста багшт таасгдв. Түүнә хөөн «Крестьянмудур

кесн дуудвр» гидг листовк умшв. Хартид орс бичәч Лс? Толстойин бичсн «Тамиг эвдчкәд, хәрү босхлһн» гидг домг икәр ссдклләнь ирлцв. Христосин сурһмҗ делк} дсер икәр делгрн гихлә, цуг шулмсин эцк, теднә көтл^ Вельзевул, Иисусин өмнәс фарисеймүдиг түкрәд, Хрис тоспн сурһульчнриг багшан хайҗ зултн гиҗ сүв-селвг өгнә. һанцарн үлдсн Христосиг кирст телҗ алхасн өмн, батын Төлә, Вельзевул эврәннь көләс чөдрлнә. Иисус тамур унхларн, Вельзевулиг ардан чирәд тиигән туссиа тускар эн домгт келгдҗәнә.

Әмтн, шулмсин дөңгәр, ховдг, худлч, ховч, хулхач, са булалддг, йос эвддг, келн-әмтн хоор-хоорндан дә босхад, ямр ик аюл татдг болсна тускар орс бичәч күчтә кевәр үзүлҗәнә. Канунов эн домгиг умшчкад, түрүләд багшнр дунд, дәкәд олн хурсн һазрт учр-утхинь келҗ

өгдг болв.

Сал теегин хальмгудт эврә келәр сурһуль дасхиг келн-әмтнә училищмүдин инспектор Боровиков уурулчкв. Энүг соңссн хальмг багшнр хурад, хаана йосна һарһҗах эзго йовдлын тускар дару-дарунь хоорндан күүнд-

дг болцхавНег дәкҗ Петербургас студент Уланов Бадм ирв.

Холын зәңг ядҗаснг үн медхәр зөмҗәсн багшнр тер сту­

дентик герт хурцхав.

— Хальмг келәр сурһуль дасдгиг уурулна гидг, маниг үрәхәр, тарахар бәәх йовдл, — гиҗ Уланов халунар келв. — Бидн келәрн ном дасх биш, нам эврәннь билг-эрд- мән делгрүлх, өөдлүлх зөвтәвидн. Тиикин төлә нницә бүрдәх кергтә.

—Ямардн ниицә? — болҗ Харти соньмсв.

—Ухалх кергтә, — гиҗ Бадм, шин хувцан багшнрин

өмн бардмнҗах мет, нааран-цааран йовдңнна.

—Наадк келн-әмтн тиим ниицә бүрдәҗәнү? — болж Ик Буурлас ирсн багш Саранов Абуш сурв.

—Би эрмәль, грузин, буҗһр, хар маңһд, бурят уде­ ла залһлдатав. Тедн бас тиим төр тәвҗәнә.

—Иоснас зөвшәл угаһар тиим ниицә бүрдәхлә, мт ниг засгла харһулхн угай? — гиҗ Баһуда (Батлаевск) багш Учур Игнатов саглв.

—Намаг Санкт-Петербургск университетин юрндическ факультетд дасҗахиг тадн цуһар меднәт, — болж

Уланов, маңна деерән унсн саңнаһан хурһдарн хәрү са млж, ик даавртаһар келв. — Юрист гиен кемб? Юрист

194

гнси_поснг цугтнь мсддг, ямрчн ямас даву медрлтэ күн.

— Тегәд бидн ниицә бүрдәхлә, тер ниицән юн төр күцәхмб? — гиҗ Бембдәнкнәс (Власовскас) ирсн багш Саврушов Алексей негииь йилһхәр сурв.

— Хартнг сурхла, би юн глҗ хәрү өгв? — Бадм наа- рап-цааран йовдган уурад, Саврушовин өмн одад, ал-

цаж зогсв-

— Ухалх кергтә гивч, — болҗ Алексей хәруднь келв. — Нницә бүрдәхәр эк татҗах чи түүнә тускар ухалсн болжахговч.

— Нег үлү тер эрмәль, грузин, бурят улсла күүндся болхла, — гиҗ Апель Ушанов, кедү әәмтхә бийнь, хамдан нег школд көдлҗәх Саврушовиг дөңнв.

Уланов бәәрн һазрин, байн хазг офицерин көвүн. Түүнд харчудын түрсн-тарснь, зовҗ-даҗргдснь төр уга.

та болхла, теднд аль халхарнь болвчн сүв-селвгән күргхәр зүтклднә, нам зәрм әрүн седклтә студентнрнь олнәмтнә сулдхврин, сән җирһлин төлә әмән, толһаһан, элкән хармлхмн биш гйҗ хәәкрйднә, хәәкрсндән күрәд, хаана йос хольвлхин, хааг ширәһәснь авч хайхнн, хааг алхин төлә ниицәс бүрдәнә. Тер тоотыг соңссн, үзсн Бадм Уланов, тенд, Петербург? бәәһәд, негчн демонстрацд эс орлцсн, негчн ниицәнлә эс негдсн фолвчн, гер талан хә- )җ аашад, генткн әвртә шиидвр авб. Бадмин нер туурх !1азрнь — Сал тег. Сал теегәс экләд, энд нинцә бүрдәһәд, хәрү Петербург тал ирсн цагтан, революционн хүв- )лтд овлцхар бәәхшч гиҗ гемшәдг үүрмүдтән, юн күү1ән, ямаран дааврта төр күцәсән медүлҗ чннрән өөдлулх күслтә.

.. — Тер сурврттн хәрү өгх.күн — эн! Өцклдүр асхн Басанад одсн, тснд кесг хазгуд хурсн бәәцхож. Харти теднд Лев Николаевичин бичсн домг келҗ әгчәҗ.

Багш Тепшинов эврәпиь нср соңсад, хулха кеһәд бәргдсн күүнлә әдл, чирәнь улаҗ, доран нүүхлзв.

— Таднд келхәр бәәхм: орсин бичәч Толстой граф цолта, ик байн күн. Тер бнйнь, Лев Николаевич харчудыг харсад, Кануковин келҗ өгсн һанцхн тер домг биш, нань чигн кесг дегтрмүд бичсмн, — гиҗ Уланов цәәлһв.

— Кемр "йосндан үн медхәр седҗәхләтн: Хартиһин ик билгтәһәр келҗ өгсн домгиг мана Әрәсәд барлхасн әәх-

195

лә, түүг Англии хотл балһси Лондонд онц дсгтр ксҗ һарһсми.

Багшнрт Бадмни пнгҗ колеи чиги өврмҗ, шууга үүдәсн уга, тедн түүнәс хамгин әрүн хәрү күләҗәх мст, тагчг суулдиа. Типгхлә Уланов, багшнрт бпйәи йостаһар пткүлхәр, улм җөөлпәр инәҗ, бәәсн һольшган үзүлҗ, итклтоһәр цәәлһв: — Тор графин тускар мини келдгм эн: тадн намаг' байи хазг-офицерин көвүн гиһәд, мини келснг итклгочн бәәхт. Эити ода граф чигн, муаег чигн, офицер чнгн, эгл хазг чиги теңшәрж, йовх цаг. Хәрнь, түүг урдаснь медәд, дотран тодлад авчктн. — Уланов өөдән шовалһсн хурһан Канунов тал зөрүләд, ик ээлттәһәр келв. — Мана ниицән ямаран төр хаһлхин тускар Харти Бадиевич келтхә. Мадн дунд цугтаһасмвидн күндтә чигщ чииртә чигн күн.

Кануков, эн кевтә-янзта хувц өмссн, земго медрлтә, хурц келтә-амта студент көвүн эклҗ келснәс авн, яма­ ран ниицәһинь йилһҗ медхәр негх дәкж, сурвр өгхәс биш, цааранднь түүг шинҗләд, келсн тоотынь чиңнүрдәд, тагчг сууна. Дәкәд Уланов, «тер сурврт хәрү өгх күн — эн!» гиһәд далынь цокснас нааран, ниицә эрк биш бүрдәх кергтә гиҗ шиидәд, түүнә хаһлх, күцәх, өмнән тәвх төрмүдин тускар ухалад бәәнә.

Харти ормасн босад, цаһан киилгән бүслсн, цацгта томен цаһан бүсән чикләд, түрүләд хоолан ясчкад, эклв:

—Миниһәр болхла, ниицә бүрдәнә гисн — чпк ухан. Түүнд тәвгдх һол төрмүд: негдврәр болхла, хальмг ке- лн-әмтнә чинр өөдлүлхмн, хойрдхла, эврә келәрн сурһуль дасдг школмудыг хадһлхмн. Дәкәд болхла, хальмг кел заадг, дасхдг багшнрт багшнрин семинар, эс гих шишлң курс бүрдәхмн. Хамгин 'һол төр, мана гегән-герл, билг-эрдм делгрүлсн десрән, бидн хальмг келн-әмтнд онц таңһч өгхиг некәд, олна бәәдлиг, харчудын җпрһлиг ясрулхии арһ хәәх зөвтәвидн.

— Төрүц чик! — болҗ Тепшинов, цуснь хэрсн чирәнь хәрү улаҗ, хамдан көдлдг багшнь ним тодрха төр тэвҗәхд байрлв. — Йоста зөвтә селвгүд!

Кануковин келсп тоот ик шуугата күүндвр татв, багш болһн эврә хүв тәвцәи эи шпн бүрдх нинцәнд тәвхэр ухан-седкләң келцхәв. Иим әвртә күүидврин эк татсн Уланов, Хартиһин келсн хамгпг бпйнь эс келсндән һун*

196

дрхдг болвчн, түүгән медүлшгон төлә, , дацгин ярлзад

пиэһәд бәәнә.

Эн хург десрән ипнцәпә устав тогтав. Багшнрин ниицәпә ах йосн—олиа хург. Эи пиицәнә ксрг-төриг дәцих күн» түүпә члснд авгдх. Нннцәнә чледүд йоста болн күндтә чледүдт хувагдх, ташр дссрпь — һол член, ханьцлт член гпҗ бәәх. Йоста чледүд җил болһн тавн арслң, эс гпж, нег һазр хөрп тавн арслц взнос өгх, һол член ж.ил болһн арвн тавн арслц, эс гнҗ нсг һазр зун арслң взнос 1ШИЦӘНД орули; өгх шнндвр авцхав.

Ниицәнд нср өглһн деср зөвәр зүткән һарв. Зәвэр селвлцснә, зүтклдснә хөөн Кануков келв:

— Миниһәр болхла, «Хальмг таңһчин туг» гиҗ нсрәдхмн.

—Таңһч ута юмнд тиигҗ яһж, нерәднәч, — болҗ Игнатов Учурзөвшәрҗ бәәхш.

—Харти Бадиевичиг би дөңнҗәнәв, — гиҗ Бадм ха-

лунар Кануковиг дөңнв. — Таңһч уга — мөн. Зуг мана нинцән түүнә төлә, таңһч делдхин, хальмг келн-әмтнә, гегән-герл болн билг-эрдм өөдлүлхин, хальмгт онц ав­ тоном тогтахиг цеклдхин төлә бүрдҗәх ниицән.

Улановд чинртә, нертә, шуугата төр, керг-үүл кергтә. Яһҗ медхв, Хальмг тан?һч тогтхла, тер таЦһчик тол-

•һа боладчн сууХ.

— «Хальмг таңһчин туг»! Ямаран әвртә нерн! — болад, Бадм Кануковин һариг, беелә бәрлһнәс көлгә даңгин цаһан бәәдг һарарн атхад, кесгтән саҗв. — Хар­ ти Бадиевич, ода ниицәнә һардач суңһсн цагт нег онц

орминь эзлх зөвтәт.

* Петербург? бәәх, Әрәсәд болҗах тоотыг нәрнәр меддг, талдан чигн келн-әмтнә элчнрлә өөрхн таньлта сту­ дент Уланов Бадмиг «Хальмг таңһчин туг» гидг нертә шин бүрдсн ниицәнә ахлачд суңһв. Хамгин дааврта көдлмш Кануковд даалһгдв: ниицәнә цуг үүлдвр түүнә ээмд ачгдв, пиис'р болен деерән мөңгнә халх төр даах, дәкәд библиотек һардх болв-

Мөрн сарин эклцәр ниицәнә чледүд дәкнәс хурад, Петербург? эн сарин хөрн дөрвнд-хөрн ?авнд болх келнәмтни болн ар-һазрин багшнрин нинцәсин федерации Негдгч бүрдәһәч хурл?д Уланов Бадмиг делегат шиидәд йовулв. Тер хурлтын хөөн Уланов хотл балһснас зәңглв: армянск, грузинск, цугәрәсән, еврейск, хальмг болн хармии маңһдмудың ниңцәнә чледүд зөв эдлгч чи-

197

..........

Г-еХХ багшир Сал ТСеп№

х.,дунд хпмгп.. ннр-оргп цзәлһврин кедлмш дслгрүләд, Әрәсәд болжах йовдлыи тускар цә.»лпәд, гепчг гсрлпн көдлмш ксцхәв. Эп көдлшпт Харти Кануков носндан бадмшад, цәәл-һврин, әхи пткүлл^пә тәрт >вртә бмлгтәнь йилһрв. Зуг нег дуту-дунднь: ксргтэ дегтрмүд цөөкн, Әрәсәд бәәх кссг партии алькнь харчудын толә сүзгән өгчэхнь сәәнәр медгдлго геңүлнә.

Харти Кануковин шунмһа көдлмшәс нштәһәр, урднь эн ниицән зурһан багшас, нег студентәс эклҗ бүрдсн болхла, ода арвн нәәмн хальмг багш болн хойр орс муҗг — хөрн күүнә то күрч өсв...

Иим бәәдл-җир’һл һатлҗ һарен Кануков, шин таньлдсн Ик Буурла хазг-хальмг юунас көлтә суулһва гиҗ соньмсхла, түрүләд, бийләһән болен йовдлыг яһҗ цәәлһсн сән болх гиҗ ухалад, сертхр барун чикән имрв. Седклдән хоршсн-өвдкүрән, хара зөңдән засглгдсн зөвүран зәрмдән итклтә күүнд 'һарһҗ келхлә, чееҗ уудад амрна. Манджиков Некәдән келсәр болхла, Хартиһпп өмн суух баахн цогцта, болв өргн далта-ээмтә, һәрд хәләцтә хазг — йоста залу. Күн болһн сүүлин мөңгән таньдго, олн күүкдтә, түрҗ-зүдҗәх поляк гергнд өгшго, соь никин өмнәс сөрүд үг келҗ, өңгәр асхрх-цусиг зогсаж чадшго.

Эн тоот Кануковла сүүлд болен йовдл нег үлү нү« динь йостаһар ээлһв, күн болһниг иткж. болшгог-күцц медүлв-

Городовиков хот зөөдг көвүг дуудад, хоир крүжк пиив авад ир гиҗ сурв. Зүн (һартан цаһан кенчр алс цо* кад хайчксн баахн көвүн , амарнь көөсн цахрсн кружкта пиив дарунь авч ирәд, хальмгудын өмн тәвб.

— Хулһн сарин эклцәр участковой заседатель Бунин өөрән хойр урядник дахулен, мини көдлҗәсн Денисовен станицин училищүр ирв, — гйһәд Харти келврэн экю - Би көвүд сурһҗалав. Бунин намаг урокасм дууд«и Д’1' ректорин хораһур авч ирв. Тенд лам Борманжинов, училищин заведуют Секретев эдн сууна; Бунин СУРЖ^ Харчуд дунд цәәлһврин көдлмш кедвт? — Уга, —

198