Балакан А. Буурл теегт

кевтә, халта, арһта болхла, деерпь кир дусхашго седклтә. Кулеиювихн, Мончудан зәрлгәр болхла, тохмар тиим чигн: не.г үрнәс үлү тесшго. Пантусипәс долан көвүн, тавн күүкң төрснәс һанцхп Атнаи әмд үлдв, Атнанас Эриҗәнә өмн Басан Кодня гидг хойр көвүн һарла, түүнә хөөн арвн үрп төрлә, цуһаргинь эрлг авчкв. Баклан ода дәкәд ацата, болв төрх үрнь әмд һарх угань темдгго, кемр әмд үлдҗ гихлә, нарта делкә деер удан бәәхнь — бас Сурхна һарт.

Ока хойр үкриннь негиг экдән күргҗ өгәд, асхнднь хәрж, ирхлә, гертнь баахн көвүд күләлдҗ сууҗ.

— һәрдмүд, буруһим тәвж, хәәрлтн, — болж Городо­ виков баһчудур хәләҗ инәв. — ГёрТән иҗлдсн үкр йовҗ өгшгоһар седәд, хәрү гүүһәд, әрән гиҗ Эльмтүр күр-

гүв. ''

— Би һәрд бишйв, би хазгв, — гиҗ Эрнҗән генткн, наһцхдан эрклсн учрарв, аль йбсндан өөлсн учрарв, суусн ормасн босҗ, сөрсәҗ хәрү өгв':

—һәрд — алач-махч шовунГ ■

—Тегәд, хазг гиен кемб? — Ока зесһүрн ширтҗ хә-

—Күн. -

—Э-э, зеекә минь, йоста ү;н медхәр еедҗәхлә, һәрд

хазгар болхла —бурхн.

—Юнгад?

—Юңгад гихлә, хазг хаана эркн түшг, хан харчудын цус асххар,*олн эмт'алхар сёдхләрн, юмна түрүнд хаз-

гиг илгәнә.

— Тииклә эврән яһад хазгт церглнәт? — Эрнҗән урднь, төвкнүн цагт, хойр медаль зүүһәд ирён, ода, эн дәәнә цагла, нег Георгиевск кирс, нег Георгиевск медаль зүүҗ ирсн наһцхарн икәр омгшдг билә.

— Не, түрүләд Баатриг соңсий, —• гиҗ Городовиков зееһән хөрв. — Әәдрхнәс авч ирсн зәңгән кел.

Әәдрхн йир үүмәтә бәәнә, — болж, Хечинов, гихь назьд дасхларн багшт хәрү өгдгләһән әдл, ормасн босхлань, герин эзн ээмәснь ээлтәһәр дарад, көвүг ормднь суулһв. — Хот-хол үитәрснәс көлтә, дәкәд дэәнд дурго болен учрар, балһснахн немшнрин лавке күүчв, нам херхәр ирон приставит цокад унһав.

229

—Эврән үзвчп? — Эрнҗән, үүрнь эн тоотан түрүләд бийднь эс келснд һундҗ, шүрүнәр сурв.

—Бпдн.дигтә сурһульдан одҗ йовлавидн. Ә.мгн уульнцар гүүлдсиг үзәд, бидн, гимназистнр, бас тсдниг дахлдад, губернаторск садт ирхлә...

һаха сарин йиснд Әәдрхнд күчтә үүмән болв. Әмтник эртәс авн балһсн дунд, шивәһәс хол биш бәәсн губерна­ торск садт хурцхав. Икнкнь өлн күүкд улс, шуурха-буур- ха хувцта бичкдүд, гилвксн хала товчта, көк цемги костюмта гимназистнр. Олар хурсн әмт үзәд, хойрдгч участкин пристав Данилюк ирәд, тедниг көөхәр хәәкрв. Ху­ лен болҗ эццн өндр күүкд күн хажудан кевтсн зөвәрэләд чолу авад, приставин ардаснь ирәд, үлдсн чидлән ху- ра-һад, чолуһан өргәд, түүнә толһаһар цоксн, Данилюк дор ормдан көлврҗ киисв.

Дарунь полицмейстер городовой хойр өөрән кесг хазгта ирәд, хурсн әмтиг көөв. Нег бәәрнәс көөгдсн әмтн, талдан !һазрт хурна. Тиигхләрн, Иҗлүр гүүһәд орҗах һолмуд мет, әмтн уульнцс болһнас һарч ирлдэд, хурсн әмтнә то немәд, шууглдан, хәәкрлдән икдәд бәәнэ. Хазгуд болн полицейскмүдин хәәкрсиг тедн соңсдган уурв. Удлго, дәәнд одад өрәсн көлән, өрәсн һаран өгсн. шавта толһань бооһата залус согту ирцхәв.

— Маниг дәәнд илгәчкәд, ард үлдсн гергдимдн. үрдимдн харһнулҗ алхар седвтә?!. — болҗ инвалидмүд хәәкрлдв.

— Хәлә, эн көвүг, эндр эс үкхлә, маңһдур үкх, — гиҗ доһлң залу, бийинь көөхәр седсн хазгиг өрчәрнь түлкәд, чидлнь хәрснәс көлтә, шуд уульнцин чолун деер кевтх бичкн көвү зааҗ, келв.

—Эс өгхлә — эврән авхмн!

—Хот-хол үнтәрүлдгииь үзүлхмн!

—Немшнрин лавке тонхмн!

Әмтн иигҗ хәәкрлдәд, һуйр хулддг эрәдүр гүүлдэд, Рейнекаһин, Шмидтин, Алтах-Майин магазид экләд күүчв. Медәчүд, бичкдүд — цуһар мпшгтә һуйрмуд чмрҗ, үүрлдҗ гүүлднӘ, чидлнь эс күрснь һуйриг шуд земблд, дорвад кеҗ авад зулцхана.

Хамхрсн үүднә, ширҗңнсн шилмүдин, харҗңнсн төмрин әәлә күүкд улсин, бичкдүдин хәәкрсн, чишксн, ууль-

230

си дун негднэ. Кол дор көлврсн, ишкгдси, цацгдсн дог гр-

мүд үзгднә.

Баатр Хечинов тер дегтрмүдәс авхнь гиһэд шүлсән зальгна, болв дарцад аашсп хазгуд үзәд, һарад зулпа Хазгудыг вице-губернатор Максимов эврән толһалж, юигад гихлә, Әәдрхнә хазг цергин атаман, губернатор Соколовский, дэн эклхин омн амрлһид һарад, өрк-бүла­ ри амрхар Германь орсн, ода тер тенд бәрәнд бээнэ.

Әмтн кесг әңгрәд, уульнцс болһнар тарж, гүүлдв Хе­ чинов Демидовск уульнцар зулсн улс дахв. Тсдн губернск земск уцравин дор, Захаровны герт бээсн, уйсн хувцхунр хулддг Алтах-Майин магазиг зууран агчмин зуур тонад, зуг ики деер өлгәтә бәәсн костюмст күрч чаден уга. Гергд, көвүд, күүкд көлдк камчисн һосэн, башмган, элен буршмган тәәлҗ хаяд, шин һос, башмг өмсцхәнә, салврха бүшмүдән шувтлҗ унһаһад, шиниг өмснә, нам деернь үнтә девл көдрчкәд, һарад гүүлднә. Нег күүкд күн дала хувц теврсн шурһад һарч ирхлә, түүгинь бичкн көвүд булаж, авад, үзг-үзгтэн зулад әрлцхәв.

Әмтн энүнәс хәрү эргәд, Полицейск уульнцд бәәсн Фабрикантовин магази тонҗасн улсла негдв. Кернә ма­ газина үүднд өлгәтә ик-ик оньсдиг әрән гиҗ хамхлцхав.

— Көвүд, Шарлау тал одад, гесән цадххмн! — гиж. олнас негнь хәэкрв..

— Шарлауд гиичд одхмн! — боллдад, әмтн Полицей­ ск уульнцар гүүлдәд, Шарлау немшин хот-хоолын лавк

тал дарцад һарцхав.

Тедн зууран Иофф немшин белн хувц хулддг мага­ зи тонад, Рапопортин магази күүчәд, алтн, мөңгн часмуд, буһус, көшүрмүд, дурнавс болн талдан чигн тоотс авцхав, Хазгудын, полицейскмүдин хәәкрсиг, бу өөдән хасиг өлн, хоосн, түрү әмтн нам төртән авчахш, АлтахМайин магазинәс хувцн эс күртсн харчуд Иоффин магазинәс бийсән хувцлв. Иофф Рапопорт^ хойрин магазид оцһаһад, хоосн эрсмүднь үлдв.

Асхн долан часин алднд әмтн Усейновин герт бәәсн Зингерин магазинүр орхар, төмр хашаһинь чолуһар шивәд хамхлҗ эс чадхларн, чичүрмүд олж авад сөңглцхәв. Күүкд улсин зәрмснь көләр, һарар уйдг машид теврәд, чирәд герүрн гүүлднә, зәрмснь, арһан бархларн, чолун пол цокад хамхлна. Поштын өөр бәәсн Арнгольдин магазина дерзиг чолуһар шивҗ хамхлад, дотрнь бәәсн хирургическ зер-зевсиг цацж, шивв.

231

Губернаторин тус, Московок уульнцд яуурр^ Агамжаиовин герт бәәсн, зср-земш хулддг Мэме.Л^ магазиг бас хээрлсн уга. Нам Эдуарды» парикмахепг,‘'' Гутшмидтин кондитере» боли кафе, часмуд хулддг нева» гндг магазин күртл ан өдр күүчллһнлә харһш^

Хамгин суулд Шмидтнн мишгтә һуйр хадһлдр скл;п. муд тонгдв. Бичкн көвуд тавн пуд ордг мишгт? һу^ уульнцар чйрж йовна. Олн дундас суртә бәәдлтә, %- күүнә зүстә лигдһр нурһта гергн салЖ һарад, тер бичкдудүр өөрдәд чишкв:

— Хулхачнр! Тоначнр!

Гергн тиигҗ хәәкрн, кёвудүр дәврәд, мишгтә һуйринь булаҗ авад, ээмдән үурәд, Хуучн-Агарянск уульнч тал һарад гүүв. Бйчкдүд түунә ардас көөлдв. Өздн гер­ гн, тедукнд йовсн көлгтә өвг узчкәд, адһҗ хәәкрв:

— Извозчик, наар! ?

Бичкн көвүд гёргиг көёҗкүцәд, негнь дегә тәвәд увһав. Залу дүртә баавһа алцаҺад тусв, болв бат мишггз

көләсшүурәдбәрв. — Нёкдболтн!

Көлгтә өвгн мишгтә' һуйриг тергндән ачҗ авад, геру рн һарч зулна. Уульнй дунд өздң баавһа бичкн көвр

лә ноолдад, хоосн үлднә.

НеТ^кун йрәд/Баатрин ээмәр цокад келв:

— Хулдҗ айнчи? :

Хәләхлә — аратын арен үч.

— Керго, г.иж ХеЧинбв хооран цухрна.

— Альков, нааран өглч, — болж, баахн залу урл папиросан хайчкад, үч:хулдҗасн ковүнәс түүгинь ава эргүләд хәләҗәһәд сурна; — Өмсҗ үзҗ болхий?

хойр һаран селгәдәр өргәд, йәрнәр шинҗлҗ хәләнә.

— Зөв болҗану? — гиҗ тер үчин «эзнәс» сурнэ.

шарт мартгдшгоһар, тодЛгдйд улдсн бәәдлтә. Тегэд™

232

Городовиков гимназист көвүиәс талдан тории тускар сурхар седей бийнъ, түүг эн келврән келҗ дуусхинь те-

сж. күләв.

— Дәәнә ащ, келн-.әмтнг хоорнднь түкрсн хаана йосна үүл, — гиж. Городовиков саналдв.

Эн үгмүдәс Баатр чигн, Эрнҗән чигн алн, болв, зуг сурвр өгхдән бийсәсн ах хазгас әәцхәв.

— Тегәд, хазгуд, полицейскмүд әмтнд хорлт кеж чад­ ен угайи? — болҗ .герин эзн соньмсв.

— Олн улс. бәрәд суудһҗ, Тедн .хамгин күнд засгла харһхмн гиен внце-губернаторин заквр һарч ирв.

— Әмтн цань арйан бархларн тиим үүл татҗл, — гиж Ока цәәлһәд, Баатрае сурв. — Тенд бээсн х.альмгудыг хазгт орулҗ авхар бәәнә гиен үнний?

— Үнн. Тундутов нойн өөрән Очиров Ноха гидг сту­ дент, Чонов Ефим гидг залу дахулҗ ирэд, тер тор тэвцхэв, — гиһәд Хечинов эклчкәд, цааранднь келхв-бээхв гиен бәәдлтәһәр, козлдуран нүднәсн авад, щилинь үләҗ

—Юн кергэр?

—Кесгтән күүндснә хөөн^ «манд чини , дон, кергтэ»

— Тедниг хальмг тег эргәд, рлң-әмтнлә күүңдвр кехлә, дахҗ йовад, теңгә хальмг-хазгуд яһ5к:бәәхин тускар

—Тегәд чи ДахвЧй?1 -л-болж Горддобиков-адһж’ сурв.

—Дахва. Тёднд Әәдрхнә губернйторий':дафу^ Макси­ мов эврәннь машиһән өгвә. Бйлйүн-ббйж, матйинд сууж

1914-гч жилин чилгчәр Әөдрхнә Облупинск талва деер бәәсн,, гедргән хәләсн «Г» үзгнн бәәдлтә, Хальмг келн-әмтнә Заллтын герүр, ксемсг хувцта. баһ. наста корнет орҗ ирәд, цергә күүнә йовдлар шибчпнб ишкәд,

асрачин кабинетүр орв. ■ Ик столын ард суусн Криштафович, урдаспь зәңг өг-

2-33:

лго, зөвшәл сурлго бийүрн ирсн корнетиг эс үзсн бәәдл-

тәһәр, өмнән бәәсн цааснур, бачм кергтәв гисн дүртәһәр өкәж зууньрв.

— Орс әәрмин Ах командлгч алдр князь Николае Николаевичин адъютант, корнет Тундутов танур баралхж новна, — гиһәд, баһ наста нойн, хальмг эмтнэ асрачнг сүрдәхәр, зөрц чаңһар келв.

Алдр князмн нер соңссн Крнштафович, «бачм» наасан мартҗ, һартк карандашам ә һарһҗ стол деерэн шя-

вэд, столын цаад бийәс гүүһәд һарч ирәд, көк цемгн костюмта, йирин улсин хувцта бийнь, барун һарарн Ах командлгчин адъютантын өмн честь өгәд, дотран нооста дулан һоснаннь зуузаг шиб цокад, әкрмдҗ келв:

— Хальмг келн-әмтнә Заллтын асрач Криштафо-

вич. . . Борис Эммануилович. . .

__ Яһсн гүдү көдлмштә бәәхмт? — болҗ Тундутов

вич келәд, Ах командлгчин адъютантын өмн, маңнаһан пол күртл өкәлһв — хальмг келн-әмт толһалҗах тер, нойнаннь өмн харчуд яһж мөргдгиг меднәАлдр князь

Николай Николаевичин цол эс амлсн болхла, дришть фович эн баһ наста хальмгин өмн, ноин чигн оолтха,

толһ^һан нам гекшго билә.

Тундутов асрачин заасн җөөлн креслд сууһад, цаһан перчаткан селгәдәр суһлн бәәж, келв:

—Борис Эдуардович. ..

—Эммануилович, — гиж, Криштафович, эн сәәчүд дунд өссн седң корнет, эцкиннь нериг зөрц хажпр келсинь, аль тодлж эс авсндан тиигжәхинь медҗ эс чадад,

инәмсклн бәәж, йир һольшгар чиклв.

—Буруһим тәвж хәәрлтн, Борис Эммануилович, — болж Ах командлгчин адъютант, ормасн босад толһаһан гекчкәд, хәрү сууһад цәәлһв. — Мини ирсн керг государственн дааврта төр. Түрүләд губернаторт орх эөвтә биләв, зуг таниг тевчсн төләдән нааран ирүв.

—Губернатор генерал-лейтенант Соколовский балһснд уга...

—Яһла?

—Гермаиьд бәәнә.

—Хм. .. Тенд ю кеҗәхмб?

—Амрлһнд бәәтлнь дән экләд... кел бәргдсн. ш.ч-

234

др түүнә хатп Софья Ипполитовна күүкдтәһән сулдад хэрж прв.

—Соколовский ксзэ ирхмб?

—Тсмдг уга.

—Вице-губернатор кемб?

—Максимов... Николаи Николаевич...

—Тер хазгт ямаран?

—Тана сурврин утхиг, нойна зергәс, оньһҗахшиз,-—

болж, Криштафович чирәнь цээв.

— Әәдрхнә хазг цергт тер оньган әгнү, аль угай? — Тундутов, түрүләд хальмг әмтнә асрачиг «зөнг», «түнг» гнж харахар седчкәд, бийән һартан авч, төвшүнәр сурв.

— Хазгт әвр дурта. Нёг үлү, шидр балһснд болен ик үүмәг хазгудын дөңгәр дарена хеен, — болҗ асрач, цээсн чирәднь хәрү цусн орҗ, хәрү ӨГВ.

— Борис... Эммануилович-.. хэльмгудыг хазгин тоод орулхла яах гиж. санҗанат? — гиж, нойн чочаҗ сурв.

— Хальмгудыг... хазгт?.. — Криштафович, түрүләд ухананнь енцгт уга үгмүд соңсад, 'һартан бәәх улсан даңгин наад бәрдгләһән әдл, һочкнад инәхәр седчкәд, өмнән кен суухиг цаглань тодлад, әмтәхнәр инәмсклв.

— Тана шишлң ирсн государственн төр тер болхла...

би зөвтәв.

— Әәдрхнә хазг цергин атаман кемб? — болҗ Тун­ дутов, түүг кенинь, юн күүһинь меддг болвчн, эн өмннь

Дутовин, өөрхн нәәж. гинә.

Цуг кергтә тоотан урдаснь Криштафовичәс медж, авад, Тундутов, суусн җөөлн креслоһасн гиигнәр өсрҗ босад,хцаһан перчаткан хәрү хурһдтан татж, өмсн бәәҗ, зәрлг болв:

— Борис Эммануилович, ода та намаг вице-губерна­

Криштафович сахньв.

Тундутов, кедү дүңгәһәр мек һарһхар седсн биинь, орс ээрмин Ах командлгчйн адъютант Әәдрхнүр ирсн зонт агчмин зуур балһсна толһачд күрәд, тедн цуһар вицетубернаторин ик өргәд хурцхасн бәәж. Зуг тедн тү-

үг юн кергэр ирсинь меджэхмн уга.

— Данзан Давидович, намаг яһад иигж, баснат? —

235

болҗ Максимов’ баһ наста кориетиг, ног хал.чарнь Нг байртаһар, талдан халхаруь өөлсн-һундси бәәдлтэһэ*

тосв. — Государствен!! Негдгч Дум болхд би тана -шкл хамдан зергләд суулав, өөрхи таньл-үзл боллав. С» орнд төртхә, әвртәл күн било.

Әәдрхнә нсртә> чинртә күн болвас алдр князь Нико­ лаи Николаевичи!! адъютаитын һар атххар, туүкд пвекц амн халун үг келхәр, әрүн• седклән медүлхәр зутклднә Тиигх дутман Тундутов эднә эн ээлтиг, эн өргмжиг, эц оньгиг бийдән олзта кевәр олзлхар нсг мөслсн тоолвр авад, һол төрән ода биш, асхндан, эиүг гиичлсн ик т

вр деер, келхәр шиидв.

... Асхнднь Әәдрхнә сәәчүдт нааран хәләһәд ииәгх, пааран хәләһәд уульх үүл»учр&. Кеемсг хувцта, мегдәсн цогцта, нәрн шинҗтә -Данзн; залу улстнЬ' читн, күукд улстнь.чигн, нег үлүхәрд мордх, наснь ирсн күүкдт нань

угаһар таасгдв.' ••••

— Орсин әәрм-ин Мх командлгч алдр< кңязь Николай Николаевич намжшааранһарад йовҗахлам, Әадрдйэ нертә^ ачтаулст, кунлболһнд, инанас зүркнн •ха­ лун менд- күрпгж-тиҗ .сурла? Хәрнврлер-• халунмендиг тадна :һ^т1^тхулҗанав| гуҗа/ таанрин-зүркнд шингрәҗ

ӨГЧӘНӘВ.

-■лХаана төлә^^лдршнявйн лөЛә^Ах? команд&гчив адьютантын төлә уулдад, цугтаннь< умснь халсн -цагла; Тундутов-ирсн4һпл^төр$н цәәлһәд, үрмүдән ижҗ яшлв: , ; Хальмгудыг (хазгйкптоад орулх/төрт эзи хан зврән ик-оньган өгчәнә- и-гичх

— Хаана оньг — манд закан, — гиҗ вице-губернатор Максимов»!вәрлг болв. ? -ь-т.Әц<к?'жаана'* өми?. алдрчкнязин өмн, хәәртә тана өмн, Данзан Давидович,»>үня>седкдәк медүлхин төләг би таңд эврәннв ;көлплдг (машиһәһ өгчә-

нәв. Түүнд сууһад, хальмгуд бәәсн нутЕуд кедәд, алдр

ләд, халунар келв. — Таднд мини зүркни хднлд»; -л- ~ Мания өрвцәәтл бәәхшвт^ болж, ^вств/сардан

236

еедх.ю. деГ з».шмрл уга. түрүлэд Варшавд кадстск ко» пустдаеад, дәкәд Хаана селәнд Пажсек корпусин шшп’

бөөв-шатр нааджана. Баатр теднә наад хәлән бәәж, чи­ кан өгәд Тундутов Тюмень хойрин гүңгр-гүңгр гиһәд күүндсн үгмүдт бас оньган тусхана. Теңгә хазг көвүи хальмгудт нойдуд бәәнә гнлс соңсхас б.иш, тедниг үзәд уга. Көгшднн ксләр болхла, тедн цаһан яста, теңгр йозурта улс гинә. Хечиновин шинжллһәр болхла, йилһл уга, олнла әдл улс, зуг хувц-хунрнь, сурһуль-медрлнь, бийән

бәрлһнь, эдл-уушнь талдан.

— Хәәртә Данзн Давидович, тана эцктн Негдгч Государствснн Думин член бәәхдән, мана хуучна йосиг хәрү

босхх төр тәвәд, о, дәрк, бурхн болтха, цагасн урд деедин орнд төрсн учрар, тер төрән күцәж чадсн уга билә,

—болҗ Ссребжаб, гиинәд дуулҗах мет, шоргулҗ келнә.

—Эцкиннь эс күцәсиг бүтәх күн та болҗанат. ~

Тундутов Тюменәс арвн насн дү, болв бииән, алдр

князин адъютант болен учрар, Серебжабас өәдәндлсю-

тохмта Тюменьд орман булагдснас көлтә, Данз тәвсн хөвәсн эрт сәәһән хәәсмн — экнь, орчлң дү\р адута Онкра Бегәлин күүкн Өлзәт, тиигҗ көвүндән ке^ дг билә. Тундутов емнән суух, бийдән зөв махта, Ьурхнбагшин бәәдлтә, төгрг зузан шар чирәтә, һучн гав Күрсн дүцгә наста залуг ширтҗ хәләһәд, дотран санна. ду~ ул. дуул — дуунчн өлзәтә болтха. Нанд, өмнән тәвен

төрән күцәхд, эндр чини дөң кергтә. Хөөткинь хәләхви-

дн/ Данзна өмнән тәвсн төр ик дааврта: миңһн ңәәмн зун

йирн хойрдгч жил хаана йосн хальмгин харчудыг нойдудын, зәәсңгүдин үлмәһәс сулдхад, теднәс хурадг алвиг хаана йосн эврән авдг болсмнТер учрар, Данзна эцк Дәәвд Негдгч Государственн Думин член бәәхдән, Пиитрт кергтә тоот улсан тослад, йк өглһ өгәд, хумчна йосан хәру һартан авн гижәтл, Хойрдгч Думд түүна оомиг Серебжаб эзләд, тер төртнь харш болсмн. Эцкәсн ляву

238