Келц үгмүдин утх-чинр

1. Келц үгмүд эврә утх-чинрәрн, орлцҗах мөчмүдәрн (компонен­ ты) эклц нерәдгч утх-чинрәсн салад, хойр зүсн кевәр келц үглә ирлцнә:

а) келц үгмүдт орҗ, цуг мөчмүдин чинр сольна; б) зәрм мөчмүдин утх-чинрнь чигн сольгдна.

Негдгч баг үлгүрмүд: хорхад (уланҗад) утх һарһх - чидл уга күүнд күч үзүлх; чирәдән ишкә (хурмш) наах - ичр-һутр уга болх, ичрән геех; улан хорха - йир хармч, хатуч күн (зәрмснь олн күүкдтә, тату-тарт күүг бас тиигҗ келнә); кишгин гиилвр - хамг цуглулсн зөөр

тарагч; гесндән гер шүдтә - мектә, нуувч сана зүүсн күн.

Хойрдгч баг үлгүрмүд: нег аанта-шаннта бәәх - хамдан ни-негн, бәәсән хуваҗ эдләд җирһх; маля цокх зә уга - диг дүүрң; нал цанан өдрәр - әмтнә нүднд; мана пара күн - ухан-санаһарн негн.

Келц үгмүд орлцҗах үгмүдин утх-чинрәр олн зүсн болна: зәрм

келц үгмүд нег янз-бәәдлтә болв чигн, олн чинр медүлҗ чадна (омо­

нимы), үлгүрнь:

өрчәр орад, өрәр нарх\ а) шулун-шудрмг күүг магтҗ келнә; б) ү-дә уга күүг тиигҗ келнә; в) седкл авлсн шүлгин тускар тиигҗ келдмн;

көлд орх: а) экләд йовх; б) гемин хөөн босх; в) бәәхтә кевәр бәәх, байҗх.

эд-бод кех: а) ахулх, диглх; б) алх;

нар күрх: а) күүнә юм көндәх, хулхалх; б) цокх; в) күүг эдгәх, до-

мнх, базһх, эркәһәр төөн дарх;

чиигтә арен: а) дөрвдә айлһд - керг уга, арһ уга, хоосн күн; б) торһуда - худл-хуурмг йовдл һарһдг күн;

бүдүн күзүтә\ а) күүнә үгд ордго; б) модьрун.

2. Янз-бәәдләрн оңдан болв чигн, утх-чинрәрн әдл, эс гиҗ өөрхн келц үгмүдиг бас салу багт йилһнә (синонимия), үлгүрнь: үкх гисн утх-чинртә үг олн зүсн кевәр келгднә: зөвәрн болх, сәәһән хәәх, сәәни орнд төрх, хар һазрт орх, мөңкин нөөртән орх, бурхн болх, өңгрх.

3. Зөрүд чинртә келц үгмүд хальмг келнә зәңгд йир ховр харһна,

нурһлҗ чинр, зүс темдглнә, үлгүрнь: хар санан - цанан санан', мухәәх - сә хәэх’, өр җөолрх - өр хатурх.

Эн багт бас зөрүд чинртә үгмүд хоорндан ирлцәд, келц үгин бәәдл-

15

тә болна. Зәрм номтнр иим үгмүдиг давхр үгмүд гиҗ нерәднә,

үлгүрнь: мөр-шор; ов-тпов; урдынь-хөөткинь, хөөткнь өөрдх.

Келц үгмүд мөчмүдән негдүләд тогтсн цагтан утх-чинрәрн һурвн

зүсәр ирлцнә, һурвн зүсәр хувагдна.

Мөчмүдин чинрәс ниит учр-утхинь һарһҗ болшго келц үгмүд. Да-

раһарн орҗ бәәх үгмүдин янз-бәәдлинь сольсн цагт келц үгмүд хүврнә.

1 . К е л ц үгмүдин ниилмҗ (сращение), үлгүрнь: нуян нанзнлад ирх - хоосн ирх, олз, ору уга ирх.

Эн келц үгмүдин утх-чинр нуй болн һанзнлх гисн үгмүдин шуд чинрлә ирлцҗ бәәхш, юңгад гихлә, күн яһҗ бийиннь һуян һанзһлх билә. Бас үлгүр: маңнанъ тиних - зовлң уга, байрта җирһх.

Маңна болн тиних гисн үгмүд эн келц үгд эврәннь лексическ һол чинрән гееһәд орна.

2 .Келцүгмүдин негдлт. Келц үгмүдин бүкл чинр тогтхла, салу үгин лексическ чинр бас деернь немгднә, иим негдлтин мөчмүд чинрән иткүлҗ чадна, зәрмдән янз-бәәдләрн хойрас үлү чигн болҗ чаддмн. Ниилмҗ болхла, тиим хүврлт уга, үлгүрнь: нүдн-амн болх - сүв-селвгән өгх, дөң-тусан күргх; нүдндэн нүүьүл хурах - эс үзсн, эс медсн болад бәәх, хуурмг йовдл һарһх; сүмсән алдх - икәр әәх, дегд сүрдх.

Зәрм номтнр келц үгмүдин ниилмҗ негдлт хойриг хоорнднь

йилһхш, эн хойр онц зүсиг негдүлнә, юңгад гихлә, мөчмүдин дараһар болн янз-бәәдләрн эдн өөрхн. Негдүлсн келц үгмүдиг номтнр к е м ә ц

гиҗ нерәднә (идиома).

З .Келц үгмүдин ниицлһн. Иимкелцүгмүдторҗбәәхмөч болһн эврәннь үгин һол чинрән дааһад, нииләд, келц үгмүд тогтана. Үлгүрнь, седкл зовах; уха гүүлгх; әмн һарх; келнд орх; хөвән сөрх; бэәр бәрлдх; аль сансарн бәәх; ялд унх; дүр үзүлх болн нань чигн.

Эн үгмүдин утх-чинрт цәәлһвр керглгддмн биш.

Келц үгмүдин тогтлһн

Ямр чигн келнә келц үгмүдлә әдләр, хальмг келнә келц үгмүд олн зүсәр тогтна. Өдгә цагин келц үгмүд эврәннь нер өглһнә чинрәрн (номинативн утх-чинрәрн) томья үгмүдт өөрхн. Тегәд чигн келц үгмүд болн томья үгмүдиг йилһхд түрү болна. Келц үгмүд тогтлһна түрүн эв-арһнь: хальмг келнә үгмүд оңдан үгмүдлә ирлцәд, эврәннь хуучн

16

чинрән соляд, келц үгмүд болна. Зәрм келц үгмүд күцц тогтад уга. Томья үгмүд келц үгмүдин зуг нег әңгнь болҗ бәәнә гиҗ келх кергтә. Үлгүрнь, маңнд хәәч - хө кирһдг хээч; хар буудя - хар һуйрин буудя; цанан буудя - цаһан һуйрин буудя (пшеница); улан шавр - глина;

цанан шавр - известь; тавгхәәсн - бакрсн (казанок).

Үгмүдин ниицлһн шуд чинрән гееһәд, оңдан чинртә болҗ орлцна. Үлгүрнь: цанан алтн - белое золото, хлопок, платина; хар алтн

- нефть; мөңгн усн - ртуть; улан мөңгн - медь; күрл мөңгн - бронза. Эн деер келгдсн һурвн зүсн кев-янз келц үгмүдин тогтлһна һол эв-

арһнь болдмн. Ямаран чигн келнд үгин ниицлһн эврә чинрэн соляд, өргнәр олзлгдад, ниицлһ, ниилмҗ, негдлт тогтлһнд олзлгдна. Зәрм келц үгмүдин бүрдәмҗс ямаран келнәс ямаран келнд ирснь тодрха медгдхш. Үлгүрнь: дорнь нүк малтх - кел нәәрүлһәр күүндсн цагт чигн, үүдәврмүдт чигн харһна.

Оңдан келнәс орҗ ирсн үгмүд хоорндан хойр багар хувагдна: галигүд болн күцц биш галигүд.

Эдн эврәннь чинрән болн янз-бәәдлән орчулад, талын келнәс авгдна. Үлгүрнь: көлд дегә өгх - ставить палки в колеса; хойр туула көөх

- гнаться за двумя зайцами; толнанинь илх - гладить по головке; уснд хэлэсн мет - как в воду смотрел.

Күцц биш галигүдин утх-чинрнь талын келнэс авгдсмн, зуг янз-

бээдлэрн болн үгмүдин дараһар эдн хальмг келнэ келц үгмүд. Үлгүрнь: батхнар зан кех; ус кев чигн ивтршго', носнаннь давхрг дор бэрх.

Келц үгмүдиг олзлгддг төрәрнь йилһлһн

Олзлгддг аһуһарн хальмг келнэ келц үгмүд хальмг улсин

бээдл-җирһллә, авъясла, заңшалла, билг-эрдмлә залһлдата. Хамгин

өргнәр олзлгддг төрмүд:

1.Мал, аң-аһурсна туск келц үгмүд: бурнтгта темэнлэ эдл -

номһрҗ одсн бээдл; бууриннь зац медх - эзнэннь авц медх; туплан нол­

ей үкр кевтд - онытан, төртэн эс авх, йилһэн уга бээдл һарһх; тунл-

бүрү кемтрсн уга - хулха-худлас холд бээх; ямана бөөрин оокн мет царцэк; одх - түргн еңнх, өөлх; хордсн темән довтлдг - арһан барх, цөкрх; хуцин өвр мет мошкх - ямаран чигн күүг һартан орулад авх.

2.Күүнэ туск, утх-чинрәрн күүнэ бээдл-җирһллэ залһлдата келц үгмүд: ам авх - бат үгинь келүлх; бүдүн күзүнән узулх -модьрун чидлэн һарһх; кел-аман бүлүдх - керг уга дала үг келэд бәәх; келәрн кел-

17

дүр кех - худл цацх, хов зөөх; чирәһән көөдх - нерән һутах; чирэ хәләх

- зуһудх; һарин хурнд цацурхла - кезәчн күцшго керг; көлэн тәвдгэн уурх - ирдгән уурх; нүднд эс үзгдх - таасгдлго бәәх; нүдн-чикән өгн бәәх - оньган тусхаһад бәәх; бөөрнь өөклх - тошурхх; элкнь урсх -

икәр зовх; элкн нурьн хойр харнн алдх - өлсх, харһнх; оошкнь амарнъ һарх - ки давхцх, күндәр әмсхлх, икәр үүмх.

3. Хальмг улсин авъяс, заңшалла залһлдата келц үгмүд: дер негдүлх - күүкн күргн хойриг гер-мал болһх; өрк өндәлнх - шин өркбүл бүрдәх; хадмудтан ирсн күргн мет - һо-һольшгар бийән бәрх;

хотнаннъ хорма дахх - хотна бәәсәр бәәх; заячнь заячксн юмн - тәвсн хөв; эртәсн заачксн хөв

4. Шаҗна туск келц үгмүд: теңгр хәләх - деедс евәх; теңгрт нүдн бәәнд - деедс үзҗәнә; маңһдуркинь теңгр медх - бән-бәәтл медгдх, эврән йилһрх; таралңгин орнд төрх - күн өңгрснә хөөн сүмснь сән

орнд җирһх.

5. Йөрәл болн харалд орҗах келц үгмүд бас онц баг болна: харачнь

хамхрх; өмнкчн тоста болтха; хар казрт орҗ, тохм таср; нооста толкаһан нохад кемлүл; үклин муунар үк, толна деерән маанъ хатхул, эзән залъг. Эн багт хәәкргч чинртә үгмүд, андһарин чинртә үгмүд бас орлцна: теңгр цокх; амм ардм нарг; наем ахр болтха; нар үзлго одсв.

6. Хальмг амн үгин зөөрт харһдг, олзлгддг үгмүд бас келц үгмүдин онц баг гиҗ тоолгдна. Иим келц үгмүд ик зунь эврә кел нәәрүллһәрн риторическ болна, өргмҗтә, бахмҗин авцта: асхрхла - аан усн, әгрхлэ - ндэмн чимгн - альд эс чилсн цогцв; арен цанан ясан хайх - әмнәсн хаһцх; дөрәтә көлдән мөргүлх - күчәр йосндан орулҗ авх, дәәлх,

мухлалх; хәзчлә харнулх - казнить на гильотине; әмтнә хормад баг-

тх - әмт дахх; идә-буда кенэд хайчкх - хутхад, холяд тарачкх; каринъ

һанзнд, көлинъ дөрәд күргх ~ босхад, кү кех.

Шунмһа болн шунмһа

биш кевәр олзлгддг келц үгмүд

Хальмг келнә келц үгмүд эврә олзллһарн йир өргнәр амн үгин келнд болн урн үгин үүдәврмүдт керглгддг зергәрн шунмһа болн шунмһа биш гиҗ хувагдна. Зәрм номтнр амн үгин болн литера­ туры келнд, урн үгин үүдәврмүдт олзлгддг келц үгмүдиг хойр әңгәр салһна:

18

а) шунмһа кевәр олзлгддг келц үгмүд амн үгин келнд болн урн

үгин үүдәврмүдт өргнәр олзлгдна. Нурһлҗ эн келц үгмүд күүнә туск

заң-бәрц, бәәдл-җирһл медүлнә: нар күрх - юм көндәх, чидл үзүлх;

нартан үүлтә - эвтә, эрдмтә күүкд күн; нартнь атхулх (бәрүлх) -

бийднь өгәд тәвх; өшәһән некҗ авх; дурта дурго хойрин заагар - седкл угаһар юм кех; келн-амн орх - экләд келдг болх; күүнә мууднь орх -

му кех, зовах; кергтән эс авх - оньган эс өгх; ноосан харъулҗ болшго күн - му заңта, кишва күн; сүмсән алдх - икәр әәх; толнанинъ эргүлх

- тенүлх, меклх, зүүлүлх; хар көлсәрн гесән теҗәх - һар көдлмшин оруһар теҗәл кеһәд бәәх.

б) шунмһа биш кевәр олзлгддг келц үгмүдин учрнь иим болна: эн үгмүдин чинр-утхнь хуучрад, мартгдад ирсн; хальмгудын кезәңк бәәдл җирһләс уга болснас, олзлгддган уурсмн: элкн деернъ өөк шарх

- өрч деернь өөк шарад цааҗлх; хәәчлә харкулх - толһаһинь чавчҗ алх; баран деернъ нарх - зөвәсн давад бәәх; малякан атхх, хазаран

сүүвдх - юмн уга, хоосн үлдх; сәңгрцгән сәвх - хармнл уга бәәсән өгх;

уцгднъус асхх - мууднь орх, зовлң эдлүлх; ээдмг-хөөрмг болх - диг-да- раһан геех; тууркин хаирхакар нар үзәд, тунлын турунар ус уунад

- түрү-зүдү бәәх.

Ашлврад келхлә, хальмг келнә келц үгмүд шунмһа болн шунмһа

биш кевәр олзллһарнь хәләхлә, цуг келн-улсин келц үгмүдин онлла

ирлцнә:

1) кецәрн келц үгмүд хойр үгәс авн бүкл зәңглә әдл болна. һол үгәрн нерн болн үүлдвр әңгд хувагдна. Хальмг келнд нурһлҗ үүлдвр

келц үгмүд олзлгдна;

2) утх-чинрәрн хальмг келнә келц үгмүдт омонимия, синонимия,

антонимия, полисемия харһна;

3) тогтлһарн хальмг келнә келц үгмүдин һол саң уул хальмг келнә

йозурта, зәрм келц үгмүд чинрән болн янз-бәәдлән оңдан келнәс авч бүрднә, зуг тиим келц үгмүд хальмг келнд йир баһ;

4) олзлгддг аһуһарн хальмг келнә келц үгмүд улсин тууҗла, авъясла, заңшалла, билг-эрдмлә, бәәдл-җирһллә залһлдата. Эн халхар

күүнә туск, аң-аһурсна туск, шаҗна туск, авъясин туск келц үгмүд

гиҗ хувагдна; 5) келц үгмүд шунмһа болн шунмһа бишәр олзлгдна. Күүнә туск

амн үгин хойр-һурвн үгәс тогтсн үүлдвр уңгта уул хальмг келнә олн

зүсн чинртә келц үгмүд шунмһа кевәр олзлгддмн. Наадк бәәдлтә

19

тогтацарн олн зүсн болдг, литературы келнд өөрхн, хуучрсн, эс гиҗ мартгдсн үгмүд олзлгддг келц үгмүд шунмһа бишәр харһна;

6) өдгә цагт хальмг келнә келц үгмүдин хойр толь барас һарсн бәәнә.

Хальмг келц үгмүдин тускар Г. Ц. Пюрбеевин, Э. Ч. Бардаевин, нань чигн номтнр бичсн статьяс, бас В. Н. Мушаевин келц үгмүд сурһлһна дөңцл барлгдсн бәәнә. Эндр өдр хальмг келнә келц үгмүд кел нәәрүллһәрнь йилһгдәд уга, лексико-этимологическ халхар шинҗлгдәд уга, эклц болн дунд сурһульд дасхлһна эв-арһин тускар бас ухалгдад чигн уга. Ода келц үгмүд дунд сурһульд «Лексика» гидг әңгд дасхгдна.

Хальмг келц үгмүд шинҗллһнә ном-сурһалин олн шишлң медә темдглхин төлә шин томья үгмүд орулҗ авх кергтә болв. Тегәд ода деерән өргн олн умшачнрт дасмҗ болад уга, шинәс олзлҗ бәәх хальмг

томья үгмүдиг орс орчуллһинь дахулад өгчәнәвидн.

Филологическ номин доктор Муушан Владимир,

филологическ номин доктор Пюрбән Григорий

20

Томья үгмүдин толь

келц үг, келц - фразеологизм

келц үгмүдин көрң (саң) - фразеологический фонд (запас) келц үгмүд шинҗллннә ном (сурналь) - фразеология как наука

келц үгмүдин олзлх ану - сфера употребления фразеологизмов

келц үгмүд эцгллнн — классификация фразеологизмов келц үгмүдин кев-кец - структура фразеологизмов

келц үгмүдин эв-арк - фразеологическое средство

келц үгмүд бүрдәлнн - образование фразеологизмов

келц үгмүдин келлг - фразеологическое выражение

келц үгин бүрдәмҗ - фразеологическая единица келц үгин эргц - фразеологический оборот

келц үгин ниилмҗ - фразеологическое сращение келц үгин негдлт - фразеологическое единство келц үгин ниицл - фразеологическое сочетание

нерн келц үгмүд - именные фразеологизмы үүлдвр келц үгмүд - глагольные фразеологизмы келц үгин мөчмүд - компоненты фразеологизма келц үгин үүрг - функция фразеологизма

келц үгин бүрн ниитутх - общий, целостный смысл фразеологизма келц үгин хүвллнн - варьирование фразеологизма келц үгин хүвлвр - вариант фразеологизма

келц үгин шилэк;сн (теҗг) утх-чинр - переносное значение фра­ зеологизма

келц үгин диг-даралгч (дигләни) шинҗс - системные свойства фра­

зеологизмов келц үгин зүс-төрл - типы фразеологизмов

келц үгин утх - смысл, содержание фразеологизма келц үгин утх-чинр - значение фразеологизма келц үгин чинр - качество, свойство фразеологизма

келц үгин шинҗ-темдг - признак фразеологизма

21

келц үгин йилһвр ишнэкртемдг - дифференциальный признак фра­

зеологизма

келц үгин кев-янз, янз-бәәдл - форма фразеологизма

келнә дүрслгч ул-сүүр - образная основа языка

кемәц - изречение, идиома

кемәц үгмүдин саң - идиоматика

кем.җәтә керглгддг келц үгмүд - фразеологизмы, ограниченные в

употреблении

хатяр керглгддг келц үгмүд - редкоупотребительные фразеоло­

гизмы

утх-чинрин өңг-шинэк; - смысловой (семантический) оттенок

чинрәрн өөрхн келц үгмүд - синонимичные фразеологизмы

чинрәрн эсргү келц үгмүд - антонимичные фразеологизмы

утх-чинрин ниилмҗин зерг — степень семантической слитности

(спаянности)

олн утх-чинртд келц үг - многозначный фразеологизм

нәәрүллһнә өңг-шинэк; - стилистический оттенок

нерәдгч үүрг - номинативная функция

шуд утх-чинр - прямое значение

шилҗсн (теҗг) утх-чинр - переносное значение

шунмна келц үгмүд - активные фразеологизмы

шунмна биш келц үгмүд - пассивные фразеологизмы

экн авгин (эклгч) утх-чинр - исходное, первичное значение

22

Аавин заңта. Ведущий себя как взрослый (о ребенке). Бөдүн күүнә авцта (бичкнэ тускар).

Эн көвүн бичкнэсн авн аавин заңта гиҗ, хам-хоша бээх улс өкәрлҗ келцхэнэ.

Ааһ цусан асхрулх. Пролить чашу крови своей; бороться, жертвуя всем. Төрскнәннь төлә әмән эс әрвлх.

Әгр хар булгин көвәд аан цусан асхлций... - «Җаңһр».

\ Ааһин ам эс зуулһх (ааһин ам зуулһсн уга). Ничем не угостить, ничего не дать поесть. Ирен күүнд хот өглго һарһх.

-Цэ уунад нартн, - гинэд, сана авен кевтә Дорэк; аднҗ боев.

-Хальмг улс аанин ам зуунад нар гиж; келдг. - Бадмин А.

\ Ааһин дүңгә нүднь аврлт угаһар урвх. Наполняться беспо­

щадной ненавистью ( огромные глаза величиной с чашки). Уур-

тан бүтәд, хәәр-бәәр уга болх.

Хармин Хату Хариг тиигҗ йовсиг үзчкәд, аанин дүңгә нүднъ аврлт уганар урвад, арен әрүн цанан хурннъ алъхн талан үүмлдәд, далднр өргн ээмнь дэәсндән күрхдән кецәнәд, таен алд нурннь тавтан күрхдән белдв. - Хальмг тууль.

V Аанан-саак. Опять, снова тот самый, та самая. Дэкн одак, саак.

Би аанан-саак булхач хар нунс үзчкэд, Арашата хоюрн гетэ бәәэк;, иңг хэәхән мартад хуурчв. - Эрнҗәнә К.

У Авд орх. Пристраститься к чему-либо. Оказаться во власти кого-, чего-либо. Юмна күчнд бәргдх, авлгдх. Күүнә үлмәд, һарт,

медлд орх.

Манҗин бан наснаснъ авн ик гидгэр седкл өгч шилтпен эрдмнь

- эрәтэ цоохрин авд орад одсн, көзрин ду соңсад оркхла, көлнъ ормдан тесч чаддмн биш. - Дорҗин Б.

У Авлдана тоодш. Хаос; сыр-бор. Диг-даран уга бээдл. Эктолһа уга, азр-бизр.

23

Уга. Одд тоолҗ болшго. Кедү дәкҗ тоолхар седсн болхв. Зуг һурвн зуунас давулҗ тоолҗ үзәд угав, цааранднъ ээдрҗ однав. Авлдана тоодш кевтә ара сара хойр болҗ одна. - Бадмин А.

Энд бас авлдана тоодш. Хәрулс, хотна залус нар бәрлдсн тооста ьазр деер көлврлдв. - Нармин М.

\ Аврлт уга. Беспощадный. Өр өвч биш, өршәңгү биш.

Нойн, эс гиҗ зәәсң тохмта күн сәәхн гергтә хар яста эцкин көвүнә ишкә герт ирәд, терүнә гергәр зооган кедг бээсмн.

Кемр тер сәәхн гергнә залу өрцхәр седхлә, аврлтуганар цааҗлдг

бәэсмн. - Амр-Санана А.

Авч идәд бәәнә. Не дает покоя. Одолевает. Амр өгхш. Дарад даҗрх.

Цукар окопдан шухинэд кевтнэ, минометмуд чигн авч идэд бәәнә. - Бембин Т.

Авшг авх. Принять обет; дать клятву. Посвятить себя че­

му-либо. Андһар тэвх. Нет юмнд әмн-цогцан, насан зөрүлх.

Бат арен хойр номин авшг авсн бәэдг. - «Җаңһр».

Әмн-цогцан эрвллго, кесн көдлмшәрн бийән үзүлх болҗ амлҗ иткүлсн деерэн, бас эмд бийнъ дотран авшг авч батлла. -

Дорҗин Б.

^Адг-ядхдан. В крайнем случае, на худой конец. Яһв чигн,

яһдг-кегдг болв чигн.

Адг-ядхдан тер белдчксн салман зөөэк; авхла, үлү болшго билэ,

иим түрү җил. - Тачин А.

...Чи ман хойрт юн болв чигн болхгов, адг-ядхдан дееҗ иддг

күн эс болх билү, эс нарнсн болвчн, насмдн ирсн та ман хойрт

үрн болҗ, нер дуудулх... - Хальмг тууль.

- Адһсн күүкн аавиннь барун бийд. Поспешившая девуш­

ка занимает место на правой стороне кибитки отца (о девушке,

вернувшейся в дом отца после неудачного замужества). Кеҗәх кергән тохнятаһар, хол тоолвртаһар эс күцәхлә, ашнь сэн болдго.

Дегд бичэ аднад бәәтн, аднсн күүкн аавиннь барун бийд гидг.

- Нармин М.

24

4 Адех болх. Жить одиноко в нищете. Арһ-чидлән алдад, һанц бийәрн бээх.

Хэрнь гинич!.. Күүнә олзтаһар күүк буулнҗ, гер авхар адсх болад, иигэд күләнэд йовсн болхмч! -Дорҗин Б.

\Аҗг авх. Намотать (себе) на ус. Бийдән тодлх.

Кеҗәх көдлмшән бакчуд шинҗлэд, аҗг авад бәэнә.

\Аҗрһ болх. Властвовать. Нойрхх, әмт әәлһх.

-Әмд бийнъ әрә торч йовх күүнә хөөч көвүнд аҗрн болхдан ичхнч! - гинэд, Бавур беелэнэн зүүкәд, модан түшәд зогсв. - Эр-

нҗәнә К.

V Аҗрһнь алг болхла, унһнь булг болдг. Если жеребец пегий, то жеребёнок бывает белоногий (сравн. яблоко от яблони неда­ леко падает). Эцкин заяснас хөөһдго.

Аҗрһнъ алг болхла, унннъ булг болна, аавиннъ дассн эрдмэс

альдаран одх билә. - Эрнҗәнә К.

у Азр-бузр болх. Выставлять себя на позор. Вести позорный образ жизни. Андрх, һутрх, бийән һутах.

Эмтнд азр-бузр болад, үг карнад, дала юм татчкад, ода ирҗ юн гидг юмухалҗах күмч? - Дорҗин Б.

Айс тамин йоралд хатсв. Пусть ожидает меня самое дно ада

(клятва). Үксв-хатсв гиҗ, андһар тәвх.

- Чамаг чилң нурнн дел деер эс авхинь айс тамин йоралд хат­

св, - гиэк; анднарлв... - Хальмг тууль.

Айстан түумрт орх. Лезть безрассудно в огонь. На-цааһинь

тооллго аюлур зорх.

Бийэн сагл. Айстан улаҗасн түүмрт бичэ орад йов, халуч

билэч. - Нармин М.

V Алдр-билдр цокх (һарһх). Мутить воду. Крутить мозги. Мек-

тах олзлх, худл-хуурмг йовдл һарһх.

Хаалнасн хаҗиэк;, далътрҗ, алдр-билдр цокх ухан Баатуд кезәд чигн ордго билэ. - Дорж;ин Б.

Алмс эзлен кун. Человек, в которого вселился бес. Шулм эрг-

җәх кун.

25

Ээҗ, намаг шулм эзлсн күн гиҗ, әмтн келнә, би яахмби? -

Хальмг тууль.

Нег уга күн биш. Илвтә, эс гиж; алмс эзлсн күн гиҗ өврҗ келҗәцхэнә. Намаг оч эс келсн болхла, зәрм өвгднъ бүүрән соляд нүүхмн гиҗ өвклзҗәҗ. - Эрнҗәнә К.

\Алн алдх. Готов убить. Цокад алн гих.

-Ирх биш, танд ирсн намаг цокад, керлдәд, бийим алн алдад бәәнә, - гиҗ Нусха-Му келнә. - Хальмг тууль.

\Алң болх (сәәхн). Удивляться, изумляться. Удивительно кра­ сивый. Өврх, һәәхх.

Бюрод суусн улс алң боллдад, ардаснъ хәләлдәд үлдцхэв. - Та­ нин А.

Мирки Миндрикович тас алң болад, гергән барун нарарн нурннаснь бәрәд зогсв. - Танин А.

Алц болх сзэхн асхар банчуд сергмҗтә кевәр цаган давулв.

/ Алс-булс болх. Быть не в состоянии что-нибудь понять.

Диг-дараһан алдх, юн болснь эс медх.

Нөөртнъ эс болх зүүдн орад, алс-булс болад, серок; босад, наза нархла, ор зрз шарлж; йовна. - Танин А.

•V Алтн жола эргүлҗ (менд хәрү) ирх. Благополучно (в здра­ вии) вернуться. Көөсән күцҗ, эрүл-менд гертән күрх.

Деерзс алтн җола зөв эргүлж;, менд ирхинь мөрэлж;, делкэн күмн-змтн цуг ки тасрж; күлзж;знэ. - Эрнҗәнә К.

Алтн йорал. Золотое дно. Чилшго ик зөөр.

Буран - бичкн хотн. Эн хотна иргд ик салг бәәнә. Эн - таен зу кар күн: орс, хальмг, хасг улс көдлнэ. Зансчнр хорвс нуурас

миңнн алд шүүгүлэр заксигутхад гилтэ бзрнз. Тегэд энүг «алтн

йорал» гиж; нерздснъ орта. - Бембин Т.

Алц-тааһан үзх. Разобраться, кто сильнее в схватке, в борьбе. Бәәр-бәрлдәнд, ноолданд харһлцад, кен чидлтэнь медх.

Көвүн тер кевтэн хаана цахрур ирэд келв: - Мини хатыг мекзр, күчэр хулхалад авад йовж; одла, ода олж; авув, би бас тер хаана нутгин хан болдув, эн хан би хойр эврэн бийсэрн алц-та- анан үзлцнэвидн, - гив. - Тадн ман хоорнд бича орлцтн. - Хальмг тууль.

26

' Аль сансарн. Жить с безграничными правами; жить без за­

бот. Аһу зөвтә; зовлң, түрү уга бәәх.

Болен бийнь эдн нурвад, дөрвәд бүл улс зарцта, алъ сансарн бәэсн улс билэ. -Дорҗин Б.

Аль сансарн бәәх. Как хотят, так и живут. Жить привольно, припеваючи. Амр-таварн дурндан җирһх.

Яһсн амулңта цагла харнҗ үүдҗ өсчәх үрд болв эдн! Иим

сээхн, аль сансарн бәәдг җирнлд күрхвидн гиҗ, мана өвкнр, аавнр, бидн санҗ йовсн болхий? Седклднъ зовлң уга, севркәднъ заг

уга, ях гих өвчн уга, я гнх зовлң уга. - Эрнҗәнә К.

Альдас оһтрһу буухнь темдг уга. Неизвестно, с какой сто­ роны грянет гром (придет беда). Хамаһас аюл-әәмшг ирхнь медгддго.

Сагар бээх кергтэ, сагар. Алъдас нал цэклэк;, онтрну буухнъ ода темдг уга. Үзг болннас чигн ниргәд бәэхмн. - Дорҗин Б.

Альмн ундг зэ уга. Яблоку негде упасть. То-томҗ уга олн кун

хурад, сул орм уга болх.

Сойлын бэәшңд олн эмтн хурв, альмн ундг зэ уга, оратад ирснъ үүднә өөр дарцлдв.

''-Г Альхан делгх. Просить помощи (милостыню), һууль һуух.

Туру-зуду бээх учрар альхан делгәд, бийдән теҗэл нуульнҗ

авх.

Альхн деерэн бэрх. Баловать. Создавать беззаботную жизнь.

Эркәр өскх, дегд эрклүлх.

Альхн деерэн бэрэд бээхв, аль сансарчнь бээлнхв, оранаечн

авн көлинчн үзүр күртл алтлхв. - Басңга Б.

У Альхна эре эс үзгдх (үзгддгән уурх) цаг. Пора вечерних сумерков. Өдрин гегән тасрад, хо бүрүл орҗах кем.

Альхна эрэнь үзгддгэн уурад ирсн хо бүрүлин цаг билэ. Тер бийнь Зандан хо цанан чирә, хойр хар күмсгнь, барта күрң альчурин захас давад, саглрсн хар күкл Батад тодрха үзгднэ. — Эрн-

җәнә К.

/ Аляһан амндан зуусн, альхн деерэн шам шатасн күн.

Злостный хулиган, негодяй. Бузр-азр үгтә, адта азд күн.

27

Не болх, яһсн юмчи, тиигтлэн алянан амндан зуусн, альхн деерэн шам шатасн кун бишч, тат эн келэн! - «Теегин герл».

Алянан амндан зуусн, альхн деерэн шам шатасн, төөрсн нодль болен, тошен бух болен орндулмудла янад седклән негдулхэр бээдгинъ Бата медҗәхш. - Эрнҗәнә К.

V Алян ард орх. Вести распутную жизнь. Аля-елдң боях, цалдңнх.

Цаарандан әркин, алян ард орад, хаҗудан зуну-җилдр улс цуглулад, чик седкләр, ноодан бәәэк; кодлдг улсиг бийэсн холд бәәлһәд, теднэ тускар хов-җив цуглулад, харнад, уг куундхлзрн: «Кодлмшәсчн көөнәв. Хуурмгар, седклән тәвлго кодлҗәнәч!» -

гидг боле. - Тачин А.

Ам авх. Взять (твердое) слово, устное заверение. Бат угинь келүлх.

Зуг мини тадна амиг авхар седҗәхм - эн төрин тускар кенд боле чигн докъя медулм уг авх зов угавидн. - Дорҗин Б.

V Ам алдх. Случайно (ненароком) проговориться. Келшго угон

алдад келчкх.

Болҗах куундврт эврэннъ нуувчан ам алдад келчкэд, залу до­ игран нундрхад бээв.

\/ Ам аңһах. Молвить слово. Амн уг келх, бий деерасн уг келх.

Булннд көөрк гиҗ, ам ацнах оорхн садн чигн шидрт уга. -

Басңга Б.

Ам аңһах арһ (зөв) уга. Нельзя даже и словом обмолвиться. Үг келҗ болшго, уг келх зев эс егх.

Тор нуувчин. Тер толэд кун куунд ам ацнах зов уга болҗана.

- Нармин М.

Энчн Советин орн-нутг. Ам ацнах зовим нанас кен чигн кун булаҗ авч чадшго. - «Теегин герл».

Митрофановин завод, һәрэн келсэр дуцнхлэ, эвртэ ик чигн,

кесгмицнн кун кодлдг болна. Көдлмшнь күнд, көлснә мөңгнь бичкн, йир юунар боле чигн кодлмшч кууг дорацулх, меклх саната. Ял улм иктэд, зов-учран келхэр седхлэ, кеочкх. Ам ацнадг арн чигн уга. - Бембин Т.

28

ч Ам бөглх (ам бәрх, хазарлх). Затыкать рот. Күчәр (чидләр) үг келүлл уга бәәх.

Үг каркад, алдад оркм чигә амдын негиг бөгләд орксн болхла...

- Дорҗин Б.

Намаг хәләхнч, йоснахн бас чигн амим хазарлхар, көлим тушхар, деерм зәәдцнхәр седсн бийнь, даргдсн угав, нам өкәс гиҗ нукрҗ өгсн угав. - Бембин Т.

Ам задһа күн. Болтливый (несдержанный на язык) человек. Бурмха, олн үгтә күн.

Ам задка куунд иткэк;, уг бичэ кел. Келэрн келдур кекэд, келсичн цааранднъ йовулх.

Ам залһх. Передавать чужие слова. Күүнә келен үгиг цааранднь тархаһад йовулх.

Нуувчинэр келен зәцгд ам залкад, олн чикнд соцсулв.

Ам хаһлх. Начинать говорить (выступать) первым. Эмтин

түрүнд үг келх.

Хург эклхлэ, хурц олмка келтэ медэт ам хаклэк;, эмтнэ онъг авлв.

Ам эргх. Попрошайничать. Күүнәс теҗәл хәәх, хот сурх.

Одахн куртл орсин ам эргэд, хатсн одмгин халъс цуглулҗ,

теҗәл кеҗ йовен Бадмин Ларлу. - Дорҗин Б.

Аман аңһаһад йовх. Ротозейничать, зевать. Аңхун, санамр бээх.

Ода бас чамла эдл офицер болад, алтн погон зуухв. Тегэд би ухатай, аль чи ухатайч? Дээнэ цагт аман ацкакад йовен кун толкакан геечкдмн... - Бадмин А.

/ Аман аңһаһад үлдх. Остаться без ничего (букв. разинув рот). Уршгла харһад, бәәсән геех.

Итклтэ толэдэн йовден куунд меклгдэд, аман ацкакад улдв.

V Аман аңһасинь өгх (күцәх). Исполнять все прихоти (жела­

ния). Сурен болһнынь бәрүлх: зөвтәһинь чигн, зөвгоһинь чигн.

Манахнд болхла, мел эн-тер гигч солю юмн уга. Авдг алван, өгйэн мөңгэн авдгнъ йирин авна. Аман аңкасинъ огчкэд, тагчг бәэнэвидн. - Дорҗин Б.

29

>/’ Аман аңһачкад суух. Проявлять беспечность. Сидеть, рази­ нув рот. Юм оньгтан авлго аңхун кевәр бээх, оньган геех.

Тадн чигн бийстн аман ацьачкад суулго, бас арнинъ хэн бдэтн.

- Дорҗин Б.

Аман бэрх. Жалеть о чем-либо потерянном, переживать о

чем-либо упущенном. Эндү һарһад, эс гиҗ нег юм алдад орксн-

дан һундх.

Болнацхатн, залус! Хаҗһр нарнҗ бәәцхәвзәт. Хөөннъ бийстн

аман бәрцхәхт. - Басңга Б.

Аман татх. Придержать язык. Олн үг келдгән уурх.

Не, базр һарнҗах баавнанр кевтә янад хәэкрлдэд ирвт? Аман татцхатпн! - Дорҗин Б.

К/Амар давад бәәх. Попусту обсуждать, пустословить. Дала

үлү үг келх.

Көдлмшәрн давад бәәсн сэн, зуг хоосн амар давад бәәхлә, му

юмн. - Нармин М.

-V Амар орад, хамрар һарч одх. Быть слишком шустрым, про­ являть чрезмерную проворность. Дегд шунмһа болх.

Одакитн тиим гиҗ, би нам меддгол. Амар орчкад, нэәтхүллго хамрар нарч одх бәәдлтә. - Басңга Б.

—4 Амарн Алта һатлх. Трепаться, молоть языком. На языке хоть

куда, на деле - никуда. Хоосн үгәрн юм кечкхәр, күцәчкхәр седх.

Дала юм кечксн, күцәчксәр, амарн Алта натлх бээдл карнад бәэдг Аздан Чон болн энүнә мет улсиг парть бурушаҗ нээлв. -

Дорҗин Б.

V Амарн һартлан тоогдх. Угощаться вдоволь. Сәәнәр гиичлгдх.

Авн бергнэсн амарн ьартлан тоогдсн болхговт? - Дорҗин Б.

Амбр-умбр күүндх. Разговаривать, беседовать. Ю-бис күүндх.

Тиигэд хойр худ өвгн үрдиннь хөөткин тускар амбр-умбр

күүндәд, хоштан ирэд, гер-герэрн орад, наран унаьад, тэмкэн татад, амрад суулннлань, Нарна көвүн Бата орҗ ирэд: - Де­ душка, Вас наш аав приглашает домой чай пить. - Тачин А.

7 Амһаһан сулдхл уга. Не распускать себя, не расслабляться.

Бийән һартан бәрәд бәәх.

30

- Хургт тәвхмн, - гиҗ Баазр келв. - Олн яһҗ шииднә, түүгәрнъ болхмн. — Олн - оларн, йосн - йосарн, - гиҗ Санҗ хәрүцв. - Олн-олн гинәд, айстнъ амнанинь сулдхад бэәхмн биш. - Нар­ мин М.

р^ЦАмдад авх. Пересекать путь. Хаалһ керчәд һарх.

Өмнәһүрнь нег полк церг амдад авдг болна. - Хальмг тууль.

/ Аминь бөглх. Затыкать рот. Үг келдг арһинь таслх. Әәлһәд, шахад, ә таслулчкх.

Колхоз бүрдәлһнә йовудын тускар цаг-цагар эрк биш

соңсхҗатн гиҗ эс бәәнү? Тиигхлэ яндг боле чигн, аминь бөглдг ууд олх кергтә. - Дорҗин Б.

гМаңна хаанд сурсинъ өгэд, аминь бөглчкх кергтә. - Басңга Б.

Аминь дурах. Передразнивать. Кү дурасн болад, инәдтә шог-

та кевәр үзүлх.

Бичкн цагтан көвүн кенә боле чигн аминь дуранад, шог наад тәвәд, олн әмт шуугулэк; йовла.

Амн сән үг. Хорошие, приятные слова. Тааста үг.

Көвүн санҗанад: — Амн сән үгичинъ соңснав, - гив- Хальмг тууль.

\ Амн усн. Чистая проточная вода. Цевр болн әмтәхн урсхул

усн.

Одх хотн Чөөрән ар бийд арен дуунад. Тиигән күрэд ирхлэ, нолнь дүүрң усн, өвснъ өвдгцэ. Амн уста мал йир тарнн. - Нар­ мин М.

|/ Амн үгән өгх. Дать слово (клятву). Нег юм эртэснь келэрн батлх.

«Эцкчн эмд цагт теднэ көвүнд чамаг огх болад, амн үгән огчклэвидн. Би келен үгән хәрү авш угав», - гинэд, эк йосндан аздлх

бээдл парад ирв. - Эрнҗәнә К.

/ Амна зог болх. Стать притчей во языцех, не сходить с языка. Күр-күүндврин учр болх, күүнә келнәс эс хөөһх.

Колхозд орсн күүнә малнь, күүкднь, гергднъ олн дундан

болх юмн... Чини-мини уга гих... зәңг амна зог болад бээв. -

Манҗин Н.

31

Амнаннь зава һарһх. Чесать языком. Дать волю языку. Харҗахар болх-болшго үг келх, цалһ-цаман үг келх.

Зәңг ядад бээдг улс бак бигил, тиим улс якэк; кевтэ амнаннь зава каркҗ келҗ йовцхадг болх. - Дорҗин Б.

Амнас ам кедх. Передавать из уст в уста. Зәңг тархагдад йовх.

Өнчн Харла көвүнлэ эн се болен йовдл амнас ам кедҗ, эмтн дунд олн зүсн күр-күүндә үүдәв. - Дорҗин Б.

Амнасн һарһҗ келен уга. Не проронить по этому случаю ни слова. Дун уга бээх. Юм эс келх.

Салм белдлкэн хайхмт гиен заквритн тенд соңсад уга, би чигн амнасн каркэк; келен угав, урмдынъ хәрүлшгокар седэд. -

Тачин А.

Амндан багтсарн (орсарн) му келх. Обругать скверными словами. Бузр-азр үгәр муурулх, дорацулх, һэәлх.

Шахҗанат, күч үзүлҗзнәт, муудм күрхәр бэзнәт гинэд, йосна күүг амндан багтсар му келх. - Дорҗин Б.

Медҗэнэ, медҗәнә... Амндан багтсарн келэк; ав. Чини зөв. Арк уга. - Басңга Б.

- Мөңгн дала манд! Манла әдл чамд уга. Кедү эуилдэн кеер хөөч бәәсн бийчн, нүцкн хошнгта йовнач. Нохала худ болен күн баасарн хүрм кедмн, - гикэд, Цевгин күрднр хар эмгн амндан ор­ сарн хэәкрв... - Бадмин А.

Амндан бат. Твердый на слово. Үгән бәрдг, келсндән күрдг.

Чини чигн бийчн амндан бат бол. Аюдан бурэк; йовад, алдад үг келзд орквзгоч. - Дорҗин Б.

Амндан ус балһсн кевтэ (мет). Будто в рот воды набрал. Таг-

чг, э-чимэн уга бээх.

«Амндан ус балкон улс мет тагчг суухар, хот эдлтн гинэд, эдндзн келх билү», - гиҗ Бергэс ухалв. - Бадмин А.

- Чамаг амндан ус авен кевтэ суухла, тер яахв. Эврэнньховин

телэ ноолдхмн билэ, - гиҗ Эббэ келв. - Нармин М.

Амнднь мөңг чикх. Подкупить, дать взятку. Өглһ өгх. Мөңг, өлг-эд өгэд, бий талан татад авчкх.

Өлкэн татад уга бэәэк; каркҗ йовх аалинь хәләкич түңгиг. Кишгтә юмби? Амнднь мөңг чикәд хәләдговчи? - Басңга Б.

32

Амнчн тоста (өөктә) болтха! Пусть из уст твоих молвятся только добрые слова! Амнасчн сән-сәәхн үг һарч йовтха!

- Тана күүкн Анҗула хәрд нарчана, күргнтн эн, Захар Бадминович, урднь дээнэ летчик йовсн, ода совхозин нүүрлгч көдләч,

- гиҗ Мукөвүн келв. - Үнәр келҗәхлә, йир сән, амнчн өөктә бол­ тха. - Бадмин А.

- Әмтн танд ханх, ачитн мартхн уга, - болҗ, ахлач өргмҗин авцтанар келв. - Тавта сән амта көвүн бәэҗч, амнчн

өөктә-тоста болтха! Керг күцхлә - йир сән... - Дорҗин Б.

Амнь халх. Слегка выпить, быть навеселе. Разгорячиться от речей. Әрк-чаһр эдләд, невчк хальң болад ирх. Үг-күүртән халх.

Амнь халсн медәтнр йөрәлән тэвәд, өрвэк; аркул цемшҗ ишкэд, парад эрлдв. - Дорҗин Б.

Амрарнь келхд. Одним словом. Проще говоря. Дала үг кел-

лго, цен үгәр цәәлһх.

Амрарнь келхд, бичкдүд әәмшгтә зеткрлэ харкв чигн, ашнъ сэн амулцта кевәр тогсв.

Амр-зая(н) эс огх (уга). Не давать покоя. Лишать покоя.

Төвкнлһинь эвдх. Амрлһ эс егх.

Ода деерән амр-заян уга. - Эрнҗәнә К.

Эн хойр ачта ээҗ-ааван санҗанавидн, йовхмн, одхмн гинэд, амр өгхш. - Тачин А.

Амр-таварн бээх. Пребывать в покое и благополучии. Жить без забот и хлопот. Төвкнүн, амулң бәәх. Түрү-зүдү, зовлң медлго җирһх.

Арднъ үлдсн хотнд амр-таван авад кевтсн мал асхн эдлсн

идәндән диинрв. - Дорҗин Б.

Амр эс өгх (амр өглго бәәх). Не давать покоя. Төвкнүн эс

бәәлһх, көндәһәд бәәх.

Амр өгшго болм кевтэ гисн үгмүд цунарапаснь давунар Бакдгин экнд хадасн болэк; хадгдад, зүркнь хард гинәд одв. -

Дорҗин Б.

Әрлтн, әрлтн... Иигҗ бәәэк;, энчн тан хойрт амр өгдмн бит.

- Басңга Б.

33

Амсн-умсн җирһв. Стали жить-поживать. Амрад-җирһэд

бәәв.

Өвгн ЭЛ12Н хойр арднъ алтта-мөңгтә болад, амрад амсн-умсн

җирһв. - Хальмг тууль.

•ч Амта-келтә. Бойкий на язык. Олмһа келтә.

Баахн бийднь, медрлтә, амта-келтэ гинәд, иим ик көдлмшт

тәвгдсмн. - Нармин М.

\Амта тоотнь. Все, кто может говорить. Келтә күн болһн.

Ода янад, юн болад, иим юмн соцсгдад одна гидгнъ энв? Амта

тоотнъ цунар келэк; бэәнәлм. - Дорҗин Б.

Амтан барх. Потерять честь, опозориться. Нерән һутах. Золу күн тиигҗ амтан бардмн биш. Хадм эцкиннь уурнъ

тәәлрәд, кургндэн санань зове. - Бадмин А.

Тадн укр саадг лавшгтанан ирэд, амтым барвзгот. -

Доржин Б.

Амтн уга кун. Бессовестный, негодяй. Ичр-һутран геесн күн.

Таниг карнсн эцклэрн эдл кун гиэк; күндлҗ сандг билэв. Боле та йир амтн уга кун сановит. — Дорҗин Б.

Амтынь авх. Пристраститься к чему-либо. Нег юмнд дурлч-

кад, җилвтәд бээх.

Амтынь авчксн Бата архлв чигн, бээш уга деерэн пара. Удм

цааранднь сурх дурнъ курэд, өдрин килэсн, сөөнин зүүдн болад бээв. - Эрнҗәнә К.

Тертн амтынь авад, хэру эргэд бээдгнь тер. Шулмиг дарунь эс көөхлэ, бээршч оддг, нарч өгдго биший! - Хальмг тууль.

Анда-санда боях. Всполошиться. Әмт догдлулх, кесг кү

үүмүлх.

Саңнҗиг директор орсна маңндуртнь ах тооч дала эдл цааста орм; ирэд, анда-санда болад, дала цааснд нар тэвулэд, тииз дарулад йовэк; одла. - Дорҗин Б.

АндЬар тэвх. Дать клятву. Сүртә авъяс бәрҗ, бат үгән егх.

Тиигэк; Тең нолын ковэд бидн орс хальмг хойр буунин ам умсч,

анднаран тәвҗ, ах-ду боллавидн. - Бадмин А.

34

Зул өргәд, бурхн багшин, эс гиҗ Зунквин гегәнә өмн суунад,

мини көвүн күүнә юм көндәшго гинәд, анднар тәвәд мөргэк; өгнәв. - Бадмин А.

Анчинь авх. Получить известие. Зәңг-зә соңсх.

Бас манахст юн болҗахинь нег анчинь авлго аднҗ болх уга.

- Дорҗин Б.

Увш-хун-тәәэк; эвинь олад күүндхлә, икәрнь тәвэк;, авх зөвтә татлн алван авх. Түүнд икәр илгәнәд, нег анчинь авх кергтэ. -

Басңга Б.

Аңгин ард орх. Преследовать зверя. Аң көөх.

Кесг олн хонгт аңгин ард орад, нөр-хол уга муурчкад, Сагсг Саарл Күлгән киитн булгин уснд, көк девән өвснд, болдын сэәнәр бончад, төмрин сәәнэр төдгләд хайчкад, бийнъ... сершгонарунтад одна. - Хальмг тууль.

Ара харһулх юмн уга. Нет ни крошки; даже на язык поло­ жить нечего. Гесндән олг авх хот уга.

Ара харнулдг юмн угай? Цаачн нег томиа нуйр үлдлә, ода буда кеҗуухмн. - Нармин М.

./'■ Араһан зуух. Сжать челюсти; терпеть боль; держать себя в

руках. Күнд зовлң тесх, өвдкүр даах.

Эн гергн даңгин хоорнднь орад, эцкиг эвләд авчкна гиҗ, Така

аранан зууэк;, Сәәхләд дотран уурлҗана. - Бадмин А.

Санлын бригадас тер цүүгәнә хөөн селәһәр орэк; аашад, нег нөкд олҗ авад, тер кшива Эрднәс хәрүнән авсн болхнъ гиҗ, аранъ зуугдҗ йовла. - Саңһҗин Б.

Араһан зууһад, шүдән хэврх. Еле себя сдерживать. Әрә бийән бәрәд тесх.

- Арн уга, идгэрнь орулад келчкхлэм, аранан зуунад, нам шүдән хэврэд, нудрмарн стол цокчкад, шурд эрлв, - гичкэд, Эрднь Бораевич күр-күр гинэд инэв. - Тачин А.

Аран күцх. Подрасти, набраться ума-разума. Өсәд, томан орад ирх.

Чамаг соңсад бәәхнъ -мухурнна бәәдлтәч... Мәәлхәс талдан ямаран чигн гем уга бээдлтэ. Боле бичсичн авад хәләхлә, аранчн йостанар күцэд бәәэк;. - Бембин Т.

35

Арһ тасрх. Обессилить, стать беспомощным. Чидлән чиләх. Чинәһән геех.

Сөөднь чик нөр уга, өдртнъ күнд хар көдлмш кесн учрар Эрдән арннь тасрад, амнь хагсчах бийнъ босч, ундан хэрүлҗ чадсн уга.

'Арһ угад зарһ уга. Нельзя судить того, кто не мог преодолеть невозможное. Болшго юмиг күцәҗ чадсн уга гиҗ шоодхмн биш.

Өдр-сөөкин кемҗә медлго, эврәннъ чееҗләрн ноолдад йовдг Булннд цаг хамаран давснь медгдхш... Арк. угад зарк уга гишц, болш уга юмн болит уга. - Басңга Б.

Арһан барх. Очутиться в безвыходном положении. Терять надежду, отчаиваться. Арһ уга йовдлла харһх. Итклән гееһәд,

цөкрх.

Маши күләҗ-күлгҗ, аркан барад, күүкд-көвүд хол хаалһд хур, салъкнас ээлго йовкар карад йовцхав.

Кемр торкн нооста хоодиг аркан барад ирхлэрн, алад, махинь олзл.җ болхла, отхта хоодэс нег чигн толка алэк; болшго.

- Тачин А.

Арһан нөл уга (хармнл уга). Не жалея сил и возможностей. Чидлэн эрвллго.

һурвн көвүн аркан нөлуга, эмч болкнд үзүлнә.-Халъмгтррй,. Элстин болн райодын цутхлңгудын күч-көлсчнриг бззсн аркан хармнл уга, түрүләд харкҗах малчнрт шулукар күрч, ту-

сан халъдатн гиэк; соңсхна. - Тачин А.

Арһинь хәәх. Искать выход, решение. Привести к благопри­ ятному концу, результату. Кергиг чик мортнь орулх.

Би хара зөңдән өдрән чилэкэд, балке орсн угав: кодлмшиннь аркинь хээкэд, олн тор күцэвүв.

Адг-ядхдан отхта хурсх өгдг хөөдән цадхлң үвләс һарһад, төлән авх арк мана района кардачнр бас хәэсн уга. - Тачин А.

Арһ-мек тоола бәәҗ. Обдумывая свои уловки, ухищрения.

Мек-тахиг ухала бәәҗ.

Урднь меклчкен Сөнәкулм арк-мек тоола бэәҗ, негмек санҗ авна. - Хальмг тууль.

36

Арһта болхла. Если была бы возможность. Чадвр бээсн

болхнь.

Аркта болхла, амндан зуунад, үлә талан авад одх саната. -

Эрнҗәнә К.

IАрһта гиснь. Наилучший. Цугтаһаснь сэнь, деернь.

Баахн көвүд-күүкд, берэд арнта гиен хувцарн кеерсн Бакдга

герүр хурв. - Дорҗин Б.

Ардан чикэн огх. Прислушиваться, не оставлять без внима­ ния. Мартл уга, оньдин оньгтан авх.

Банчудын күцәҗәх керг йир оралдата, чи амрлннд паре чигн,

ардан чикэн өгн бэ. Ик дамшлтычн күндләд сурҗанав.

/Ардаснь ноха түкрх. Выгнать с позором, һутаһад, му нер

зүүлһәд көөх.

Фашистнр мана орн-нутгиг дээлхэр ирлэ, Улан Ээрм, советск эмтн негн кевтэ босад, деермчнриг ардаснь ноха түкрәд, төрскн назрасн уга келэ.

хАрднь орх. Взяться основательно, заняться специально. Шишлң керг гиһәд, цуг оньган өгәд күцәх.

Тер хамгиг үкс гиҗ, арднь орҗ чиклдгин арн хээх болэк; нарв.

- Дорҗин Б.

Бата сурнулясн цон хонгт дутад, унтл-кевтл уга чирмэнэд,

арднь орад неклдэ йовэк; - унав нарш уга, утлв чилш уга утьта инъг болҗ, аман авлцен Сергән Васильтә цецн күүк, эв-арн ухалад, олад авв. - Эрнҗәнә К.

х; Арсинь авх. Снимать, спускать с кого-либо шкуру. Аврлт угаһар засх, цокх, гүвдх.

- Чамаг, кишго ноха, арсичнъ авсв. Зуг ирэк; өгич, - гинэд,

Санҗ йовдңнад бэәнә. - Басңга Б.

^Арсм кех. Заниматься спекуляцией (наживой). Хулд-гүүлгә

кех. Сольх, дольх.

Дәкәд үдү-түдү болҗанад: - Ээҗ-ээҗ, нег цөөкн мөңг өгит,

арсм кенәв, - гинә. - Хальмг тууль.

/ Арендам әрә багтх. Чрезмерно гордиться, хвастаться. Испы­ тывать острое чувство стыда, чувствовать себя в неудобном по­ ложении. Дегд көөрх, ик сана зүүх.

37

Догшн хариг эдлчксн залу көөс цахртл көөрәд, бийән бив

гиьәд, арсндан эрә багтҗана.

ч Архлв чигн, бәәш уга деерән һарх. Даже на привязи не удер­

жать. Ю эс кев чигн, бәрҗ эс чадх. Торшго боях.

Амтынь авчксн Бата архлв чигн, бээш уга деерэн паре. Ули

цааранднь сурх дурнь күрәд, өдрин киләсн, сөөнин зуудн болад бэәв. - Эрнҗәнә К.

\ Ас-мә (уга). Без понятия. Ни аза не знать. Төрүц юм меддго, мала-маам.

Орсанар ямаран чигн ас-мэ гиен уг меддго улсиг амдач гиен,

ик медрлтэ күн болҗ тоолгдна. - Дорҗин Б.

Гришкинхн хөөч хэәҗәдгҗ. Бээлнв гиэк;, гем уга, ядхдан ас-

мз гих юм сурсна бийнъ олз. - Эрнж;энэ К.

Асрлһнд орулх. Поставить на стойловое содержание. Малан белдсн теҗәләр аерх.

Мал идшлулдг казр уга болад, малмудан бар сарин арвнас авн зогсаҗ, аерлннд орулемн. - Тачин А.

^“Асхрхла - ааһ цусн, әгрхлә - нээмн чимгн. Если и прольет­ ся - всего лишь чаша крови, если и высохнут - всего-то восемь

косточек. Где наша не пропадала. Альд эс чилен цогцв.

Довтлх шоцхрин нудн паре. Эгрэд одхла, нээмн чимгн бшиий!

Асхрад одхла, аан цусн биший! - гиэк; хэәкрв. - «Җаңһр». \/Ата-марһаһан авх. Отыграть. Взять реванш. Отомстить. Үзен,'даасн түрү-зовлңган хәрүлх.

Тер кишго андн нохасас ата-марнакан авен болхнь гикэд са-

над оркхла, дотркм киитрэд бәәнэ. - Бембин Т.

Атхр бәәдл һарх. Показаться угрюмым, хмурым, мрачным. Атысн, миркһр бәәдл.

Аанан~саак шогч Увша куукнд шог келэд, саадрулх авъяс

нарнв, куукн буру хандад, улм атхр бээдл паре. - Эрнҗәнә К. Атхулдг алтн-мөңгн уга. Нет средств дать взятку. Альхнднь

авлһ бәрүлдг арһ уга.

Зарнчин бәәх бэәдлиг, сурад бэәх сурврмудынь тадн бийстн

соңсчанат: мел Амха деер шавхар седэд, Очкаг татад бээнэ.

38

Учр юундв гихлэ - Амха угатя, арнан хәәҗ атхулдг алтн-мөңгн уга. Тер учрар уүг харсдг йосн, татдг кун уга. - Бембин Т.

Ах-дүүһин оңһа. Родственники, братья. Эврә махн-цусн, эл-

гн-садн.

Ардасминь некәд ирдг ах-дүүнин оңнауга эс билу. - «Җаңһр».

\Ах нойн баав! Всемогущий государь! Нутгин күч иктә эзн.

Ах нойн баав! Герт орад нартн болна. - Хальмг тууль.

Намаг Чүүчэ гидгән, нег үлу тпурнта гидгән кентпн болв чигн

хайтн, марттн, эс гихлә толнауга үлдхтп... - Басңга Б.

«Уга, ах нойн баавин зергәс», - гиҗ келчкәд, гүвр маасхлзад авна. - Бембин Т.

- Ахрар келхлә. Если кратко, короче говоря. Цөн үгәр товчлад

келхлә.

Ахрар келхлә, үр ах эмч, би тана нөкд - малый фельдшер

болҗанав. - Тачин А.

\ Ахрхн ухата. Скудоумный, недалекий, нерасчетливый. Өөрхн

тоолврта.

Манҗ гергән шоодад келв: « Чи утп үстәч, зуг ахрхн ухатач».

. Ацата болх. Быть беременной. Гестә, күнд бәәх.

Тиигҗ бәәтлнъ, Арамбар хаана экнъ ацата болад бәәв. Эн ик му йор. һарсн күүкинь царин арсар бүтәнәд алчкад, нолд хаяд урсхачкна. - Хальмг тууль.

\/ Ач-тус кех. Приносить пользу, оказывать помощь. Дөң болх.

Ач-тус кесн көвүн, ю авнач? - Хальмг тууль.

Аицнь (уңгднь) амр эс огх. Не давать покоя. Төвкнүн эс бәәлһх. Өшә көөх.

- Тегэд би эн малые цөөлх, эвтәлх саната бәәнәв, - гиҗ Бакдг цааранднъ үрвэк; келв. - Эс эвтәлхлә, нанд йирин аштнъ амр өгдг бәәдл уга. - Дорҗин Б.

Аюһинь дахад бәәх. Поступать согласно чему-либо. По­

слушно следовать за кем-либо. Нег юмна заң-бәәр дахх. Ямр нег күүнә ухан-тоолврар болн келен үгәрнь бәәх.

- Э-э, тиим балл уга, - гиэк; гертк эмтн нег дуунар ярд гинэд одцхав. - Арн бәэнү. Аюнинъ дахад бәәх зөвтэ улс, эмтн болҗана. - Басңга Б.

39

Аюдан йовдг күн биш. Просто так не ходит. Учр угаһар

йовдго күн.

Ахрар келхлэ, аюдан йовдг күн биш. - Бембин Т. Аю-кейүһинь (медҗ) авх. Разобраться в чем дело. Учр-ут-

хинь йилһәд ирх.

Медгдэд бээнэл энчн. Мел муңхг күн биш, аю-кейуьинь ава бээнәвидн. - Дорҗин Б.

Аюл даах. Пережить невзгоды, преодолеть трудности. Ха- ту-мөтү юм тесх.

Намрин идг му болад, зөвәр эцҗ одсн хөөдт түрүн ирсн аюл

даадг чидл курчэхш. - Тачин А.

Аюл улм көлавад бәәнә. Ненастье набирает силу. Теңгрин бәәдл улм му болх.

Дорд үзгин дөрвн районд налзурҗах йиртмҗин аюл улм кол авад, йоста гидг зуд болҗахинъ цуг әмтнд медүлв. - Тачин А.

Аюл хату болх. Опасное, жестокое условие. Заквр шүрүн бо­ лад, зааврас давҗ эс чадх.

Хаана аюл хату болад, курвлн элчиг дахад ирнэ. - Хальмг тууль.

Ә

Әәһән огх. Подать голос. Дууһан өгх, келх.

- Көлсинъ сээнәр хагсачкад, эмәлинъ авад, ардк сөөгт арпхмн, - гиҗДорҗ әэһән егч боев. - Эрнж;әнә К.

Әәһинь таелх. Заглушить звук. Ә һардгинь уурулх. Үг келдг арһинь таелх. Алх.

Аргуга, сансн кергтн күцхнуга гихлэ, Барг чочн тусчкад,мо-

тоциклиннь ээьинь таелчкад, буунад, ширэн еер чеклэк; суумд, сецстэ цэ бэрэд уув. - Тачин А.

Әәмг-алвтан медулх. Передать во владение свой аймак н подданных, Әәмгән хамг улстаһинь күүнә медлд өгчкх.

Эн күүкиг ду нарнсн күүнд өгнәв, дэкәд әәмг-алвтанмедушв

гиэк;, зар тэвсиг ик ахнь соңсад, зарһта болҗ. - Хальмгтууль.

40

Әәрстә хармуд. Люди подневольного труда. Чернь, беднота. Хар кодлмш кедг ялч улс, угатьнр.

- Тегэд эргүлэд авад хэлэхлэ, съездд ирх улс темдгтэ: нойн,

зээсң, байн - нег хаҗунас, гелң-зурхач хамг Балдна Чимд толначта - талдан хаҗунас... - Сэн-сэн, - гиэк; Криштафович таасч маасхлзҗана. - Әәрстә хармудас съездд нег чигн күн

уга... - Бембин Т.

Ээхдэн бара кех, ичхдэн хальч кех. При опасности исполь­

зовать как прикрытие, при позоре - как ширму. Чидл баһ саамд

нөкд авх, эмэх йовдл харһсн цагт кошг болх.

Яах билә?.. Алэк; хайнав. Түүгэр юн ээхдэн бара кеҗ, ичхдэн хальч кеэк; бээлнхв? — Басңга Б.

\ Әгрәһәд оркх хормч, эм орулад оркх аршамч? Ты не яд ли смертный, не напиток ли целебный? Эмим авх юмвч, аль эм огх юмвч?

Бата мусг гиэк; инэнэд, толнанан толпа талнъ өөрдхәд, үг

келх бээдл каре. Күүкн буру гиҗәх темдг медүлсн уга. Бата дэкэд нег дэвэд, улм еордэд, «эгрэнэд оркх хормч, аль эм орулад оркх аршамч» гиэк; санҗанад, эклэд күүкнлэ күүндв. - Эрнҗәнә

К.

г Эм авх. Приходить в себя; воскресать. Эмдрх; эмн орх.

Арнта юмн болад, ондээк; босад, эм авад, арнснас нархла... -

«Җаңһр».

’Эм арһдх (тасрх). Выбиваться из последних сил. Үклин өмн

өргнд күрч, чинэн-чидлэн геех. Кинь тасрх.

Хәр назрт оч, арнсн-түлэнэ күн болэк;, эм арндэк; заргдхин орчд... - Басңга Б.

/ Әм аврх (арһлх). Выручать, спасать. Дөңнх. Түрү учрас харсч авх.

- Турлаг гидг юмн налу дахнав гинэд, уснд унад оддг гишц,

та күзүцэнэн уснд кү дахад орад оркхлатн, таниг эм аврлнн җаңнрта чигн болхмн, - гиэк; Бемб өвгнэ кирцә авб. - Дорҗин Б.

Деед хотнд, боолстд болен йовдл соңсч оркад, эмтн гертэн бәэдгэн уурад, эм аврх, эврә Советин йосан харсхулс хээнэд ниргэд бээнэ. - Нармин М.

41

Әмән харсх. Защищать свою жизнь. Бәәдл-җирһлиннь төлә

ноолдх.

Чамас змэн харсхнъ болх.

Әмән авч һарх. Спасать свою жизнь. Аюлас гетлх. Бийән аврх.

- Эн ик дәрвкҗәсн түүмрэс эмзн авч нархин төлә күн ю эс

кехв? - гинэд, нана белд бэзсн алъчурарн нүдзн арчв. - Бадмин А.

Әмән_хурлд бәрх. Махнуть на жизнь. Җирһләсн хөөһх.

Үкдг болв чигн, амр йовад үксн деер! Бас кен иигэк; санҗана?

Эзн сурчкад - уга, худл, үкхдән кен дурта болх билз! Олн дотр иим негн, хойр күн йовхас биш, цуһар әмән хурлд бэрхзр седнэ гидг алъ? - Бембин Т.

Әмән хуулҗ авх. Избавиться от кого-либо или чего-либо.

Бийэн зеткрэс аврх.

Нуста күүкнд меклгдхв гиҗ, кен санэк;? Болв эрт эмэн хуулэк;

авснас деернь уга. - Басңга Б.

Эмэрн шордх. Поплатиться жизнью. Бийәрн һарутх, өңгрх.

Әмтнэ төлэ эмэрн шордснд нундл уга. - Хальмг поэзин ан-

толог.

- һурвн мишг буудян төлә харадан бэәсн хөрн негн күн змэрн

шордна гидг, ямаран шалтан, - гиҗ Муузра келврзн төгсэв. -

Эрнҗәнә К.

Әмдин харалта юмн. Грешное дело. Әмтә юмнд ик килнц һарһх мөн.

Ямаран бээдлтзнэр намаг энд бәәдгиг бийстн меднэт. Теднлзтн тесч бдәнә гидг әмдин харалта юмн... Булнна чирәннъ зовкнь көкрәд, нүднъ бадарад хавдад бәәэк;... - Басңга Б.

Әминь авх. Лишить жизни. Алх, уга кех.

Иигзд мана толъклдад суусимдн соңсхларн, райкомин сегләтр эмимдн авх. - Дорҗин Б.

Әминь тәвх. Оставить в живых. Әмд үлдәх.

-Көвүн, авсан ав, әмим тзв, - гиҗ цурх келнэ. - Хальмг тууль.

Әмичн алнав гивчн. Даже под угрозой смерти. Цокад алнав гивчн.

43

Мини хошт миңпн толпа хөөнд күрх шүрүн хот эмичн алнав

гивчн угалм. - Тачин А.

Әмн һарх. Скончаться, умереть. Үкх, өңгрх.

Цапан харпнад, эмнь парч одв. - Манҗин Н.

Әмн-арсан әрвллго. Не жалея жизни. Эврәннь эрүл-мендон

хармнлго.

Кеемэ хөвдзн пундн, эмн-арсан зрвллго кесн-күцзсн бийнь, терүгинь юмнд тооллго бээнз. - Дорҗин Б.

Әмн-арсндан күртлән. Цепляться за жизнь до последнего.

Әмд бәәхин толэ чидл чилтлэн тесх.

Көгшн буурл хаана Күҗин Герл күүк үззд, намаг хайчша,

яахвгипзд, келлуга, эмн-арсндан күртлән бззпзд бәәлэв. -Халь-

мгтууль.

Әмнәннь арһ хәәх. Каждый сам ищет выход из трудного по­

ложения. Күн болһн бийиннь төлә. Туру йовдлас мөлтрх, эвхээх.

Тиигзд тус-тустан эмнзннъ арп хэзпзд, эҗго эрм цаьан

көдзпэр, тоолвран өмнкзсн улмар гүүдүлэд, эмнзннъ арн хээыд

парад йовцхана. - Хальмг тууль.

Әмн-һолан йууһәд^ өгх. Отдать жизнь до последней капли. Җирһлән бүклднь тээх, насан таслх.

Ар Бумбин орнаннь төлә эмн-полан йүүнәд өгх анднар авлцгсн эс билү бидн? - Басңга Б.

Эмн-шир уга болх. Потерять признаки жизни. Кииһән алдх.

Ирҗ йовцхасн улс эркнэ паза эмн-шир уга, кок умен боц

одсн чирэтэ, көндлңдэн кииссн Булпниг үзцхәв. - Басңга Б.

Эмн-шир уга эрэ киитз Бомборэкраниг тергнд авч ирчкэд, тер

тергзрнь түдлго күүкн, күргнднь зэңглв. - Бадмин А.

Әмнднь күрх. Издеваться над кем-либо. Лишать жизни, уби­

вать. Икэр зовах, алх, уга кех.

Эврзн бийчнь эн, бзрзнд... Эцкдчн пииср Ванък змнднь курен.

Әмнднь күрнз гиен - ален гиен үг болнус. - Дорҗин Б.

Vх Эмнднь орлцх. Спасать кого-либо от неизбежной гибели. Үкләснь авч һарх. Эмд-менд улдхднь ик тусан кургх.

44

Тер хоорнд харцну болад, теегин бор шарлҗн теңгр хойрин зүсн ниилэд оде. Танъдго, мини эмнд орлцсн салдс намаг чирэд паре. - Бадмин А.

Ану ик ач күргсн, эмнднь орлцсн күн арагнъ Зандн Зул мон. -

Басңга Б.

Мини ормд талдан эмч бээвчн, йилнл уга тиигэк; чини эмнд орлцх билэ. Тер асхн мини эмнд орлцситн кезэд чигн мартгигов.

- Инҗин Л.

Эмнднь орх. Избавить кого-нибудь от опасности; спасти жизнь. Үкләс, әәмшгәс харслһн.

Алдр Җаңнрнъ өсрҗ босад, эмндэн орсн Арг Улан Хоцнрла үүрләд, эгшг дуунан дууллдад, элвг арзин сүүр болад суув. -

«Җаңһр».

У Эмсхлэн тоолх. Быть при смерти. Үкхиннь өмн өргнд бәәх.

Кесг сардан күндәр гемтәд кевтсн өвгн икэр эцәд, әмсхлән тоолад, зөвэр зовҗана.

Әмт шимдг хортн. Кровопийцы, враги. Әмт даҗрҗах улс.

Баячудыг эмт шимдг хортн гиҗ, уга кенәд, теднә малый то авлдан болҗ. - Нармин М.

Әмтә (киитә) юмн уга. Ни живой души. Әмд тоотас төрүц

хоосн.

Буунад, энд-тендән хәлән гихнь - әмтә нег юмн уга. Үзгдхәс нег цөөкн модн гермүд архалдад үзгднэ - нанъ киитә юмн уга. -

Манҗин Н.

Әмтәхн нөр. Сладкий сон. Төвкнүн, сәәхн нөр.

- Хәәрн әмтәхн нөөрм! — гинәд әрә өр цәәхлә, Бодня серэд, тракторан көдлмшт белдв.

Әмтәхн үгмүд. Сладкие речи. Соңсхд таалта күр, сәәхн болвчн, худл-хуурмг үг.

Мел чик. Зуг терүнә әмтэхн, шикрлә әдл үгмүдэс бөөлҗх дурн күрнә. Терүг кенинъ медҗәнч? Мана Кеемән эцк, худ өвгн. - Бад­ мин А.

Әмтнә авд орх. Попасть под влияние. Күүнә үгд орх.

Агчмин дунд әмтнә авд орад, алдрсн деесн мет сулдынәд одснднъ алң болнав. - Дорҗин Б.

45

Эмтнэ алтн хаалһар йовх. Идти со всеми прекрасной доро­ гой жизни (букв, по золотой дороге). Цуг әмтнлә хамдан җирһ-

лин хаалһар йовх.

Кена нилчар эндр өдр күртл эмтнэ аптн хаалнар йовэк; йовхан

эс меднэч. - Танин А.

Әмтнә келн (нүдн) күрх. Сглазить. Накликать беду. Күн үлү үзснәс шалтгла харһх.

Шидра мел ик бан уга, икр орэсн уга - Бата, Бода гилдэд шууглдад бээдг боле: эн му көвүндм эмтнэ келн бича куртхэ. Хол йовх отхн көвүндм хаҗунин шалтан бича харнтха. - Эрнҗәнә К.

Эмтнэ тоод эс авх. Не считать (не принимать) за человека.

Күн гиҗ санл уга бээх.

Намаг амрсн эмтна тоод авлго бээнэд бээдгчн, нанд нундлта

юмн болад бээнэ. - Дорҗин Б.

Эмтнэ хормад багтх. Жить и расти в обществе, коллективе.

Олыг дахад амрад-җирһх.

Үүгэн эмтна хормад күргэк; багтахар би чирмэнэд йовдг

билэлм. - Дорҗин Б.

Эмтнэ чееҗ мааҗад йовх. Не давать покоя никому (букв, ца­

рапать людскую душу). Амр егл уга бээх.

«Эзн болҗ тогтнсн халъмг тег хар мортэ зудла харкад,

дэкэд хоосрад одснд кен килнцинъ даахмби?» - гиен сурвр кесг экршдэн теегин олн эмтнэ чееҗ мааҗад йовхнъ ил. - Тачин А.

Эмтнэ ээмд курх. Стать взрослым. Өсәд босх, бөдүн күн болх.

Өсэд-босад, эмтнэ ээмд күрэд, сурнуль сурад, залу болад, нернднъ багтх саамднъ ах-дү, ач-авһ селэнэр дүүрң болхас бит. -

Бембин Т.

Эмтнд анцн болх. Опозориться. Стать посмешищем. Олн улст инэдн-наадн болх, һә-һутамҗ болх.

Өлгч дахен гендн болад, хот кедәд, унтсн эмт серүлэд гүүю йовҗ, эмтнд андн болхвидн, нал ишкен ноха кевтә, һол орад

йовҗ одсн күүкд дахад, харцну со хамаран йовдв? - ЭрнҗэнәК.

46

Әрә торх. Еле держаться (существовать). Әрә-керә бәәх.

Әмд бийнь эрә торч йовх күүнә хөөч көвүнд аҗрк болхдан ичхнч! -Эрнҗәнә К.

Әрә торсн әмтә (юмн). Очень болезненный, слабый. Елееле душа в теле. Үчүкн киитә, әрә-әәвл, һар күрхлә, билцрҗ одх бәәдлтә.

Әрз торсн эмтэ юмн бәэсмб, күүнэ нег тирислчкснэс авад үкэд бээх. - Басңга Б.

Әрвжән уга юмна төлә җидин үзүр хуһлх. Спорить, препи­ раться из-за пустяков. Керг уга юмна төлә хоорндан цүүглдәд зүтклдх.

Тадн бийэн бәрэд, бичэ хоосакар халурхад бээтн. Әрвҗэн уга

юмна төлә җидин үзүр хуклад, эмтнд наадн бичэ болтпн.

Әрк зөөх (орулх). Сватать, посылать сватов. Күүкнд зәңг орулх.

Каару уукн көвүндэн Бадмин отхн күүкнднь әрк зөөкэд өгсн

бәәҗ. - Басңга Б.

Халъмг күүкнд эрк зөөнэ гидгтн ик җанҗата юмн бэээк;. -

Эрнҗәнә К.

Таварн бээдг Тал хан иигзк; зэрлг боле: «Эн курен җиләс наа-

ран хаадудын көвүд, нойдудын көвүд болн сәэчүдин көеүд мини күүкнд әрк зөөкэд, ата-марканд орэк; бэәнэ». - «Седклин күр».

- Бата, соңсчанч? Чамд эрк зөөҗәнә. Наар, энүг хуркарн дарҗа, - гикәд Кермн домбрин сулдэк; одсн берн чаңкав. - Эрнҗәнә К.

Буува, не, ода якия? Бас чигн нег арк бээнэ. Эндр Нээмнэ авкнъ хойрдгч әрк орулэк; ирхмн чигн. - Басңга Б.

' Эрк ирх. Сватать девушку. Күүкнд зәңг орулх.

Бадмин күүкнд әрк ирҗ гинә. - Дорҗин Б.

Булкн, тана күүкнд эрк ирҗәнә гикэд, зэцг карад бээнэ, үн-

ний, аль угай? - Бадмин А.

Ч/ Эркин хорнд авгдх. Стать пьяницей; пристраститься к спирт­

ному. Догшн харин ард орх.

Урднъ кодлмшч залу эркин хорнд авгдад, ичртэ йовдл каркдг

боле.

47

Эркин хорха гем. Алкоголь, пьянство. Арз-хорзин ад (евчн),

Анҗулаг дуранад, Захар бас шилэс шиигсн коостэ ус ууһад бээнэ, юн болна гидгнъ энв? Эркин хорха гемэс күүкд күн чидлтэ болхий? О, хээрхн, чидлтэ болтха... - Бадмин А.

Эрл цааран! Убирайся вон! Уга болад йовад од!

Энчн юн билә. Төрүц күүнэ бээдл уга. Эрл цааран, би чамаг үзхәр бээхшив! - Хальмг тууль.

Б

Бааҗа болх. Властвовать, повелевать. Старшинствовать. Нойрхх. Ахлх, йос бэрх.

Байн-байн гихлэ, бааэк;а болхар бичэ седэд бээтн. Баав, цаьан хаантн ширэнэсн өсрэк; одсн бээнэ. Өдгэ цагт улана йоснд эмтн цугтан эдл йоста болҗ бээх бээдлтэ. - Нармин М.

Баатр нерэн дуудулх. Возвеличить свою честь, прославить свое имя. Зөргтә йовдл күцәһәд, бийэн туурулх.

Курсантнр биш, хөөннъ ирсн улс ода баатр нерэн дуудулад, бийэн дәэнд үзүлсн йовна. - Нармин М.

Байгуш болх. Стать отшельником (бродягой). Даянч мет тенэд йовх.

Җацһрин авднь орсн күн гер-мал, куукд-шуухдан хайчкад, байгуш болад, хотнас хот кедэд, Җаңнрин авд орад йовдг чигн гихлэнь, бидн иткдгуга билэвидн. - Басңга Б.

Байндан бәэҗ ядх. Не знать, чем заняться от богатства и безделия. Ю кехэн медлго, байндан бүүрһх.

Кезэнэ баячуд байндан бэээк; ядад, хулха кецхэдг билэ. - Нар­ мин М.

Тер бичгинь байндан бэээк; ядад, баатртан сууэк; ядад тошурхэк; йовсн нег эргу байн олад авна. - Хальмг тууль.

Байр өрчд багтж огл уга деврх. Грудь переполняет чувство радости. Байртан бәәҗ чадад бээх.

Байр өрчд багтж; өгл уга деврэд, нөр курл уга, Санэк; кесгтэн унтж; чадад бээв. - Нармин М.

48

Бар җил базһх. Выпадут большие испытания в год тигра.

Түрү-зүдү болх.

Салм эс белдхлэ, бар җил базһхнь лавта гиэк; келләв. - Та­ нин А.

\ Баран болх. Находиться рядом, поддерживать. Өөрнь йовад, тус болх.

Эн мана җирнлд учрсн му цагла нааран ирэд, маднд баран

болад, бүлэн үгәрн, цанан седкләрн түшг болвт. - Танин А.

\< Баран деернь һарх. Злоупотреблять чужой добротой. Зөвәсн

зөвәр давад бәәх.

Увш-хун-тәәҗ: Болэк; тегэд. Бичкэ давад бэ!

Көвүн: Би давхла, нойн зергэс, баран деертн нарх билүсв. -

Басңга Б.

ү^Барг чигн биш шург чигн биш. Ни то ни сё. Ни рыба ни мясо. Не бог весть какой. Иирин, олнас йилһрдго күн. Күүнә дөң угаһар, селвг угаһар бәәҗ чаддго.

Бригадын залус көдлмштэн сэн үзмҗтә, чадмг, чиирг, зуг негнь, хәләхнь, барг чигн биш шург чигн биш, мел күүнә заавр

күләсн бээнә.

Барун һарнь болх. Быть первым помощником, ближайшим соратником. Иткмҗтә, өөрхн нөкд.

Олн эк;илд итклтә үүрнь Дорҗин барун ьаринь болад, ик чинртә кергтнъ орлцад, инъглгч дөңгән күргэд, өөрнъ йовна.

У Барун нүдн татх. Веко правого глаза дергается (к радости). Барун нүднә күмсг көндрхлә - байрин темдг.

- Үдэс авн энүнэ барун нүднъ татгдад бәэв. Күүкд күүнә ба­ рун нүднъ татгдхла, байрлна гиэк; келдг билэ. Тернь чик болхла, эндр лавта ирх, - гиэк; Болха бийэн эәтрүлв. - Бадмин А.

Батхн алсн эдл амр юмн. Очень простое, несложное дело.

Проще простого. Ямр нег керг күцәхд күнд биш.

Аш сүүлднь гемтэнь бәәршч батрад уга, деерәс хәләэк; дөңндг үр-өңг уга, дулан-бүлэн үвлзх сән патьр уга, нардгч улсла овр-

шөвг болад, хаэк;нринъ илднь келәд, үннэр бәэхәр седҗәх чамаг

эндэс зәэнрүлнэ гидг - батхн алсн эдл амр юмн эдндчн. - Тачин А.

49

Батхнын хамрас цус һарһшго күн. Он и мухи не обидит.

Кенд чигн хорлтан күргдго, номһн, төвшүн күн.

Шин ирсн бер дала үг уга, эк;өөлн заңта, бәәдләрн батхнын хамрас цус нарншго күн.

Бахан хаңһах. Получать удовольствие, полное удовлетворе­

ние. Ухалсан, седсән күцәсәр бийэн тевчх.

һаргсн үрдтпән теҗәл кеҗәсн нанцхн хәлэсн үкрэсм хаьцул-

сн, Цедэ зәэсң, соңсч бахан хаңьа! - Эрнҗәнә К.

Бахлураснь авх. Взять за горло. Грубо принудить к чему-ни­

будь. Күчәр келгүлх. Арһ уга йовдлла харһх.

- Болҗана, болҗана... Хөөч Эрнцн фермин залач Маштга Баргиг бахлураснъ авсн болҗана, - хе-хе-хе гинэд инэчкэд шв.

- Эрнҗәнә К.

Бәәр бәрлдх. Сойтись в поединке. Ноолдх, цоклдх.

Тегәд Мазн түркин хар маңнд баатрмудла бэәр бәрлдҗ, ик диилвр бәрәд йовсмн, тедн Мазниг ик күчтәһинъ медэд, эв как;, танъл-үзл болхар иртхә гиэк; эрҗэнә. - Хальмг тууль.

Богзатын бор шивәд бәәр кеэк; бәэнә. - Басңга Б.

Көвүд, наза нарад, бәәр бәрлдхмн. Эс гиҗ эн общежитиг күүчхвидн гиэк; күүндцхәв. - Бадмин А.

Бәәсәрн байн, суусарн өнр. Чем богаты, тем и рады; числом богаты. Юмн дугу болҗ зовлго, зуг эмэрн олн бээдг.

Манахс бээсэрн байн, суусарн өнр гишң бээдгулсвидн. - Халь­

мг тууль.

Бәәсн чидлән һарһх. Собрать последние силы. Цуг арһан

өгх. Чинәһән геех.

Хошт йовсн Ухарльг, фермсин ахлачнр сэн зэңг соцсад, бээсн чидлэн нарнэк; зөөлһҗ. - Нармин М.

47 Бәәхтән мөрн гүүдг. Богатому удача сопутствует всегда. Байн

күүнә кергнь уралһ.

- Бәәхтәннь мөрнь гүүнәд бәәдгнъ кезә бөкрхм бапхв? Уга-

ядун хөвнь кезә учрхмб? - гинәд, генткн Хоңнр хәэкрәд оркв. -

Нармин М.

50

ху Бәрҗ идн гих. Съедать глазами (взглядом). Му нүдәр хәләх.

Цаадкиннь нүдн икдәд, галинәд, комиссариг бәрэк; идн гинәд,

толъаднь салькн теерм эргҗәхәс даву... мел көлврэд бәәнә. -

Бембин Т.

Беләр бәәһәд, бекәр бааһад. Жить на всем готовом. Күүнә зөөрәр бәәх.

Эднәнчн иигәд, белэр бәәнәд, бекэр баанад бэәдг - шаңна хотп, хувцн, цунар кезэнә манла эдл бәәхтә, байн улс күцәчксн зөөр. -

Эрнҗәнә К.

<Белг бәрх. Гадать, предсказывать. Тааҗ медх, тааһад келх.

Юунь арнар меклхв гинэд, белг бәрүлхләнъ, белгч-шулм келв...

-Хальмг тууль.

-Бер-аднь көдлх. Показывать характер. Киизңгән үзүлх, му

заңган һарһх.

О, дәрк, юн бер-аднь көдлнә гидгнъ энви? Күүнлә күүндҗәнэд

нарад зулҗ одх юн учр терүнд үзгдви? - Бадмин А.

-Яһсн бер-адта күмч? Белн тергн деер суулго, ора болен цагтп

йовнар бас йовдви? - гиҗ үр күүкнъ гемшәҗ келв. - Бадмин А.

Бер-адта күн. Капризный человек. Киизң, хаҗһр, му заңта күн.

Күүкд болн берәд үзхлэрн ичэд, теднә өөр көдлх биш, күүкд улс бэәх назрт сууэк;, хот уухасн ичдг тиим бер-адта күн билә.

- Бадмин А.

V Бергән хаах. Жениться на старшей невестке после смерти

старшего брата. Өңгрсн ахиннь герг буулһх.

Одахн боолстын пошт зөөдг Таена ач көвүн Заеда гемәр өңгрв. Терүнә дү көвүн Нарта гецл бәәсн, хурлан хайчкад, хэрҗ

ирэд, бергэн хаасн бәәнә. Эннь зөвтә, хуучна авъясар болхла, дүнь ахиннь герг-бергэн хааэк; чаддмн. - Нармин М.

\/ Бид гиен (күн, улс). Достаточно хорошо осведомленный. Бийдән зөв медрлтә (күн, эмтн).

Иигтл-тиигтл, хотнас нурен бид гиен залус босад, хойр адуч~ нртанан таен болад, Кааруьинүр орад ирв. - Басңга Б.

\/ Бизһ күрәд, билцрҗ одн гих. От сильного раздражения едва

не лопнуть. Ууртан бүтәд, әрә бийән бәрх.

51

Чичэк; эс чадхларн, түлкхэр седв. Ичэд, эмтнүр хәлэҗ болҗахш, бизнм күрэд, билцрэк; одн гиэк;энэв. — Нармин М.

Бий күнд бәәх. Быть беременной. Гестә, ацата бәәх.

Залу, тана келснтн зэрмнь орта. Боле чигн, бас нег ик саалтг бэәнэ: тер күүкнтн бий күнд бээх кевтэ. ~ Хальмг тууль.

Бийән ээтрүлх. Успокаивать, отвлекать себя от чего-либо. Седклән төвкнүлх.

Унтхла, өөкн сүүлд нэрн шилвр шигдэд бээх биишй гиҗ, өөрнъ ирсн байн Ноонин келен үг сананднь орад, Бата назрин өндр бэрэд, энд-тендән хөөдэн харвад, дуулад, бийэн әәтрүлэд йовна. — Эрнҗәнә К.

Бийән бәрх (татх). Взять себя в руки, сдерживаться. Цаглань бийэн топнулад зогсах.

Цүүглдэнд бийэн барж; чадл уга, ухандан орсан цунараъинь келчкв.

Бийэн бив гиен күн (залу). Человек высокомерный, особого мнения о себе. Деегүр сана зүүсн, карат, омпа күн.

Пүрвә наснъ тэв күрэд уга, бив гиен белвен залу. Бийдән зөв малта-гертә. — Басңга Б.

Бийэн богд кех, белдк утхан селм кех. Выдавать себя за бог- до-хана, а нож свой — за меч. Бийэн ик юмнд тоолен, әмт әәлһхәр седсн күн.

Күмн-эмтн көлврэд, кен-янан олж;ах цагт, Бакур бийэрн богд кесн, белдк утхарн селм кесн күн. — Басңга Б.

Бийэн Ьартан авх (бэрх). Взять себя в руки. Заңган дурндан тәвлго бәәх, ууран һарһл уга тесх; сүрдсэн эс медүлх.

Боле эн удлго бийэн картан авад, нег мөслсн дуунар келв. -

Дорҗин Б.

Арн уга, бийэн бэр, Хөвчн бээхлэ, күргнлэрн таарад чигн бээхч, янэк; медхв. — Нармин М.

Бийэн даре гих. Взять себя в руки. Бийэн һартан авад, болҗах

йовдлыг төвкнүн кевәр шүүх.

- Сүргэс салгсн гөрэсн ээмтхэ гидг эс билү? Бийэн даре гил( бээнич,., - «Җаңһр».

52

Бийәнҗалдх. Наводить красоту, наряжаться. Бәәдлән ясх, сәәхрүлх.

Дэкэд орнасн боен, чирәдән крем болн пудр түркәд, бийэн җалдад бээхэс даву юм кедмн биги. - Бадмин А.

Бийэн зааглх. Отстраниться от дел. Юмнд эс орлцх, юмнас хол бээх.

Батнасна Бовргнъ болхла, цааранднь бийэн зааглэк; авхар эмән арнлҗах авцта үгтә болэк; каре. - Дорҗин Б.

Бийэн идүлх. Позволить издеваться над собой, унижать. Бий­ эн дорацулхиг зов огх.

Би амрар теднд бийэн идүлэд бээшгов. - Танин А.

Бийэн икд тоолх (тэвх). Возомнить о себе. Держаться высо­ комерно. Ик сана зүүх, бийэн цугтаһас деер санх.

Бийэн икд тоолад, белдк утхан селмд тоолен, деегүр сана зүүсн, залу болн күүкән дорацулэк; сансн күнч. - Бадмин А.

Бийэн медх. Знать себе цену. Эврэ чидлэн, арһан кемҗэлҗ чадх.

Нанла кесн күүндвртэн ямаран кевэр эврэкэн келэк;, көшүн

кевэр тер бээлэ? Бийэн медсн эмтн бээдлтэ. Бийэн хагсунар авч

нарх эвнь бас олдх. - Дорҗин Б.

Бийэн үзүлх. Показать свои способности. Чаддган, меддгэн

үзүлх.

Бидн, Сталинград харсчасн улс, бас бийэн үзүлх зовтэвидн.

- Нармин М.

Бийәрчн һал тәэҗ оркх. Принесут тебя в жертву. Пожертву­ ют тобой. МуутхадДпоодад уга кех.

Эдн хэлэнэд, чамаг шоодад, кодлмшэечн нарнад, бийэрчн нал

тэээк; оркх. - Тачин А.

Бийдэн зов уха ухален улс (күн). Люди, которые рассчиты­ вают на себя, на свои возможности. Эврэ арһ-чидлин кирцэһәр бээдг улс.

Арнта улеч эднтн. Цаадкинъ бас тома бээдг. Таниг теегт төөрсн темэд гиҗ санэк; йовлав, тадн бийдэн зов уха ухалэк;

бәәҗт. - Нармин М.

53

Бийим бүклар зальгчкх. Живьем съест. Кучр кевэр керлдх,

зовах.

Тун деернь эн бичгиг намаг авч одхла, Эрднь Бораевич бийим буклэр зальгчкх, - Тачин А.

Бийинь күн гих. Уважать человека. Күн гиҗ кундлх.

Аҗрп-адупан унулад, хәрҗ ирсн бийинь кун гипэд кундлхлэ, ямаран аюлла, му нернлэ намаг харпулв? Цусна халунд, нарин шурунд харнж; одсн кун. - Нармин М.

Бийләрн күүндх. Размышлять, разговаривать с самим собой.

Дотран ухалх, санх.

«Ода эс негинъ таслэк;, шуруп хот малдан эс белдхлэ, цааран-

дан оратҗ одх», - болад, завхозиг дахулад, Эрнцн парч одхла, арднь бийлэрн куундв. — Тачин А.

Бийнь тас (эв) уга болх. Недомогать. Чувствовать себя не­

ловко. Эвго болх, шарклх.

Өцклдүр невчк бийм тас уга болад бээлэ. - Дорҗин Б.

Бийсинтн толһа мөлҗх. Создать проблемы (букв. обглады­ вать будут ваши головы). Олн туру-зуду узулх.

Цааранднъ эн малмудтн бийсинтн толпа мөлҗх. - Тачин А. X Бир тэвэд уульх. Вдруг разрыдаться. Генткн бигшэд, нульмс

асхрулад бээх.

Чичргсн парарн түлкүрмүдэн өгч бээпэд, куукд кун бир тэвэд

уульв. - Манҗин Н.

Закрия хадсн хулен кевтэ доран нупрад, бир тэвэд уульв. -

Басңга Б.

Бича хуцад ба. Не ругайся, лучше помолчи (букв, не лай). Тагчг бэ, юм келлго бэ.

- Чи, көвүн, цохан хамхлулхар эс седҗэхлә, бичэ хуцад бэ! - эн

угэн келн, Орпадг церэд суув. - Нармин М.

V Бичг татулх. Делать астрологический прогноз. Зурхан номар

цәәлһулх.

Зэрмснь: үкс гиэк; зурхачд одҗ бичг татулхмн, шо нэәрүлхмн,

белг бэрулхмн гилдҗ, олн зусэр тээлцхәнә. - Эрнҗәнә К.

54

VБичкн әркән нерәд оркв. Ребенок заплакал. Күүкд уульҗана.

Бер духуцад, әмтәхн нөөртән орхланъ, бичкн әркән нерәд

оркв. Баахн күүкд күн өсрҗ босад, эңкр нилхән таалв.

хБод гисн күн. Выдержанный человек. Тогтун, адһм уга күн.

Ямаран ивтә-тевтә, бод гисн күүкн. - Эрнҗәнә К.

X Бодарт йовх. Идти в качестве подставного лица. Нег күүнә

ормд тэвгдх.

Чини көвүн әмтнәс юуьарн үлүв? Байн толэдэний? Мини

ьурвн көвүнд үлү үзҗәнт? Эврәннъ көвүнә орчд бодарт мини

көвүнэ негинъ йовулхар, ташр хулдэк; авхар седҗәнч? - Тачин А.

Бодын орнд төрх. Возродиться в лучшем мире. Сәәни орнд

төрх.

- Үксн цагтан сэн - бодын орнд төрхт, - гиэк; Хар давслэк; келв. - Эрнҗәнә К.

X Боз хотта, бөс киилгтәһән эс медх. Забыть о своем простом

происхождении. Хар ястаһан мартчкх.

Нанла, мини көвүнлә әдлцхәр йовэк;. Көөрк, көөрк, боз хотта, бос киилгтэьэн медок; бәәх бээдл уга. - Нармин М.

Бозин үлдл сэкх. Жить впроголодь. Влачить жалкое суще­ ствование. Гесндән күцц хот уга, өлн-өнчр бәәх.

Мананар келхд, энтн бозин үлдл сәкәд заргдҗ тенҗ йовсн

эмтн. -Дорҗин Б.

Болдго талан хәләх (болшго деерән һарх). Заупрямиться, не уступать. Үгд (зөвд) оршго болҗ одх.

Хэ йир, Эрдни, энчн болдго талан хәләок; йовх бәәдл нарад

бәәдмби? - Дорҗин Б.

Болен хотын эзн болх. На всем готовом (букв, стать хозяином

готовой еды). Күүнә кесн, белн хотар бээх.

Ода эдн болхла, аав-эээк;иннъ оор, болен хотын эзн болад,

хот эргэд, нольр-нолър гилдәд, әәл хээхэс нань юмн уга. - Эрн-

җәнә К.

Болсн-бүтсәрн бәәх. Как получится. По-всякому. Болсарн,

бәәсәрн бәәх.

55

Тер цагин кемд көрң хураҗ авлго, аман аңналдад, болсн-бүт- сәрн бәәцхәҗт. - Тачин А.

Болх күүнд бор туулан зем. Удачливому человеку - везет во

всем (букв, удачливому человеку попадается и тушка серого зай­ ца). Шудрмг күүнд кергтә тоотнь эврән орҗ ирдг.

Болх күүнд бор туулан зем олдна, Буурла Хаар сөөнәһә күзүн-

дән буута, күрл хөңкнүртә сетрә көк хө олҗ авч! - Эрнҗәнә К.

Болх үг. Дельное слово. Зөвтә үг.

Болхмн, терчн болх үг. Зуг эврән кесн юмн бат, нам түргн болҗ парна. - Сян-Белгин X.

V Болх-болшго юм. Всякая всячина. Керг уга, дими юмн.

Дэкәд төртэ күүндвр кеҗәнәд, иигәд болх-болшго юм келдг биләч. - Бембин Т.

Бор согту. Сильно пьяный. Дегд икәр согтсн.

Харли бор согту күүнә ишкдләр там-тум ишкәд йовна. -

Дорҗин Б.

V Борлг цаг. Отроческий возраст. Пора юности. Цогц-махмуд тахшад уга уйн баһ насн.

Болха авгин уханан ода солыиго, борлг цагтан эс кесиг ода

ирэк; кенэд, мел туста юм үзүлшго гиҗ ухалад, бәәсэрн бәдһэд бәәв. - Дорҗин Б.

Ботх авхулх. Совершить обряд, чтобы верблюдица приняла верблюжонка. Экнь ботхан авхин төлә шишлң йос күцәх.

- Ботх авхулхд юн кергтэв? Нанд келтн, би нокд болнав, -

гиҗ Лееҗн Намҗлд келҗ өөрдв. - Эрнҗәнә К.

.^■'Бөдүн күзүтә күн. Упрямый (твердолобый) человек. Мон-

дһн, күүнә үгд ордго, зөвго күн.

Бөк зүрктә, бөдүн күзүтә. - Хальмг тууль.

Күргн эврәннъ сән дурарн Элъзаг авч ирснд Тевкэ байрлв.

Болв энүнә санакар боллго, бөдүн күзүнән үзүләд бэәснднь ээлтэ

тосвр кесн уга. - Бадмин А.

/ Бөдүн үг. Грубое слово. Модьрун үг.

Эннь дунуганар колхозд орх, энүнләнь бөдүн үгәр куүндхкерг-

тэ. - Дорҗин Б.

56

_Бө1^чохан оллдх. Выяснять отношения. Зөвтә-зөвгоһан

йилһлдх, негн деернь һарһх.

Пүрвә, тер, би келә бәәнәлм: әмтн бөк-чохан оллдх дән гиҗ.

- Басңга Б.

Бөөрнь өөклх. Беситься с жиру. Тошурхх, бүүрһх.

Э-э, Эмбә, зәәсңд ууЭч йовад, үгдән мергн келмрч нер авсн Бадм, ода ирҗ олна мөргдг хурл деер хорманан саҗхар бәнч? Бөөрчн өөклҗәх бәәдлтә. - Эрнҗәнә К.

\Бөөснд утх һарһх (үзүлх). Показать силу слабому. Чидл тату

күүһәр зооган кех.

Янна гинәд бөөснд утх үзүлҗэхмч! Әмд бийнъ әрә торч йовх күүнә хөөч көвүнд аҗрн болхдан ичхнч! - Эрнҗәнә К.

- Кемрҗән әмтнә келнәс әәшго болхла, бурхнас әәх билү. Би хөвдән эврәннъ элгн-саднас әәҗәнәв, килнц, бөөсндутх нарнснла әдл юм Һарнҗанат, - гиҗ Сәәхлә назрт кевтсн Церниг сүүвдэк;

босхн келв. - Бадмин А.

_/ Бөрвән тинилһх. Выпрямить спину: отдохнуть, сделать пе­ редышку. Босад йовад, бийән невчк үмгх, амрч авх.

-Худ овгн, босад, невчк бөрвән тинилний? — гиэк; Цевг өөрдҗ

ирэд келв. - Бадмин А.

Буг болх. Быть обузой, һәәд үзгдх. Керг уга болх.

яМана герт буг болхар ирвч?» - гиҗ хәәкрлннлә өсрәд серәд

бээв. - Басңга Б.

Олн дунд ачта-туста сәнъ чигн бәәх, өтрлттә-хорлттамунъ чигн, буг болдгнь чигн бәәх. - Дорҗин Б.

Цанан күүкдтәһән хувц-хунран хагсанад, әмтнд буг болад

хонв. - Эрнҗәнә К.

Будн-цаң болх. Находиться в суматохе, переполошиться. Эк-

толһаһан гееһәд хутхлдҗ одх.

Әмтн үүмлдәд, уулълдад-унҗлдад, будн-цаң боллдад бәәтл, некүлсн малын түрүнъ мөөрлдсн-шууглдсн туугдэк; ирв. —

Дорҗин Б.

^узр үг келх. Сквернословить, говорить непристойные сло­

ва. Му үг келх.

57

Санҗ бийнь йир сән көвүн, сурнулян кезәдчн сәәнэр дасна, бузр үг келҗ альвлхш, бийән сәәнәр бәрнә. - Нармин М.

Буйн болтха! Да будь милостив, всевышний! Пожалуйста! Бурхн хәәрлтхә!

- Күүкн, нанас бичә ич. Чамаг түрү-зүдү гиэк; өгчэхшив. Көгшн күүнэ йөрәһәд өгсн белг хәрүцүлдмн биш. Буйн болг, -

гиһэд, өвгн орҗ суув. - Бадмин А.

Буйн болтха, улан әмим тәвич, ю келнәч - цугинъ күцәнэв. -

Хальмг тууль.

Бураһар туум элгн-садн. Богат родственниками. Ах-дүүһәрн,

һарлдсн-төрсәрн олн.

Манад дала элгн-садн уга, танад чигн буранар туум ах-дү гиҗ уга. Тиигхлэ, эндр манад бәәсинъ тадн авад, маңһдур тананас бидн авад бәәцхәхгов... - Бадмин А.

Бурнтгаснь көтлх. Сделать послушным. Водить за нос. Укротить. Күчәр олзлх, үлмәдән орулх.

Баахн зуур тесий. Бээс гилрэнэд Боера бергн бурнтгаснь көтләд авч ирх. - Эрнҗәнә К.

- Колхозин ахлач, хот-хоолтн тату болхла, Делә овгн бурнт-

гитн хәрү эргүлэд чигн оркх, - гинәд, җөөлрәд, инэмсглэд, Буль» үгән көтрәв. - Танин А.

Бурнтгта темэнлэ эдл. Послушный, словно верблюд с коль­

цом в носу. Сүрә-халан геечксн бәәдл. Номһрҗ одсн бээдл.

Эн эмт гүвдәд, эмтнд эркшил үзүлэд бээдгэн невчк татхм болвза, бааҗа. Эвлэд эдлэд бээхлэ, эмтн бурнтгта темэнлэ эдл болдг. - Басңга Б.

Улан намаг хайхмби? Улан бурнтгта темэн, альдаран би

көтлнэв, тиигэлэн мини ардас дахх күн. - Бадмин А.

Буру келтэ кун (улс). Иноязычный человек, иностранец, чу­ жеземец. Хәрин һазрин күн, һазадын орна күн (улс).

Буру келтэ улсла бурад йовхасн эәдго, бийэсн үг сурхла, башрддг ямаран күмч? - Бадмин А.

V Буру нудэр хэлэх. Смотреть косо на кого-либо. Дургоһан

медулх.

Тер учрар буру нүдэр хэлэҗэдмн болхла - оңдан үг. - Нармин М.

58

Буру (хәрү) хандх (хәләх). Поворачиваться спиной. Отвер­ нуться. Показывать свое недовольство. Цааран хәләһәд зогсх. Ууцан өгәд бәәх. Дурго болҗахан медүлх.

Зэрм күүкд улс ток деер буудя цеврллпнд көдлхлэрн, хувцн дотран, өмсч йовсн посндан кепәд, буудя авч хэрдгинь Матрена Семеновна меддг билэ. Тер улс буру хандҗапад, эмтнәс хулхал- сн-нуусн болҗ авцхадг билэ. - Бадмин А.

Автомат, пулемет, бу, нань чигн зер-зев пазр дүүрң, немшиг хэрүхандулад авчкувидн. - Нармин М.

Мел тиигэд нәэлҗ, иткҗ болшго кевэр буру хэлэнәд одсн

болҗ Манэк; япҗ парна. - Дорҗин Б.

X Буру хәләҗ ууляд, зөв хәләҗ инәһәд. Не выдавать истинного настроения. Дурта, дургоһан эс медүлх, дотрк седклэн нуух.

Йосн күчтэ, арп уга. Тегэд Цедә зэәсң буру хәләҗ ууляд, зов

хәлэҗ инэпәд, олна зөвд багтна. — Эрнҗәнә К.

- Тегэд мана хургт болотах күүндвр япад урдк хургудас овэрц

эс болҗахмби? Саак кевтэн оогикасн парен киипэн эрвллго, ом-

лпу, оодэн даалпвр авчкад, болзгнь ирсн цагт, боран-зуд боле гипэд, буру хәләҗ ууляд, зов хэлээк; инэпәд, зөвэн келҗ, зурапан бапрулдган дэкн цааранднъ кехэр бээхмби? — гипэд, Онкоровин

бизпнъ күрч, бийән бәрҗ чадлго сууна. - Бадмин А.

7 Буру элктэ. Не свой человек, чужак; не единомышленник. Санан-седкләрн күүнә.

Хэлэлтн, мацпдур эднтн маниг чигн эрвлхн уга. Тер учрар,

чидл бээсн деер, буру элктэпинъ дорацулэк; авх кергтэ. - Нар­ мин М.

Буру элктнрин нег чигн кол Бумбин орна пазр шикэк; бузрдхх

зов уга. -БасңгаБ.

Буруһинь тәвҗ өгх. Простить чью-либо вину. Күүнә геминь тэвх.

Би тадниг сурҗанав, бурупим тэвҗ өгтн, сүл харплпндан халурхад, үлү үг келчкүв, гемэн медүв.

Бурхн арш, буурл сахлта өвгн бол! Будь здоров, доживи до старости! - так говорят старшие, когда чихают дети. Деедс ор-

шэтхэ, ут нас өгтхә! - гиҗәх йөрәл.

59

Бурхн арш, буданар цад, мини наснд күрсн буурл сахлта өвгн

бол! - Хальмг тууль.

Х^Бурхн болх. Умереть, перевоплотиться в бога (о служителях

церкви). Гелң күн өңгрхлә, бурхн болв гиҗ келдг мөн.

Хурла багш зәрлг болҗана. Манҗихнә хурла нертэ Баазр

багш ниднэ бурхн болен. - Нармин М.

Бурхн өршәтхә (хээрлтхэ)! Да помилует господь! Деедс гем-зеткрәс хальчлтха! Эрүл-менд өгтхә!

Бурхд оршэтн, ода яндг гидгнь бээсмби! - Дорҗин Б.

Бурхнь буру хэлэх. Бог отвернулся от него. Җирһлнь, кишгнь иршго деерән һарч одх. Деедснь дурго болҗ одх.

- Аль одак ецгэн мартад уга болхви? - гиҗ Мукөвүн долан хонг хооран болен цуугэнэ тускар сергэв. - Еңнх биш, теднзнчн

бурхнь буру хэлэчкен бээдлтэ... - Бадмин А.

Янтлан бурхнь буру хэлэсн күн болхмби! - Инҗин Л.

Бурхнд торх. Перевоплотиться в бога. Өңгрснәннь хөөн

бурхнд хувлх, хуврх.

Хооткэн тоолэк;, хооннь нег цагт бурхнд торхэр ухалад йовдг

намаг. Үкэд, назр дор орсн хооннь, цань янснь нанд юн кергв. Бурхнд тордг-уганинь кен узок; ирлэ. - Басңга Б.

Буслад-бургэд йовх. Оживленно разговаривать, рассуждать. Шуугад, дала юм келэд йовх.

Чамаг соцсчах гинэд, дала уг келэд, буслад-бургэд йовнав, чи

минь наза йовен бэәҗлмч. — Тачин А.

Бууһин ам долах. Дать клятву, поклясться. Андһар өгх, андһарин үт келх.

- Цедэ зээсц! Нохас цунар сул билэ. Эс иткҗәхлэтн, бурх­

нд мөргҗ өгнэв. Буунин ам долаҗ огнэв. Та Поста аңнуч кунт,

аңнуч куунэ анднар ямаран болдгинь меднэт, - гиэк; Хар иткүлв.

- Эрнҗэнә К.

7 Буур кевтэ гиҗгән шудрх, шудэн хэврх. Быть страшно

злым (букв. словно верблюд-самец скрежетать зубами, скрести затылок). Хор буслһх. Ур кургх.

Бух кевтэ шуркинэд, буур кевтэ гиҗгэн шудрад, шудэн хзврзд

ирдг заңта. - Эрнҗәнә К.

60

\/ Бууриннь заң медх. Хорошо знать крутой нрав своего хозяи­

на. Эзнэннь ааш медх.

Бууриннь заң меддг Дорҗ Хулхач хойр эзән үзчкэд, хурвс гилдэд одцхав. Хулхач үкс парад, Ноониг тосв. - Эрнҗәнә К.

Бүдүн күзүһән үзүлх. Показать силу, грубить, дерзить.

Модьрун, мондһн чидлән һарһх (үзүлх).

Чамла әдл иимсинъ бәәтхә, чамас болх бүдүн шилтэниннъ күзүг мошкад оркдг йосн энтн. - Дорҗин Б.

Буунан авад, бийдм бүдүн күзү үзүләд, хөөндм уга сетрәлсн төлгим, хөөнәнм кишгим өрүн хар дүңлә, цаг биш цагла булаэк;

авад, алҗ идв. - Сян-Белгин X.

Генткн урднь төрүц орҗ ирдго күн гүүэк; ирәд, үүд секәд орҗ ирн, түлкүр өгтн, янад көвүг хот уга үлдәвт гихлә, терчн аацанинь медчкәд, бүдүн күзү үзүлдгнъ тер. - Тачин А.

Нә, көвүд, хувцан тәәләдунттн. Арен хойр час эклчкҗ. Орна-

да Садманович Цандгиг олэн; авад, доладгч классин көвүдин общежитъд эндрин бийднь орулх. Теднд бүдүн күзү үзүлэк; чадхн

уга. - Бадмин А.

Бүдүн улс. Взрослые люди. Наста әмтн.

Яңкура, та бидн хойр бүдүн улслм. Манд бермсәд, холас авч

күүндәд, керг уга гиэк; меднәв. - Басңга Б.

-у Бүлән нүдәр хәләх. Быть хорошо расположенным к кому-ли­ бо. Таасх. Цаһан сана үзүлх.

Эн төләдән чигн эдн бүлэн нүднд дурта үзгдәд, кесн тоотнъ

нолгдл уга көдләд йовв. - Дорҗин Б.

Эмч гелц угатя өвгиг бүлән нүдәр эс хәләсиг, сән хойр амн үг

эс келсиг одак өвгнә бийнъ меддг болх. - Манҗин Н.

Цунар энүн тал бүлән нүдәр хәлэв. - Бембин Т.

/ Бүлкн болен цә. Остывший невкусный чай. Амтн уга киитн цә.

Эрнцн аднсн бәәдлтәһәр герт орад, бүлкн болен цәәһәс уунад, машинэрн гүүлгәд йовэк; одв.

/ Бүстән хавчулх. Заткнуть за пояс, превзойти в чем-либо. Ю болв чигн давулҗ күцәх.

Би чамаг биш, чамасулм чидлтэ залуг бүстэн хавчулх күчтәв.

61

\ Бүүрә һазр. Кочевье, стойбище. Нүүдлч әмтнә бууц.

Бакдг, чини келҗәсичн тохнятанар бүүрә казрт, күнугаонц

ьазрт кех кергтә. - Дорҗин Б.

ч Бүүрән ясх. Подготовить почву (себе или другому). Иргчэн белдх.

Төрл улсиг наар гилгҗ авхулад, дааһдынъ көтлгэд, хөөдш туульҗ хэрүләд, әәмг әңгән эн ниргүлэд оркв. Эннь Бакдгин бүүрән яслнни эклцнь билә. - Дорҗин Б.

\/ Бүүрт хань болшго, буданд хать болшго (күн). Пустой, бесполезный, ненадежный человек. Тус уга, нәәлвртә биш, нәәлҗ болшго.

Бүүрт хань болшго, буданд хать болшго кедү эмтн бээнэ, теднэс йовулхмн гив. - Нармин М.

Г

Гелңгәсн гедр хэрсн. Гелюнг, перешедший на положение ми­

рянина. Бурхн-шаҗна үүләс бууһад, хар күн болен гелң.

Кезәнә цагар болхла, зовлц кедүкүчтэ болв чигн, гелңгәснгедр хәрсн күн ховр бээсмн. Ода тедниг хөрдг күн дала ьарчахш. -

Нармин М.

Гем уга (буру уга). Нет вины, не виноват. Жив-здоров. Эрүл-дорул, гем-шалтг уга.

Лиэкрһәрәд гем уга. Йос тольалгч күн йосна заасар бзэхгов тер. Алъхнд бәэхлә, доладг, эәлд бэәхлә, күртдг гидм... -Басң-

га Б.

Гемэн даалһх. Взвалить вину на кого-либо, һарһсн буруһан күүнд тохх.

Аль цуг геминь нанд даалнхар бээцхэнт? - Тачин А.

Гемэн даах. Нести ответственность. Кесн, һарһсн үүлэн эдлх.

Эс гиҗ партии омн кесн гемэн даахан бичэ марттн. - Та­

чин А.

62

Гемән цусарн уһах. Искупить вину кровью. Татсн үүлән

әмәрн даах.

- А, одак взводасн тасрад үлддг лейтенантый? Күн гемән

цусарн укадмн. Гем уга, - гиҗ генерал келв. - Бадмин А.

Гемнь мини толһа деер ирх. Отвечать придётся мне (букв.

свалится на мою голову). Земинь би даах болҗанав.

- Исполкомин, эс гиҗ бюрон шиидвр карктн, хооннь би гем

уга болдгар, эс гиҗ эмтнд өвсән таракад огчкэд, мал зутхла, гемнь мини толка деер ирх, - болҗана. - Нармин М.

Генәд-гесәд бәрүлҗ босхх. Построить, затратив огромные усилия. Бээсн олз-чидлэн огх.

һазр малтад, хөөнэ гүзәнә ноосинъ экулклад авчкад телэд, терзин шил кекэд, генэд-гесэд бәрүлҗ босхсн хурл энтн. Тиигхд

демән өгсн нег чигн күн эн суусн улет уга. - Эрнҗәнә К.

Генн мекч элмр. Негодяй хитро-мудрый. Простофиля. Тоолвр уга, эргүцр җуук.

Нанар иигэк; үнн уга ацкуч кеэк; авхар, зархар, нан тал дугшлад бээдг бэээк;, эн генн мекч элмр. — Эрнҗәнә К.

Гер-мал болх (гер буулһҗ авх). Жениться. Обзавестись хо­ зяйством. Өрк-бүл өндәлһх.

Дәкэд болхла, Пүрвә урднъ нег гер буулкчксн бээсн, ода дала шууга татхла, эвго болх. - Басңга Б.

Гернзлиг Бата авад йовэк; оч. Гер-мал болчкэк; гиен зэцг базр-балксар дүүрв. - Эрнҗәнә К.

Гер өңгрүлсн. Женатый ранее. Гер-мал болад салҗ одсн күн.

А, келен күргн уга, боле аакин темдглен күн, - гер өңгрүлсн,

хойр күүкдтэ гиҗ, күүкн нам урднъ шиидчкен тор кевтэ, мел буцлдан угакар келв. - Бадмин А.

Герэсэн келх. Выразить свою предсмертную волю. Үкхиннь

өмн сүл үгән амлх.

Үкн гиҗэкэд, экнъ көвүндэн герэсэн келнэ... - Сян-Белгин X.

Герин ул татх. Заложить фундамент дома. Сүүр тәвх.

Герин ул татх сән өндр казр эцкнъ көвүндэн зааэк; өгәд, дотран йөрэлин үг келэд, зөвэр байрта бээнэ.

63

Гесән татх. Умерить аппетит. Дала хот идлһнәс бийән бәрх, Хотан кемҗәлх.

Дурндан хот идәд, гесән татл уга бэәхлә, цогц-махмуд зовдмн.

Гесән теҗәх. Прокормить себя. Обеспечить себя. Бийәнэврм асрх.

Яьад боле чигн чини гес теҗәхв. Намаг залу хээнэд, чини авнла бәәнә болнҗанч? - Бадмин А.

Гесндән гер шүдтә. Хитер да лукав. Мектә, зуһу, нуувч санж

Дотрк ухань гесндэн гер шүдтә нара: зәәсңд сэн нүдндүзгдх - негн, хурл-ховргт дурго. Амханас ошэнэн авх - хойр. Тегэд эн ухалсан ик уухнас эклв. - Бембин Т.

Гесн дотран гер шүдтә гелцгүдин келәр болхла, күн үксн-үм- кәрсн цагтан оч бурхнд төрхм чигн. - Басңга Б.

Гетәчәс - манач. Ловкач, хитрец. Кецү нәрн мек-тахта күн. Ктшэл; үүрлэк; йовсн Цернән үкснд тоолад - көөрк минь, одахн «маначас - гетәч» гиэк; парен биший... Гетгчәс - манач болад бәәв билтәл гиҗ санад, цасн деер цокулад унсн Цернэс зөвәр тедүкнд ирәд, наран ханцлад, элкән теврәд, назр хәләһэд зогсв...

- Эрнҗәнә К.

Гиҗггә күүкн. Девушка на выданье. Невеста. Мордх наста окн, нойхн.

Минь одачн күртл нусан шатен, нудрман чинэн күүкн бш биший. Нар-цар хәләтл, өсәд, босад, гиҗгтә күүкн болад одень эн болҗана. - Басңга Б.

Мана ик авкин дарук үрнъ хәрд нарх гиҗгтэ күүкн боле. -

Дорҗин Б.

Гиигн һар. Легкая рука. Кто-либо что-то делает легко, не за­ думываясь, не испытывая затруднений. Ю болв чигн амрар, са-

алтг угаһар кеҗ чадлһн.

Селднэ эмтн Эрдэг гиигн нарта гицхэнэ, тер ямаран чигн көдлмшиг түрү-зовлң уганар шулунар кечкнэ.

Гиигрен болад одв. Лучше себя чувствовать, стало легче.

Цогц-бий гиигрх.

Мацна деерк үснэннь захас колен чиихлтэд, дотр бийнь хэру халу дорад, бийнь гиигрсн болад одв. - Эрнҗәнә К.

64

Гиих санан уга. Погода не собирается устанавливаться. Теңгрин бәәдл ясршго болв.

Эднэ хаалн дегд күчр болв: цасн төрүц гиих санан уга, шуурнн чигн зогсчахш. - Тачин А.

Гиң гиҗ ду һарх. Тонкий, монотонно-унылый звук. Арһулхн

гиинх, гиңшх.

Зөвүрнь эвр болхгов, тер бийнъ гиң гиэк; ду нарчахш. - Бембин Т.

Гирлгэн бәрәд үлдх. Остаться без скота, обеднеть (букв.

остаться, держась за ярлыгу). Хоосн, мал уга үлдх.

Хөөчнрнъ гирлгән бәрәд үлдсн, гертә-бүлтәнән уулълдад, хумсарн назр мааҗлдад, деегшән теңгр тал наран суңһҗанад. -

Тачин А.

Гөвр-гөвр гих. Бормотать, причитать. Әрәхнәр келх.

Хар кевтсн темән деерән мордад: «Балтг, һалзн, Цоохр», - гиҗ урлнъ гөвр-гөвр гив. - Эрнҗәнә К.

Гөл болх. Обмякнуть, стать вялым. Лишиться сил. Ик гидгэр

цуцрх.

Хөөчнр чидлнь чилэд, гол болэк; одцхав. - Тачин А.

Голмдэн оралдулад авх. Заманить в сети. Связать по рукам и ногам, һартан бәрҗ авх.

Янвчн тер нэәтцүдиг яһҗ эс голмдэн оралдулэк; авч болна?.. Авхв. Туц ода алъдаран оддгэк; тедн. Ода мөлтрҗ чадхн угат.

- Дорҗин Б.

Гон болад. Спустя какое-то время. Цаг давсна хөөн.

Тиигэд өрүнднь гон болад, гертэн ирхнъ, мини дү күүкн уга. -

Эрнҗәнә К.

Гор наах, Возводить напраслину. Подводить под ложное по­ дозрение. Кениг болв чигн хара зөңдән гемнх.

Эн күүг сээнэр медлго, яьад хар гор наанад бээнэч? Му нерн чамд ирэд наалдх.

Гор эмэх. Чувствовать неудобство. Ичх, һарһсн үүлдврәсн хавтах.

Батан ардас хот уухар аднҗ йовх Коля Цастаг үзчкэд,

65

күүкнүр өөрдв. Цаста гөр эмәнәд, эс медсн болад, үсэн самлад зогсв. - Эрнҗәнә К.

Янлав, тер күүкн мууха аднэк; йовхмб. Цә уунад йовхнь яһно.

Би Цастан келсн үгәс чочн тусад, күүкн тал хэлэнэд оркув. Цаста гөр эмәһәд, күчн бишәр инэв. - Эрнҗәнә К.

Гү тәвх кем (цаг). Время выгона на пастбище подоенных ко­

былиц. Гүүдән сүл сааһад, унһтаһинь кеерәгшән һарһдг саам.

Нарн гү тәвх чигтәд Манҗ күрәд ирв. - Басңга Б.

Аш сүүлднъ, асхн гүдунһстанинъ тәвх кемлә, асхн серүнорад,

мөрд сурьх цаг боле... - Нармин М.

Терүнәсн нарад, долан хонгт йовад орксн цагтнъ, гү тэвхин чигт ик хар толка үзгдэк; йовдг болна. - Нармин М.

Гүрәһән тасртл метклдх. Спорить до хрипоты. Сөөлңкә дуу-

та болтл зүтклдх.

Баахн күүкн биш, бүдүн күүнлә зүтклдхләрн, Бадма Цебеко-

вич эврәннь бурунан медсн бийнь, гүрәнән тасртл гшиң меткл-

дәд, кезәд чигн тер орман зөвцлдмн биш. - Бадмин А.

Гүрм үзүлх. Подвергнуть опасности, нагнать страху. Кенд

болв чигн мууль бәрүлх, кү сүрдәх.

Кен кенд гүрминь үзүлдгинъ хәләхгов. - Басңга Б.

Гүүцтә одр. Запретный, грешный день. Му йорта өдр.

- Я, хурлд одад, номд хэлэлксн, гүүцтә өдр эклҗ бәргдсн өдр бәәэк;. Тегәд цеерләд бәрэн; орксм бидн тер, - гиҗ Пөөдр хэрр

өгәд, назр шананад суув. - Басңга Б.

һ

һазаһин күн. Посторонний, чужой, прохожий. Талдан һазрас

ирсн күүнә күн.

Дзкэд һазанин күн күрәд ирхинъ чигн кен боохв. - Дорҗин Б.

һазакас хавтхдк дота. Чем журавль в небе, лучше синица в

руке. Маңһдурк өөкнәс, эндрк оошк.

Би хүв тустан болхла, эн Манҗла, төрл-саднларн зөвчлэд, малан банлдгин арнинь хэәҗэнәв. Һазакас хавтхдк дота бак цаг ирҗәх бәэдлтә. Тиим биший, Манҗ? - Дорҗин Б.

66

һазаран элктә (ухата). Чужой душой (мыслями). Ухан-сед- кләрн күүнә.

- һазаран элктә эдндән эсвән бичә медүлич! - гиҗ келн, - эн

назрчн чамд сә халдах назр биш, - ги,җ немв. - Басңга Б.

Кемрҗән мадн дотр назаран элктә күн бәәдг болхла, тер кен болхмб? - Дорҗин Б.

- һазаран элктә улсас нацад юунан авнач? - гиҗ Тевкә Мацгиг эвлв. - Бадмин А.

һазаран һарх. Покинуть отчий дом. Эк-эцкиннь гер-бүлән

үлдәһәд, хәрд һарх.

Не, ода назаран парен күүкн ут наста, бат кишгтә, бәәсн

эзндән сә үзгдҗ, ардан ик зөөр зөөэк; йовх болтха. - Эрнҗәнә К.

һазр авх. Перейти в хроническую стадию (о болезни). Быть на склоне лет. Хуучта болх. Насан эләһәд отлх.

Тегэд гемиг назр авхуллго эмнх кергтә. - Дорҗин Б.

Наснь назр авен, нүгднр хар өвгн хойр өвдгән түшч босад... -

Манҗин Н.

Җил ирвэс энүнә дотркнъ улм әмтнд хордад, үлү үзәд, хов цацдг боле. Тер зацнъ насн ирх душман улм назр авад бээв. - Бад­ мин А.

һазр үмк(мр). Провались сквозь землю. Үк, нүкндән ор(мр).

Ай, ямаран андн гинәч. Наадкснь йовэк; одсн бийнъ, назр үмкмр, ход үзәд, хәрү эргҗ ирвш. - Бембин Т.

һазр чичәд чигн, гесән теҗәх залу (күн). Мужчина, умею­ щий в любых условиях прокормить себя. Яһад болв чигн, бийэн асрҗ чадх күн.

Хату назр чичэд чигн, гесән теҗәҗ чадх залу. Дэкэд колхозд оч түшхлә, тер хойрт юн түрү бәәдв. - Басңга Б.

һазра юмн дэврх. Заболеть психической болезнью. Ад гем ирх. Адрх.

Ода энүгитн йосндан назра юмн дэврҗәнә гидгнъ эн болнал.

- Дорҗин Б.

һазрин шора эрвлдг улан хорха. Очень жадный, скупой.

Дегд хармч күн.

67

Эднә ялчнрнъ боле чигн, әңгин хотна улснь чигн, эн эмгнд дур

уга болад, назрин июра әрвлдг улан хорха гиҗ нерәддг бзэсмн.

Нам санхд, әмтн чик нер өгсн бәәҗ. - Эрнҗәнә К.

һазрт орх. Провалиться сквозь землю. Үкснәс дор, икәр ичх.

һазрт орснд орхнь дор юмн... Я, хәрнь дегд целмлзәд бәәдг билә, йир сән болҗ. Мини хөвд парна гидг эн. - Басңга Б.

һал авх. Быть в разгаре. Улм асчах, падрҗах кем.

Захин герт ирҗ буунад, мөрдән уйчкад, домбрин ә күңкнҗзсн герүр күрч ирцхәв. Нәр нал авчасн цаг болҗ каре. - Нармин М.

һал деер тос асхх. Подливать масло в огонь. Ямр чигн юмиг, бээдлиг улм асах, падрах.

- Эн гергнчн болхла, гертк, казак угаг, хогинь таслхар седҗәнә, - болҗ Цакан шатҗах налд тос асхсн мет, ховдг че-

еҗтә хармч Саңнҗин седклинъ сергәҗ, өвдкүртә назрарньмааҗв. - Бадмин А.

һал долаһад һарч ирх. Испытать ужасы войны. Дээни аювд орад, эмд улдх.

- Тадн бас кал доланад карч ирэк; кевтэмт, - гиҗДорҗ Са-

рангович Арслңгиг бүләкн нүдәр илилтҗ хэлзв. - - Бадмин А.

Нал долах. Принять боевое крещение. Түрүн дәәллдәнд орх.

Дәәлдхд кергтә тоотан күцц белдәд, маңндур өрүн эрт атакд орх заквр цергчнрт оггдв. Баахн салдсмудын нал долах кучр цаг ирв.

һал догэд уга деер. Пока не разбушевался пожар, не пришла беда. Зеткрлә харһхас урд.

- Кензә, сантн. Өңгәр эмтнэ улан цус асхн гиҗәнәт. Түүг

медтн. һал дөгәд уга деер эн түүмрән ахрдтн, - болҗ Баазр тендэс келв. - Нармин М.

һал маңнад. В авангарде. Нүүрт, әмтин түрүн.

Бийнь нал маңнад колхозд орсн Боврг юуни төлә тиигдмн

болҗана. - Дорҗин Б.

Селэнә эдл-ахуг өөдлүлхин туск ториг партии Центральн Ко­

митет нал маңнад тэвсн саамла коммунист Боган Санҗ хэрү

селәнә эдл-ахун производствур орхар шиидв. - Дорҗин Б.

68

һал усн хойрар орад һарх. Пройти сквозь огонь и воду - о готовности пожертвовать собой. Кезә чигн әмән хээрлл уга огх йовдлд белн болх.

Эк кун үрнәннъ төлә санвруганар бәәсән өгәд, нал усн хойрар орад нархд кезэ чигн белн.

һал (мергн) үд. Ровно в полдень. Дигтә өдрин өрәл кем. Нарн

теңгрин ора деер.

Нарн нал мергн үдтән күрч йовтл, ход цунар ус уунад хуурв.

- Манҗин Н.

һал тээх. Совершать обряд пожертвования огню, һалд өглһинь өгх.

һанзинъ нартнъ бэрүләд, манд өгчктн, бидн нарч, нал

тәәнәвидн гилдҗ татх, тпүлкх юм хәәлдәд, нигтрлдәд бәәдг донлң Дорҗин Манж;, Батан Өвлзә, Нармин Манок; ахта баахн адучнр наран мошклдҗ шууглдэк; иное. - Эрнҗәнә К.

Нохашк өңгрәд, үд хонгин болзгнъ ирсн учрар терүнд нал тэәлнн болҗана. - Бадмин А.

һал цаһан өдрәр. Средь бела дня. Өдрәр. Әмтнә (олна) нүднд.

Эврә наснани хаалнин йовдлмудыг илднь, нал цанан өдрәр үзҗэх мет тодрханар санв. - Дорҗин Б.

һалар наадх. Играть (шутить) с огнем. Делать то, что может повлечь за собой неприятные, опасные последствия. Әәмшгтә

керг үүдәх.

Ик чинртә кергән иткл уга күүнд даалнчкад, агитнь эвго йовдлла харнхч, мининэр болхла, чи налар наачанач.

һалд одг цааран. Пусть сгорит в огне. К бесу, лешему. Эрлг, уга болг.

Наадн уга, янэк;ах улс болҗанавидн? Эс болх юмн деерэс

цүүгә татад... Я, налд одг цааран... гиен санан Манҗд орв. -

Дорҗин Б.

һалд тос хайх. Подливать масло в огонь. Түкрх, керүл-цүүгә улм гүүдүлх.

69

Цүүглдҗәх банчудыг залу төвкнүлхәр себе, зуг тперүнэ седвэрнь налд тос хайсн мет болв.

һанзһ ниилх. Единодушно участвовать в чем-либо. Ни-негн,

дегц нет керг күцәх.

Көвүн күүкн хойран кү кеҗәх хойр залу нег-негнәннь үгд орад,

нанзнан ниилүләд, таарч ду нарчана.

һанзһ уга күн. Несчастливый человек. Хөвнь тату күн.

Тер нанзн уга күн боле чигн, цанан саната, у чееҗтә күн.

һанзһ улан ирх. Вернуться с охоты с добычей. Олзта-оруга гертән орх.

«Һанзһчн улан болг!» гиҗмана өвкнр ацнучлннд нарчахкүүнд йөрәл тәвдмн! - Бадмин А.

- һазаран парен сән залу, нанзн улан ирвч? - гиэк; Өлзэт инәмсглв.

— Кезә би хоосн нанзнта ирдг биләв, ухаллт... - Тачин А. һазаран парен залус аюлла харнл уга, нанзн улалпэк; ирх бол-

тха... - Эрнҗәнә К.

һанзһнь гөңгн. Скудная добыча. Олз-орунь баһ.

Хотна дорд захд хурсн залус бас ик шуугата күүндвр кеэкрнэ. Ю хәәҗ ирсн көвүн болхв? Давок; йовна гихлә, мөрнэ нанзьнь гөцгн. - Бадмин А.

һаң цокх. Засуха нанесет беспощадный урон. Күчр зуд болх.

Эн обилии нац мана райог хээрллго цокчкв. - Тачин А.

һаңһр гиһәд нисх. Лететь издавая звуки, подобно крику гу­ сей. Налуна ә һарад нисх.

Унток; кевтсн Хээрт Хар Күкл, Сагсг Саарл күлг хойрин деегүр наңнр гинэд нисч йовад, назрт унтҗ кевтсн баатриг узок; орке. - Хальмг тууль.

һар авх. Набить руки. Набраться опыта. Дамшлт хоршах.

Бидн ода йирдэн, малый нар авад бәәсн, янэк; хәлэҗ, янҗ асрҗ, янэк; өскхинь меддг улс болҗ бәәнәвидн. - Дорҗин Б.

һар бәрлдх. Драться, сойтись врукопашную. Ноолдх, цоклдх.

Нег күн арен - хөрнлә чигн нар бәрлдх саам хариад... чигн бәәх. - Бембин Т.

70

һар өргх. Поднять руку на кого-либо. Голосовать за кого-ли­ бо. Кү цокх, гүвдх. Ямр нег күүнә, эс гиҗ юмна төлә дууһан өгх.

Халун цуста, әмд зүрктә күн йир хамаран хдлэҗэкәд, тиим

нүл уга адусдур каран өргдв? - Эрнҗәнә К.

Дууһан өгхин өмн сәәнәр ухалх кергтә. - «Хальмг үнн».

һар тәвх. Расписываться, ставить подпись. Цааснд нер-усан бичх.

Умшад чигн дала керг угол. Алъднъ кар тэвхмби энүндчнь?..

-Дорҗин Б.

-Саңкҗ, энүгичн авсндан кар тэвхмн бшив? - гиҗ Буль»

сурв. - Бадмин А.

һар хоосн (болх). Остаться ни с чем, с пустыми руками. Быть

безоружным, һартан юмн (зер-зев) уга. Олз-ору уга хоосн үлдх.

Зер-зев өгхинъ, хотн болкнд зөргтэулс элвгэр олдхмн. Зуг зер-

зев уга, кар хоосн болхас яахв? - Нармин М.

Удл уга района партийн конференц деер эмтн цукар рапор-

тан атхад ирхлэ, бидн кар хоосар куян канзклҗ одад, э.мтнд

наадн-зог болхмби? - Дорҗин Б.

Бидн кулакудыг нүүлкхәр йовэк; бәәхулс иигэд хүрмд очахулс

кевтэ кар хоосн, куян канзклад йовхмби? Тер казрт оркдул-бан-

дит улс йовх зэцг кесгэс нааран кара. - Эрнҗәнә К.

Нара керг. Дело рук кого-либо. Ямр нег күүнэ кеҗ чадх үүл.

Тер тоотнъ цукар дархнч Тимошкин кара керг болҗана. -

Дорҗин Б.

һаран цахлад суух. Сидеть сложа руки. Хара бээх.

Аль түүнә мухла болхин төлә гертэн каран цахлад суухмби?

- Басңга Б.

һарас һарх (дальтрх). Выбиться из рук. Выходить из-под опеки, становиться самостоятельным. Кү соңсдган уурч одх. Соңсврас алдрх; үлмәһәс гетлх. Тустан бәәх седлһн.

Боврг ода мана карас далыпрэк; карч чадшго. - Дорҗин Б. Көвүн бийэн икд тоолад, икчүдин үг соцслго, карас каре. Баахн өрк-бүл суркулян чилэкәд, эдлврин мөңгән эврэн опад,

эк-эцкиннь карас каре.

72

һарһсн гем эргҗ ирҗ болш уга, өргҗ дааҗ болш уга. Вина

моя велика: не обойти её и не поднять. Чилшго дала гем һарһх.

Эндр мини эцкдэн карксн гем эргҗ ирэк; болшуга, өргҗ дааҗ болш уга, кесн гем эзэн темцдг. - Эрнҗәнә К.

һардг үүдн уга болх. Оказаться в безвыходном положении.

Цухрдг арһ тасрх.

Не, ода, тиим гиҗ зээсңгин зерг тоолҗахла, манла эдл улст

тана зәрлгәс кардг үүдн уга болх зөвтэ. - Дорҗин Б.

һарин асрмҗар бәәх. Находиться в заботливых руках. Хәләҗ,

асрҗ йовх күүнә килмҗтә теткврт бээх.

Малмуд болхла, намрин сүл сарин хойрдгч орэлэс авн кошартан орад, хавр күртл нарин асрмҗар бээдг. - Тачин А.

һарин сүүдр тусх. Стать жертвой покушения. Күүнә эм тасл-

сн учр (кү алчксна аш).

Юн бурхн-шаҗ келсндэн үкх билэ. Миникэр болхнъ, гелңгүдин

карин сүүдр тусе гиэк; меднэв. - Эрнҗәнә К.

һарин үүл. Рукоделие. Дело рук кого-либо. Шишлң күүнә

һарһсн үүлдвр.

Бурхн-номан хайсн тер бирмнә карин үүл эн болх. - Дорҗин Б.

һарин хурһд цацурхла. Когда пальцы рук станут одинако­ выми. Когда рак на горе свистнет. Никогда. Темәнэ сүл һазрт күрхлә. Кезә чигн күцшго.

Шарка дор ормдан, хатхсн касн кевтэ, зогсчакад: «Чамас чини карин хуркд цацурсн цагт ирҗ, бичг авнав», - гиҗ келв. -

Эрнҗәнә К.

һариннь тавн хурһн мет (әдл) медх. Знать как свои пять

пальцев. Керг-үүлән йир сәәнәр медх.

Малый идшиг эн кариннъ тавн хуркн мет меднэ. - «Хальмг үнн».

һаринь авх. Приобрести навыки. Перенять чей-либо опыт.

Эрдминь, дамшлтынь дасад авчкх. Взять у кого-либо подпись.

Күүнә нер бичүлҗ авх.

Отг-эңгин улсиг өвк, элнцг эцкэснь авн тохмарнъ эргүлҗ медэд, сээнлэнь сээнэр үүрлэд, мууланъ - муукар. Эн улсин алъ-

кинь боле чигн каринь авад орксн күн... - Дорҗин Б.

73

һарар кедг тоотыг генәртә сәәнәр медв. Иоста гидг урн

болв, юунаннь чигн һаринь авв. — «Хальмг үнн».

Варинь һанзһд, көлинь дөрәд күргх. Вывести в люди.

Өскәд, босхад, кү кех.

- Мини түрүн дегтр барлгдхд - нарим нанзнд, көлим дөрэд

күргҗ, сүв-селвгән өгч, нөкд болен, банчудтан цуцрлтан уга

нөкд болдг мана ах бичзч Манҗин Нимгр менд, ут наста болт-

ха! - гиҗ йөрэв. - Эрнҗәнә К.

Горькийин нилчәр нарнь нанзнд күрсн, көлнь дөрэд күрсн кесг олн, нертэ бичәчнр бәэдг биший. - Кичгә Т.

Бүдрә-түгчә йовҗ, наринъ нанзнднь, көлинъ дөрэднь күргм; өсклэв. - «Теегин герл».

Эн мана Советин йосн, Коммунистическ партъ күн болнныг өргэд, сурнмҗ өгэд, наринъ нанзнд күргэд, көлинъ дөрэд күргэд йовна. - Дорҗин Б.

Варла харһх. Попасться в руки. Күүнә шүрүг медҗ авх.

Чүүчэн нарла харнад угач, Җирнл. - Басңга Б.

Варнь алтн. Руки его золотые. Мастер на все руки. Урн күн.

Ноолдхдан бурта болв чигн, нарнъ алтн көвүн била. Дээнд йир сээнэр дээллдсн бээдлтэ. Дөчн негдгч эк;ил Москван эргнд болен

ик дээнд орлцад, Улан Туг орденэр ачлгден бэээкр - Бадмин А.

һарнь ахрхн. Нет сил что-либо сделать, не в состоянии

что-либо предпринять. Чидлнь тату төләд, арһ уга бээдлд орх.

Немшнр мана Төрскиг тараэк;, олн эмтиг даҗрҗ, дөрэ до-

ран дарҗ чаден уга. һарнь ахрхн!

Варт орх (орулх). Приручать (о животном). Попасть в зави­ симость. Дасхад авчкх (адусна тускар). Үлмәднь бээх. Подчи­ нить себе, своей воле. Эврә дурар бәәлһх (күүкд улсин туст).

Эвдрлцэд, модьрудад йир тус уга. Эвэр эдниг нарт орулдгин арн хээх кергтэ. - Дорҗин Б.

Вартан бэрх. Держать в своих руках. Закад, засад, дарад авчкх.

Эмтэн сээнэр нартан бэрн бээтхэ гиҗ, эзн цанан хатн

келүлэк;. - Басңга Б.

74

һартан һурвн мөңгн уга, һазаһан хуцх ноха уга. Ни кола,

ни двора. Өвчн уга, малчн уга. Угатя бээдл.

һунҗан хурлд бэр, гөлмән түүмрд, хавтхдк арен арслңгарн номумшул, Нәәмнәс әрк бичәу, юута үлдн гиҗәнәв тегәд? Һартан нурвн мөңгн уга, назанан хуцх нохауга... - Басңга Б.

һартан нег эрдм авх. Освоить какую-нибудь профессию. Тааста эрдм дасч авх.

Зуг сурналян төгсәһәд, нартан, бийдән нег эрдм автха. - Тачин А.

һартан ус келгүлхн угав. Не возьму даже в прислуги. Яма-

ран чигн хар-бор кодлмш келгүлшгов.

- О, :ж;или, үмкэ шивгчн, чамла эдл шивгчнэр нартан ус келгүлхн угав, - гив. - Хальмг тууль.

һартан үүлтә. Мастерица, рукодельница, һартан эрдмтэ, эвтә күүкд күн.

Иир сэн. Чамд таасгдхинъ би медләв. һартан үүлтә, күнд

толната күүкн. Урднъ хойр күн эрк орулсн бийнь, эк-эцкнъ зөвтпэн эс багтэк;. - Бадмин А.

һартнь атхулх (бәрүлх). Дать в руки. Вернуть сполна. Ото­ мстить. Бийднь өгәд тэвх. Өшәһән некҗ авх.

- Үүгичнъ би чамд нартпчнь атхулхв! - гиэк; шүрүтә дуунар

келчкэд, шурд парад оде. - Дорҗин Б.

Тер хар санатаулсин нарнсн хамгинъ нартнь бәрүләд, амнднъ

зуулнад тэвхвидн. - Дорҗин Б.

һаруд һарһчкх. Пустить в расход. Эдлэд-олзлад, уга кечкх.

- Автн, кишваг! - болэк; һәрә Җалур заав. - Түдл уга наруд нарнчкхмби? - гиҗ Максим суре. - Нармин М.

һахульд бэргдх. Попасться на удочку. Давать себя обмануть.

Меклгдх.

Олз үзнәв гинэд, нахульд бәргдүв.

һашлҗ одх. Стать несъедобным (непригодным). Үрх; идх арһ уга болх.

«Эдн намаг янэк; амрахв?» - гинэд ухалад оркхлань, ууҗасн хөөрмгнь хоолднъ зәңгдрәд, бүлкн болад нашлад оде. - Эрнҗәнә К.

75

һашута җирһл. Горькая жизнь. Зовлңта бәәдл-җирһл.

Басл, көөрк, кесг нашута җирпл үзҗл гиэк; ухалад, көвүнд са­ нам зове. - Нармин М.

һә болг. К бесу, лешему. Уга болад чигн одг. Нә, һә болг, болҗл ода. — Хальмг тууль.

һә болен. Несчастный. Злой, недобрый. Хөв-заян уга. Му үүлтә. Кишва.

Тиим гиэк;, наем ахр болг, төрүц санҗасн уга билэв, теднтн Поста нэ болен улс бәәҗлә! Мууха юмб, медсн болхнь!.. - «Теегин герл».

һәәвһә юмн (болв). Хорошо, великолепно. Му (һә) уга, байрта учр.

- Не, тиим болхла, сэн кун санапар гинэд, пээвпэ юмн болв, - гиҗ келн, тагчгар давад йовэк; оде. — Дорҗин Б.

һәәһән халдах. Оказать недобрую услугу, навредить. Мууһан күргх.

Бәәх мал янад һәәһән халдахмби? — Дорҗин Б.

һәәд һарх (одх). К бесу, к черту. Уга болад эрлэд одх.

Бакдгт ик эвго болад, орчлң дунд эн мел нанцар хайгден, өнчн, кергуга, эмтнд нээд парен болэк; медгдэд... - Дорҗин Б.

Нолан девтэх. Насытить себя калорийной пищей. Сэн (шимтэ) хот (өөктә мах) эдлэд цадх.

Яндг болв чигн, маласн нолан девттл эдлэк; авчкад медхмн. -

Дорҗин Б.

Нолан цокх. Впадать в истерику. Бизһән көндәх.

Келхнчн, иигэд экрэд, нолан цокад бәәхәр? — Бембин Т.

Нолһаһан таертл һочкнх. Сильно и громко хохотать (букв.

до разрыва толстой кишки). Удан, чаңһар инэх.

Иигҗ йовад, нарарн завдад, негнъ үг келенд нолнанан таертл ночкнлдад, дерд-дерд ишклдцхэв. - Нармин М.

Нолнь харлх. Чувствовать сильный голод. Сосёт под ложеч­ кой. Икәр өлсх.

Өдрин дуусн келн деерэн юм эс тәвсәр хөөчин һолнь харлад, намрин киитн салькнас кол-парнь модн болад, әрә гиҗ хөөдэн хашад орулв.

76

һолын һурвн җирмәхә секх. Жить впроголодь. Мал уга болад, яду-хоосн бәәх. Гесән теҗәх. Хот-хол уга болад, түрү-зүдү

үзх.

Байн гихнъ - байн, өнр гихнь - өнр, залу гихнь - залу. Манла эдл һолын курен җирмэхэ секҗәх юмн уга. - Басңга Б.

һолынчн цуснас һурв цадтлан уунав. Отомстить, свести

счеты (букв, напьюсь твоей крови трижды досыта). Өшәһән авх.

-Яклав, хулкн ахим идвч гикэд, колынчн цуснас курв цадтлан

уунав, - гив. - Хальмг тууль.

Волынь хорсхах. Задеть за живое, тронуть за больное место.

Өвдкүртә орминь КӨНДӘХ.

Ууртан бүтэд, үүриннь колынь хорсхакад, үлү үг келсән Нор­ ма мацкдуртнъ меде.

һоодан бәәх. Жить независимо, открыто, честно. Тустан, күүнлә шалыпг уга җирһх.

Эврэ туск торэн эн йирин алдшго дамшлтта, даалксн кергэн күцэлкнь дасмэк; болад бээсн, коодан бээдг күн болҗана. -

Дорҗин Б.

һулмт сәкәч. Продолжатель рода, наследник, преемник. Хра­

нитель очага. Уңг-тохмин залһмҗлач.

һурвн күүкнэ хөөн Дорэк; көвүтэ болад, кулмт сэкэч төрв

гикәд бахтад, өдр сө хойр элгн-садан нәәрлүлв.

һулмтынь уга кех. Не оставлять камня на камне, превращать в пепелище. Уничтожать с корнем. Уңг-тохминь таслх.

Хам-хоша бээх залута ошэркэд, кулмтычн уга кехүв гикэд, Босхмэк; догшн зацган каркад, улм халурхад бээнэ.

һундл терх. Выражать сожаление. Сожалеть. Харм терх.

Би якад ээх билэв, зуг кишго анднла дэкҗ харкшго болув гикэд, кундл төрэд кевтнэ. - Бембин Т.

һурвдгч һарас. Из третьих рук. Говорят, когда не уверены в точности, достоверности сведений. Олн улс дамҗад ирсн зәңг.

Келен тоотчн намаг макдлулҗана, юңгад гихлэ кесг кү дамҗад, курвдгч карас ирсн зэцг болҗана. Би иткх зов угав.

77

һууҗсн үр. Родные места, һарсн-төрсн һазр.

Гем уга. һууҗсн үүрән мартх керг уга. Күүнэ назрин алтн

хурас, эврә казрин чолун хур гидг үг бәәдмн. Ирэ бәәх кергтэ. -

Дорҗин Б.

һууль һуух. Просить милостыню. Угатьрад, әмтнәс хот-хол,

хувц-хунр сурх.

Хойр-нурвн күүкдэн хорманасн уйчкад, хот төгэләд, ьууль нуухч. - Эрнҗәнә К.

Тер учрар бүкл сардан бүкл совхоз иддг өдмг уга, нууль һууьад гишң, әмт эргэд, өдмг хәэлдэк; йовна. - Нармин М.

һуян һанзһлад хәрҗ ирх. Вернуться ни с чем. Олз-ору уга, хоосар гертэн ирх.

- Иовҗ-йовҗ, хоосн нуян нанзнлад хәрҗ ирцэхэнэ, - гинзд нанздан тәмк нерэд, чонмуд өвчлцхэр, беләсн утх нарһҗ авад, тедүкн бәәсн бүлүд хурцлв. - Эрнҗәнә К.

Хм... һурвн үзгэр наргсн зун күн нуян нанзнлад хоосн ирсн болхла, дөрвдгч үзгэд мордсн Агтын көвүнчнъ юута ирнз

болннач? - Басңга Б.

д

Дав деерэн. Сейчас, в настоящее время. На данный момент.

Минь ода.

Дав деерэн энүнд йирин эврэ партячейк бүрдэдг арн уга. -

Дорҗин Б.

Дав (цаг) зуур. Временно, ненадолго. Удан биш, ахр болзгт.

Шинҗлэд бәәхнь, йовсн машид хәрү ирҗ бээхнуга. Терньями-

ран учрта болҗахмби? Иим ухан староста багш хойрт орга­ на. Шармудын дав зуур бээдл. Элстэс медэк; авсн багш эртэснь бийэн бедрэд, малан хулдад, моцг хоршанад бээв. - Нармин М.

Давсан гүүлгх. Крепко спать. Нөөрсх, унтад кевтх.

Өрүнә намаг эс серүлсн болхла, энчн ода күртл давсан гүүлгз йовх билэ гинэд, Колянарн наад бэрэд, Ута утхан авад, боднцг

тал дэврв. - Эрнҗәнә К.

78

Давхр болх. Быть беременной, забеременеть. Саата болх.

- Тана гем бас бәәнә, - гиэк; Квкэ эклв. -Давхр бийән медүлэд

орксн болхла, үрнд йилнс бэәнү, би тиим йовдл ьарнхн уга билэв.

Давхринь медсн хөөн тиим өршәңгү уга йовдл нарндв? Бүчрнь эрә секгдсн бомб цецгәлм, көөрк. Тиигэк; күзовадв? - Нармин М.

Давхрг доран бэрх. Держать под каблуком кого-либо. Күүг

эврәннь үлмәд бэрх.

Долан өршәңгүуга, зөвэрмузаңта күн: көвүдән, гергән давхрг

доран бэрнэ.

Далаһас дусал өсрсн юмнла әдл. Совсем незаметно (букв. по­

добно капле, брызнувшей из океана). Бичкн юмн, эс медгдм болх.

- Дорен морн тана адунд, далакас дусал верен юмнла эдл болхгов, - гиэк; инээк; йовнав. - Нармин М.

Далваг доран авх. Взять под свое крылышко. Оньган огх,

килмҗэн тусхах.

Өнчрсн ач көвүъэн авннъ далваг доран авад, сэн сурнмэк;, сурнуль өгэд, көлинъ дөрэд күргв.

Далдлх кергтэ. Убрать с глаз. Спрятать подальше. Бултулх, әмтнэ нүднэс хальчлх, холд дүрх.

- Манэк;, айдэк;анич - наарлчн, - гиэк; Бакдг хашан ьазак ир-

гэр шахлдв. - Эн невчкн мөңгн бэәсиг дүрэтэ ормаснь авад карч ирләв. Үүг далдлдгин арн хээх кергтэ. - Дорҗин Б.

Даминь авх. Понять суть чего-либо. Эв-арһинь медх.

Тиигэд квдлмшин даминь авад, мергҗэк; одсн күүнд ямаран чигн көдлмги күндрхэк; одх бәәтхэ, хәрнь улм җилвтүләд, сед-

клиннь сергмэк;, эк;илв-бахнъ болад йовна. - Калян С.

Дассн заң эмнлэ. Привычка повторяться. Нег келсэн дэкн-

дэкн сергәһэд давтх.

Эрднь энүг арднъ орэк; керг кесн уга, зуг нанд ус зааэк; вген

хввн болх гиэк; санла. Боле дассн заң эмнлэ гиьэд, Алян Арслң Эрдньд чигн нарнэк; өгәд бээв. - Саңһҗин Б.

Дая буслһад суух. Заниматься пустым, несерьезным делом. Эс болх юмар зооган кех.

Эдн эн ормасн кондрл уга, хойрдгч хонгтан сууэк; бээцхэснъ

19

эн. Йирин көзрин ард орад, түүнэ доя буслнад сууцхадгулс бээсн

мөн. - Басңга Б.

Дәәләд авч одх. Захватить. Бэрлдэнд авх.

Хәрҗ ирн гихлә, Арамбар хаана хатыг дәәләд авч одсн бдэщ.

- Хальмг тууль.

Дәәнә көл (аюл). Дән-даҗгин көл. Горнило войны. Трудно­ сти и лишения военного времени. Үүмәтә саму цагин кучр-кунд.

Дән-даҗгин кол дотр халун гемэр гемтэд, хэлэсн авалънь - герин эзн Лари өңгрв. - Сян-Белгин X.

Өнр-өргн Әрәсәд әмтн эс күртсн болхмби? Эврә хотна көвүд

хол назрт, дәәнэ көлд йовулна гидг икл генәртә юмн. - Нармин М.

Дәәриг мааҗсн мет. Бередить старую незаживающую рану.

Хуучн шарх хучлсн эдл; давен зовлң сергэсн эдл.

Эн үгнь, орна кол деер, ода күртл тагчг суусн Бакдгин дээриг мааж;сн мет болад, судцдынь чинәэк; лугшав. - Дорҗин Б.

Дәәсән дөрә доран дарад, менд ирх. Благополучно вернуть­ ся, победив врага. Хортан дииләд (уга кеһәд) хэрх.

һооҗад бээдг булгта, ноокар урнсн уласта, Городовиковин нертә колхозин банчуд, дэврәд орэк; ирсн шар нохасиг дерэ доран

дарад, менд иртн. - Эрнҗәнә К.

Дәврхин түрүнд, цухрхин ард. Быть бесстрашным. Ээмшг

уга болх.

Дэврхин түрүнд, цухрхин ард йовхмн гиэк;, мана алдр Торскн дуудна, дасхна гиэк; тольалэк; йовх полковник политэцгин на­

чальник хойр даңгин келнә. - Эрнҗәнә К.

Дэн болад бээх. Мешать, становиться обузой. Саалтг болх.

Эмгнэ така өндгләд, эмгиг асрад бәәнә, овгнэ така овгнэ ол-

сиг идэд, дэн болад бээнэ. - Хальмг тууль.

Дэрк эәлдг (өршәтхә)! Помилуй нас, бог! Деедс хәәрлтхә!

Дәрк өршэтхэ... өрүнэ ирэд, эрүл, гемуга гертэсн ьарлалхн...

- Дорҗин Б.

Өвгн өвр деерэн суусн Өлзәтиг өрчдән таг теврчксн нүднь аньгдад йовна, уульҗ йовх, инәэк; йовхнь медгдхш. Дэрк ээлдг

гиэк; давтснь соңсгдна. - Эрнҗәнә К.

80

Дәрк, дәрк, яһтлан адрҗах теңгрв! О, боже, до чего неи­ стовствует небо! Теңгр задрна гидг эн!

Дэрк, дэрк, янтлан адрҗах теңгрв! Ямаран му, түрү юмн болҗ бээхмб! - Тачин А.

Дэрк туслтн! Да поможет всевышний! Деедс дөң-нөкд болтха!

Эмтн, дэрк туслтн, энүг соңсчкад, амндан ус бапнсн улс

кевтэ, тагчград одцхав. - Саңһҗин Б.

Дегэ тэвх (огх). Создавать трудности, поставить подножку, завидовать. Саад-тотхур болх. Саалтглх.

- Иигҗ, нег-негндэн дегэ тәвэк;, үлү үзэк;, көдлснэнтн агиас ирхнъ - хар мэр, - гинәд Чимд үгән төгсәв. - Тачин А.

Бавур халу дөрэд, бээсн бийнъ чичрэд, тесч чадад, хурдлҗ одад, Моньдасин барун ээмэснъ шүүрч авад, зүн көлднь дегэ өгэд уннав. - Эрнҗәнә К.

Дегәһәс алдрсн мет (һахуляс мөлтрсн бәәдлтә). Будто со­ рвался с цепи. Бәрәнәс хөөһсн мет.

Нойна церг гинэд, дегэнэс алдрсн, нахуляс мөлтрсн бээдлтэ

ик-ик чеченмүд тавадар - арвадар ирәд, тонад-тонад, чидл күрмгэрн авад йовад бээв. - Манҗин Н.

Деегүр санан. Высокомерие. Икрхг, нойрхг седкл.

Хоңнр, чи ухата көвүнч, ухаллч. Дегд деегүр сана зүүҗэнэч. Эрнцн байнла чи юунарн деңцхмч? - Нармин М.

Деегшән суулһх. Посадить на почетное место (букв. сажать повыше). Ирен күүг күндләд, өөдән һарһх.

Хүрмин герт эзд болн гиичнр туслцад суудмн, ташр насарн

ахулсиг деегшэн суулндмн, банчуд үүдн тал суудг.

Дееҗ бәрх (өргх). Первую порцию пищи пожертвовать ду­ хам-божествам. Хотын түрүн хүвинь савд кеһәд (тәвәд), деедст

нерәдәд, өөдән өргх.

Цаадкан гуврин зергд дее.җ бэрчкх билэ... - Басңга Б.

Деер һарх. Подниматься, повышаться в должности. Цоларн,

ямарн өөдлх.

81

Хәрнъ, кукн, әмтнә деер нархан хәэнэд йов, эс гиэк; әмтнэ дор

орхч... -БасңгаБ.

Деерән бурхн уга, доран дәәсн уга. Бесшабашно. Безрассуд­ но. Юм-күмнә тускар ухаллго.

һанцхарн деерән бурхн уга, доран дәэсн уга бэн гиҗ дасчкҗч.

- Бембин Т.

Деернь дел урһаһад, дорнь сүл урһаһад. Окрылить, хорошо поддержать. Сәәнәр дөң-нөкд болад, өргәд-өскәд авад одх.

- Олмна келтэ Отхна Манҗ зеткрин шалтанла харнҗ, хувр-

гуд дәврэк; келсн цахра Манэк;иг сәкүсн ишклэк;! - гинәд гелңгүд

деернъ дел урнанад, дорнъ сүл урнанад, дөгәэк; зэңг тархав. -Эр- нҗәнә К.

Әрвок; уга юмиг деернъ дел урнанад, дорнь сүл уркаьад,

дөтҗәнәд, хов-хуулъд хүврэнәд йовлдв. - Дорҗин Б.

Деесәр чолу керчхәр седх. Пытаться сделать невозможное.

Төрүц болшго юм болһхар седх; хоосн санаһарн юм күцәхәр седх.

Деесәр чолу керчҗәхән Марок; медэ бәәнә, болв хара суухар ю

болв чигн келх кергтәлм. - Бадмин А.

Деесн дөрәһәр һарх. С трудом выйти из затруднительного по­ ложения (букв. выйти на веревочных стременах). Күнд бээдл-уч-

рас зовлң эдләд һарх.

Хөвнь бәәнәд, үүрмүднъ дөң болад, Бата учрсн күчр йовдлас

деесн дөрәнэр каре.

Делүһән девсх. Быть чрезмерно добрым. Дегд цаһан саната болх.

Эклок; көдләд, зөвэр болҗана. Худл уга, медрлнъ сон кевтэ. Күүкдлэ эвтә-довта, ээлтэ. Күүкд мел терүн деер унад бээнз. Болв дегд эк;өөлн, мел цугтаднъ делүнэн девсэд, толнанинь шд, «кукн, кукн» гиэк; сурнҗ-сурһмҗлх бәәдлтә. - Тачин А.

Эн оркдулмудла мана эзн седклән негдүләд бәәдгнь медгдҗәхш. Юцгад делүнэн девсэд бәэдгнь медгдхги. - Эрнҗәнә К.

Минь эн йовдсн орсиг дегд давок; иткәд, делүнән делгэ бээхр, энчн бидн тарад оддмн болвзговидн. - Дорҗин Б.

82

Делхднь җивр болх, деглзхднь кол болх. Быть опорой и

поддержкой. Покровительствовать. Кенд болв чигн дөңгән күр-

гх, тус-дем болх.

Би чамаг, ухата төвшүн көвүн, дорас осч йовх мана банчудт сүв-селвгән огч, делхднь җивр болҗ, деглзхднь кол болҗ чадх күн гиҗ санлав. - Бадмин А.

Дем болх. Помогать. Дөң-нөкдән күргх.

Холын зэңг холвандан гинэд, зэңг негнәс негнднъ күрхлэрн, деернь немгдәд, күн болнн дем болад, дарукнъ эврэннь хүвэн орлцулад, тиигә йовҗ, улм түгэд йовдг юмн зөвтэ. - Дорҗин Б.

Дер дорин дәәсн зөрлцсн ил өшәтнәс дор. Скрытый враг опаснее открытого. Нууцин хортн улм әәмшгтә болдг.

Кенэс эн нардмн болхв?.. Дер дорин дээсн зорлцсн ил дээснэс

доргидгнъ эн... Кенэс хар үзхмн болхв? Кулакуд, лавта кулакуд...

Кулак бийнь биш болхла, - түүнэ зарцнь...- Дорҗин Б.

Дер дорас һарад ирх. Появиться неожиданно, внезапно, һә

юмн генткн ирдг (эс күләгдҗәсн юмна тускар).

Довдн гикэд нег эмдин дээсн дер дорас парад ирв билтэл эн...

- Дорҗин Б.

Дер негдүлх. Соединить подушки. Разделить постель, со­ здать семью. Күүкн күргн хойриг гер-мал болһх.

Э, кукн! Урд цагт эк-эцкнь күүкдэн эврэн медэд, дурта күүндән егдг билэ. Күүкнь нам дер негдүлтл, күргэн үздг уга билэ.

Тер ик му йосн бээсмн. - Басңга Б.

Дер негдүлчкҗ гинэд, деернъ дел урнанад, арднъ сүл урнанад

авад нархмн болҗана, нанцхн ээдг юмн тер. - Эрнҗәнә К.

Хотна улст хот кеок;, йөрэл тәвүләд, дер негдүлсн улст хот кем;, йөрэл тэвүлэд, дер негдүлсн хойр садна седклиг яндг болв чигн тевчэк; байрлулхин үүд хээв... - Дорж;ин Б.

Доһлц нульмста бээх. Быть постоянно в слезах от горя, обид, бедности. Даң зовлң, һундл болн түрүһәс мелмлзсн нульмста

бәәх.

Гилэш нүдндэн донлң нульмста, көвүнәннь чирә хэлэнэд суу-

на. - Нармин М.

83

-Дарунь һарад, дарунъуурад бәәдг нульмсн, эңкр көвүм минь! - гипэд, экнъ нүдндэн байрин доыщ нулъмста босч, көвүнэн

теврҗ, толпапинъ илэк; таалв... - Бадмин А.

Көвүдин ардас хәләҗәх улс дала. Тедн заагт донлң нульмста эмгд, экнрнь «көлэр йовснъ ирдмн, күрзәр дарснъ ирдм биш»гиҗ күүндәд бәәцхәнә. - Эрнҗәнә К.

Доһлң эмгн. Неполная радуга (букв. хромая старуха). Солңһ.

Үрү бийд, тус ар бийәсн өмн бий күртл төгргләд уулъңтрсн доплң эмгн парад, хурин хөөтк теңгриг кеерүлэд орке. - Басң-

га Б.

Долан бульчрха күртлнь медх. Знать как свои пять пальцев. Знать до седьмого колена. Цугинь йир сәәнәр медх. Долан үи күртлнь медх.

Мини хотн бээсн пазрин сала-судлмудыг, садргудыг, күцкргүдиг париннъ таен хурпд мет тер меднэ. Эн совхоздан көдлҗэх улсан - долан бульчрха күртлнъ таньна. - Эрнҗәнә К.

Долан бурхн. Большая Медведица. Теңгрин долан одн.

Олъда зүн-өмн үзгүр толпапан эргүлэк; хәләв. Боле удан шилтл уга, хэлэцэн Долан бурхнур зале. - Дорҗин Б.

Долан һолас ус уусн күн. Ловкач; человек, видавший виды

(букв, испивший воду семи рек). Йир шамдһа, мек-һохта, кесг аальта күн.

Арпта болхла, эн күүнэс хол йов. Энтн долан нолас ус уусн, әвртэ павшун, бийдән арпта күн. Үлгүрләд келхлэ, зурнан арь

меддг, таен мек меддг күн.

Долан давхр һазр дор. Глубоко в земле. Килнцтә күн өңгрхлә, сүмснь долан давхр һазр дор ордмн гидг.

Сээни орнд төрсн килнцтә күн долан давхр пазр дор ордмн гиэк;, әмтн келдг билэ. Тиигхлә, би үкҗ одсн болхий? - Бадмин А.

Долан кок чонар идүлх. Жестоко расправиться (букв, отдать

на съедение семи серым волкам). Аврлт угаһар алх, уга кех.

Заячнь уурлад, чамаг ик шарп бичкн шарп хойр моричн долан көк чонар эс идүлдм болхнь гипәд хәрҗ оде. - Хальмг тууль.

84

Долан уулд бәәтхә (одг). Подальше от греха. Пусть обойдут

беды и напасти, һә юмн бичә үзгдтхә. Му юмн ик холд йовг.

Йир му юмн. Долан уулд бээтхэ. Тедниг бэргдхлэ, бидн чигн

амрхвидн. - Басңга Б.

- О, дэрк, долан уулд бәг! - гинәд Амрхн ээхлэрн, аанан алдчкн алдв. - Бадмин А.

Долан уйдән зовлң узсн кун. Испытавший все превратности судьбы. Кесг мууль эдлсн.

Квгшэ долан үйдән зовлң үзсн күн, тегэд эмтн терүнд сана зовна. Эн олн назр эргэд, олн зовлң-зүүр үзәд, муулян нартан

бәрсн күн гицхэнэ.

Домбран цоксн улс. Несчастные люди. Муулян эдлсн әмтн.

Кишг уга, домбран цоксн улс. Кенә мөңг идҗәнәв гиҗ санад,

тер хойр мицнн арслц идэд бээв гилч тедн. - Манҗин Н.

Домбртнь биилх. Плясать под чью-либо дудку. Күүнә закврт

бәәх, ээх, даргдх.

- Чи бидн хойр баячудын домбртнь биилэд бээсн улслм, - гинэд Бата Васяг даларнъ ташад теврв. - Эрнҗәнә К.

Дон(м)ам кевтэ суух. Сидеть сиднем. Гертәсн һарлго, буг болад бээх.

Чамаг тенд, халъмг тег эргэд йовад йовхла, би энд нанцарн эщго герт домам кевтэ суухм биш. - Бембин Т.

Дор орх. Ухудшаться (о состоянии здоровья). Эрул-мендин бээдлнь улм му болх.

Сэн эмнлн болн сэн хэлэвр уга болад, когшэ дор орад бээнэ.

Дораһурнь усн орх. Ожидать возмездие за причиненное зло. Аюлд даргдтхан курх.

- Сэн, йир сэн, - гиэк; аш сүүлднъ Арш келв. - Цаначудын до-

ранур усн орэк; йовна гидг эн. Тендэс тадн цоктн, эндэс Улан

Церг. Тиигхлэ Деникинтн дегдрәд одхдан күрх. - Нармин М.

Дорнь нук малтх. Рыть яму под кого-либо. Хар сана зуух. Алх-булхар седх.

Чи кесгэс нааран мини ормд суухар, мини дор нүк малтач. Ода мини ормд орчкад, нанар наад бэрхэр ирвч? - Бадмин А.

85

Доек домбр болад одх. Разориться, ничего не иметь. Хоосрх,

төрүц юмн уга үлдх.

Урднъ әвртә кодлмшч, сшпн нарта залу эркд орад, доек дом­ бр болад оде.

Дотр бий кирд гиһәд одх. Что-то екнуло внутри. Өрчд нег юмн тасрсн болҗ медгдх. Әәһәд, цогц менрх.

Моцгтин тал йовен Харла үүг үзчкәд, тотхэк; зогсад хзлэв.

«Аль назра күн болхв, негтә тор», - гиҗ санад, дотр бийнь кирд гинэд, юмн тасрсн болад оде. - Нармин М.

Дотр бийнь дору-һуру болад бээх. Не иметь единого мнения

(решения). Волноваться. Ухань хувагдад, сольгдад бээх. Седкл үүмх.

Манҗин тоолвр оцдарад, дотр бийнь дору-нуру болад, яахла сэн болхнъ медгдҗ өглго бээв. — Дорҗин Б.

Дотр ирвэтрх. Чувствовать легкий озноб. Покрыться мураш­ ками. Махмуд заратрулх.

Эн экрллтн эклснэсн авн манд сэн юм үзүләд уга, ирх бар жулин тускар соцсчкад, нам дотр бийм ирвэтрэд оде. - Тачин А.

Дотран санх. Мысленно подумать. Чееҗдэн ухалх.

«Наадни тор биш, - гиэк; дотран санҗана, - әәмгин күчтэ байн Көкә ирх, хурла багш Зодв, нутгин зәәсң Балзна һәрә, нань

чигн сәәчүд хурх...» - Нармин М.

Дотрм тутрһ урһсн болад бәәнә. Испытывать сильную жа­

жду и голод. Ундасх, цаңһх; харһнх, өлсх.

Дотрм тпутрн урнсн болад бэәнә. Эн бәәдлэн хол хаалкин хөөн

ода ирҗ медүв: элгн-садан үзчкәд, седклм санамрдхла.

Дөң болх. Оказать помощь. Тусан күргх.

Партъ келҗәнә: кодлмшч класс эн торт орлцад, крестьян улст доц болад, ниицән-кооператив бүрдәкэд, бальсна болн селэнэ улс кезэ чигн зальлдата бэәхиг дурдҗана. - Нармин М.

Санэк; түрү-татуднъ доц болад йовдг цанан саната күн билэ.

- «Теегин герл».

Дөрә доран бәрх (дагҗулх). Держать под пятой. Күч-йосан

медүлх, даҗрх.

Далн сай тацнчинъ дорэ доран дагҗулнав. - Басңга Б.

86

Дөрә харһулҗ (җиңнүлҗ) йовх. Ехать стремя в стремя, ря­

дышком. Жить вместе, дружно. Хамдан, ни-негн, нег-негндэн

дөң-түшг болҗ бәәх.

-Мөрэр ю кенәч? Тергн деер йов, - болҗХоңнр эвлв.

-Мөрэр йовнав. Чини өөр дөрэнэн җиңнүлҗ йовх күмб. -

Нармин М.

Дөрәһән сулдалго йовх. Не терять бдительности. Саг-сергг

бәәх.

Серкән Баату эмэн эрвллго, дөрэнән сулдалго көдлмшт орлцв.

- Дорҗин Б.

Дөрв көлдх. Унижаться. Бийән һутах.

Юн дөрв көлдэд, дуклзад йовнач? Сетрә хөөнэ семҗн севр-

кэднъ дегэ болҗ йовну? - Эрнҗәнә К.

Дөрвн үзг, нәәмн зовк. Бескрайняя ширь. Неоглядный про­

стор. Эң зах уга кода.

Энүнэ дун өрүнә тагчгиг эвдэд, эн элвг теегэр дөрвн үзг,

нээмн зовкур дүүрэн болад шарад оде. - Дорҗин Б.

Дорен үзг, нээмн зовкд э-чимэн уга, тал таңхм дүлэ... -

Дорҗин Б.

Ду һарад, өөрхнд буусн болв. Послышался гром, молния прошла (опустилась) где-то рядом. Оһтрһун дун һарад, цәкллһн цәклх.

һал цэклн, онтрну та-а-аш гиҗ ду нарад, өөрхнд буусн боле.

- Нармин М.

Ду тасрцхах. Замолкнуть. Келдгән уурад, тагчгрх.

Сурч Бадаш темэч Муула хойр нег-негэн хэлэлдэд, ду тасрц-

хав. - Эрнҗәнә К.

Дуг гих (тусх). Вздремнуть. Бичкәхн зуур унтад (үргләд) авх.

«Би икэр ээсн болҗанав. Әэмтхэ күүнд нэрхн шарлҗн бахн болҗ, нохан кичг чон болҗ үзгддмн гиҗ, ээҗ келдг билэ», - гиҗ санад, Җанҗ дуг тусад, унҗ оде. - Тачин А.

Дун уга. Молча. Безмолвно. Юм келлго. Тагчгар.

Дун уга йовсн Манэк; махланан дарҗ авад, хоңнр мөрнэннъ

хойр нуярнь селн шавде. - Эрнҗәнә К.

87

Дун-шун уга (күн). Молчун. Тихоня. Тагчг бәәдг күн.

Дун-шун уга, хатмл хар көвүн. - Нармин М.

Дурго нүднд үзгдх. Вызвать неприязнь. Әмтнд му үзгдх.

Орснасн авн района җирнлин бэәдлд ик дуту-дунд үзэд, үзсн

тоотан илднъ келәд, районаннъ негдгч нардачла, үр Шишкинлэ, тпалдан чигн таңнчин нардачнрла зөвәр цүүгэтэ бәэснучрар

теднд би дурго нүднд үзгдҗ одув. - Тачин А.

Дурта дурго хойрин заагар. Нехотя, без души и желания. Седсн эс седсн хойрин хоорнд. Седкл угаһар.

Залу дурта дурго хойрин заагар келв. - Дорҗин Б.

Дурта дурго хойрин бээдл карьлго негинь бэрх кергтэ. -

«Хальмг үнн».

-Бакдгт юн дала соньн зэцг бээх билэ... дала кергуга йовҗ,

-гиэк; ахлач дурта дурго хойрин заагар келҗәх ээтэнэр хэрү

өгв. - Дорҗин Б.

ДҮР үзүлх. Показать вид. Бәәдл һарһх.

Эзн гергн манас насарн ах Манҗас ю-бис сурад, ик санамр

бэәх дүр үзүләд, дүңглзэд бәәнэ. - Эрнҗәнә К.

Е

Ең-һоң татх. Капризничать и обижаться. Му заңган үзүлх. Өөлх.

Тер учрар ең-һоң татад, ө-нундл тэвлго, седклән, медрлэн агсад, эн теңгрин үзүлҗэх аюлла арслңгин күчэр ноолда бүрдэх кергтэ. - Тачин А.

Җ

Җанҗал татх. Затеять волокиту. Оттягивать дело. Җаңһр

һарһх. Күцәх керг-төр хооран саах.

Хәрнъ эмч-мемч гинәд, җанҗал татад кергуга. - Басңга Б.

88

Җахн-җахн холаһур, хойр толһан өмнәһүр. Грехи и несча­

стья пусть пройдут стороной. (Оһтрһу, һал цәкллһн, теңгрин аюл икл цааһур һартха гисн утхта үг.) Зеткр холаһур давад һартха.

Хур орх бэәдлтэ... Деер бээсн залусин келсн үгмүд соңсгдна...

-Җахн-җахн холанур, хойр толнан өмнэнүр! - Нармин М.

Айңнин сумн оранар орад, онтр сүүлэр парад, пазрт шаагд-

сн болҗ медгдв. Манҗ дор ормдан менрэд, җахн-җахн холапур гипэд, нурв давтад келчкэд, модан авад, хот эргв. - Эрнҗәнә К.

Җе болад бәәх. Выбиться из сил, измучиться, очень устать. Арһан барад, муурад, көшәд ирх.

Бер тэмк нерэд, цэ чанад, адпад, җе болад бээнэ. - Дорҗин Б.

Гергнь уульн гиҗ, җе болад бээсн, бас девлэн делгэк; авад

кевтв. - Басңга Б.

Җе гитлэн. Очень. Йир икэр, ик гидгэр.

Җе гитлэн уурлэцах бээдлтэ. - Тачин А.

Илгәх дөңгитн мана теегин малчнр җе гитлэн күлэхиг бичэ

марттн. - Тачин А.

Җе-не болх. Договориться, уладить. Үгән авлцад, зөвтә бо­ лад, күүндәд авчкх.

Уурлугаяп гинэч, Кеемә? Сээхн, җе-не болад одсн юмиг чини аальчнъ эвдчквш. - Басңга Б.

Җивр зүүһәд йовҗ одх. Мгновенно распространиться. Зәңг йир шулуһар тархагдх.

Негнэснь негнъ соңсад, зэңг җивр зүүпәд йовэк; одна. - Бем-

бинТ.

Җиггә юмн. Удивительная вещь. Акад (аальта) торлт.

«Җигтэ юмби, би алъд бээдг болхви?» - гиэк; тер дотран

ухалв. - Бадмин А.

Җил насн хойран җидин үзүрт елгх. Посвятить себя, свою жизнь ратным подвигам. Насн-җирһлән олна төлә өгх.

-Җил насн хойран җидин үзүрт өлгий! Җилв бах хойран нагцхн Җацнртан оргий! - «Җаңһр».

Җили цааран! (Үзгдл уга од!) Сгинь! Исчезни! Уга бол!

«Кишго элмр! Тоолвр уга толпа! Нүдндм бичэ үзгд! Җили

89

цааран!» - гиҗ ууртанар хәәкрәд, Санҗ бийән бәрэк; чадлуга, орҗ йовсн залуг түлкәд, гертәсн көөв.

Җил-наснь җиигәд одх. Годы на закате. Медәрәд ирх.

Җил-наснъ җиигәд одсн эмгд-өвгд, ишрдг-девскүрән чирсн, сүүдр деләд кевтцхәнә. - Бадмин А.

Җирв хайх. Бросать жребий. Марһа кехин төлә, эс гиҗ нег юм шүүхин төлә хоорндан әдл темдгүдәс негинь авад, ашинь медх.

Кенә хөөнәс эндр күр тәвхән күүндлдәд, җирв хайх болв. -

Эрнҗәнә К.

Җирһл унтрх. Жизнь угасла. Нет признаков жизни.

Бәәдл-җирһлин шинҗ буйсх.

Эн хойр хошин өөр төрүц экрирнл унтрсн әдл болв.

Җирһлән хәәх. Искать свое счастье. Кишгэн олхар седх.

Көвүн парад йовад, кесгус, кесгуул натлад, кесг назр, кесгор эргәд, җирнлән хәәнә. - Хальмг тууль.

Ода чигн бан күнч, эврә җирнлән хәәх чини бас зов. - Нар­

мин М.

Җирһлин тергнәс унад үлдх. Отстать от жизни. Олна ард хоцрад үлдх.

Хзрнъ, тер җирнлин тергнәс унад үлдхлә, бидн хойрт ичкевт

болх. - Бембин Т.

Җирд гиһәд һарч ирх. Пронесся слух. Зәңг һарч ирх.

- Әәдрхнә багшин техникумд үвлин цуглран болхмэк;, терунд курсас зэрминъ йовулхмҗ, - гиен зэцг экрлрд гинэд нарч ирв. -

Нармин М.

Җирлһ заах. Давать пустые обещания. Хоосн үг келэд хуурх.

Җирнлин зэәдвр судлҗ ирсн күүг дөрвн хонгт бэрчкэд, экурлн

заах кергуга болх гиҗ меднэв. - Эрнҗәнә К.

Җола болҗ өгх. Служить поводом. Шалтг авх (татх). Ямр нег

юмнд эклц ТӘВХ.

Эн саамла, тэрэнэ назр ханллннд көдлҗәсн нег көвүнлэ болен

йовдл теднд шуста ховин җола болэк; вгв. - Дорҗин Б.

90

Җолаг һартан авх. Взять в свои руки бразды правления.

Залвриг эврән күцәх, йос эзлх.

Урднь парен хаҗкр йовдлмудыг чиклх энүнд көдлмшин җолаг ьартан авсн цагас нааран харнҗ медгдәд уга билә. - Дорҗин Б.

Җолаһан күүнд өгх. Быть на поводу у кого-либо (букв, от­ дать свои поводья). Кенә болв чигн үлмәд бәәх; күүнә зааврар,

күүнә ухаһар бәәх.

Эврә ухан-тоолвр уга, күүнә дөңнлт угапар бәәҗ чаддго күн

кенд болв чигн амрар эврәннь җоланан өгчкнә.

Җолаһинь татх. Осадить, одернуть. Хорх, тогтнулх, зогсах.

Күүкдулсин цүүгәг зогсахин кергт Цапана җолапинъ невчк эс

татхла, хату амта мөрн кевтә давхинъ меддг Саңнҗ... - Бад-

мин А.

Җөөлн заңта. Мягкий, добродушный, тихий. Номһн, сәәхн

аашта.

һурвдгч гертнъ Эрднъ гипәд, тер цагтан дөч күрәд уга на­ ста, җөөлн заңта, хулпнын хамрас цус нарпшго күн гиҗ келдг

бээсмн... - Бадмин А.

Җөөлн нүдәр хәләх. Относиться доброжелательно. Испыты­ вать расположение. Килмҗән өгх, бүлән седкләр хандх.

- Эврәннъ керг уга юмнд юңгад орлцад йовнач? - гипәд экнъ

күүкән җөөлн нүдәр хәләҗ келв. - Бадмин А.

3

Зад татх. Затевать какие-либо предосудительные действия. Керүл-шууга татад, әмт цоклдулх.

Кесг тенсн залусин экинь эргүләд, зүүлүләд, тедн дотр нег-не- гинь муурулсн хов үг гүүлгүлэд, ноолдана зад татна. - Хальмг

тууль.

Зад хутхх. Сплетничать, доносить, провоцировать. Хов зөөһәд, әмт цүүгүлх.

Бичэ аарглад, ардан эмт дахулад, зад хутхад бә! - Дорҗин Б.

Задһа амта күн. Болтливый, несдержанный на язык человек. Бурмха, олн үгтә күн. Нууц хадһлҗ чаддго.

91

Би чамд, үр күүкндән гипэд, седклиннъ зовлңган, нуувчан ит-

кэд келләв, чи болхла, задпа амта бәәҗич.

Задын хутхур. Зачинщик чего-либо, ссоры, драки. Цүүгл-

дәнә, ноолдана эк татач.

Тер кишва харин көвүн Мергн хөөн-хөөнән чамд амр өгш уга. Терчн цупараннь задын хутхур мөн. - Эрнҗәнә К.

- Хәләҗ автн. Иосн задын хутхуртн эн. - - Терчн биш. Задын хутхур - Замъян бийнь билә... - Басңга Б.

Залаһан таслх. Держать пари. Стоять на своем. Икэр зуткх. Цухрлт угаһар эврәһән бәрх.

Эдн дотрас Иван Шульгин залапан таслҗ зутклдэд бәәв. -

Нармин М.

- Херн центнер буудя паре гисиг би кезэ чигн иткшгов. Кол­ хозник болнн төрүц иткшго, - гиэк; Адуч залапан таслв. - Бадмин А.

Хара зоцдэн тер парчах хов биш гипэд, Федор Иванович за­ лапан таслад бэәвл. - Дорҗин Б.

- Та хойр гер-мал болхар бэәхмн биш болхвт? - гиэк; Ута сана авсн кевтэ суре. - Уга, сурпулян чилэчкэд, - гипэд, залапан та­

слад бээнэ. - Эрнҗәнә К.

Залань буру хэлэх. Отвернуться от кого-либо, разлюбить. Дурн уга болад, буру хандх.

Хэрнь тер, Эрдни, Балъҗринчнь залань буру хэлээк; йовх бэәдлтэ. Терчнъ сөөнәпә Харлитэ хамдан йовлдад эс йовбу, бәэдлнь... - Дорҗин Б.

Залу нерән һутахмн биш. Не следует позорить мужское до­ стоинство. Эр киистэ кун гиен нерән һутахмн биш.

- Кедү байр-җирпл, кедутүрү-зүдүүзгддг боле чигн, көвүнэнм хамринъ күңшү дөруллго бээлптн, пудң-гедң угапар осктн, залу нерэн бичэ путатха, - гиэк; Боваэк;н келв. - Бадмин А.

Занчар халхлх. Скрыть, спрятать. Нуух, бултулх.

Одахн нег өвгн келҗәнә: «Советин йосн гиентн орвкэд парен шар нарнла эдл юмн. Түуг Алтман занчар халхлэк; болшуга. Тана үүрмүд урпэцах шарп нариг хааэк; чадшго юмн». - Нармин М.

92

Заңган хайх. Бросить вредную привычку. Му авъясасн хөөһх.

Зацган эс хайхла, йосна өмнәс ноолдэк; йовх, амтан барсн хамгиг даадган эс уурхла, батрад уга араничн негл цокад, кү татчкхв. Харнь, келен уга била гинад, өөлад баадг болвзач хөөннъ.

- Бембин Т.

Зара бееләһәр бэрх. Держать кого-либо в ежовых рукавицах.

Кениг болв чигн чаңһар (догшар) бэрх.

Кезана шин ирсн бер залуннь элгн-садна, хадм экин үлмад

орад, үгцх зов уга баэсмн. Тедн бериг зара беелэнар бардг била.

Зарһ бэрх. Судиться. Предъявлять претензии. Жаловаться. Герчлх. һундлан медүлх.

- Иим хот сурҗах ацнлзур болен, аман ацнасн хоцшарта по­

ста зэасңгин герт яһҗ орхви? - гиҗ хөөч Манэк; гергндан зарн

бәрәд, башмгиннъ хоцшар халав. - Эрнҗәнә К.

Засгла харһулх. Подвергать наказанию. Шоодх, засх.

Мана багш Гернзл, комсомолын сеглатр медхларн, Араша ма

хойриг олна хургт тавад, засгла харнулх. - Эрнҗәнә К.

Захин негнь. Каждый; любой. Кен болвчн. Харһсн болһнь.

Эн үгмүд захин негнь чееҗәр меддг болвчн, киинэн дотран авад, ик оньгтанар соцсчана. - Шавалин Д.

Кезана мал яһҗ асрдгиг захин негнь меддг баәҗ. - «Хальмг

унн».

Заячнь заячкен юмн. То, что предначертано судьбой. Тэвсн хөвнь; эртэснь заачкен хөвнь.

Тецгрт нүдн уга болхв? Өнчн-өвүниннь мөрнъ кезад чигн янад хоцрад йовна. Заяч тиигад заячкен юмн болхв? - Нармин М.

Зәңг һарһх (тарах). Пустить слух. Олнд соңсхҗ медүлх.

Танаг гер авчана гиэк; зацг нарлу? Шинэс гер авхларн, маниг төрүц мартҗ оркхт. - Басңга Б.

Зәңг орулх. Сделать предложение. Просить руки. Күүкнд

Әрк ЗӨӨХ.

Бас нег асхн наарэс харэк; йовад, Цедн келэуана: «Эваш, би чамд зацг орулхар седэк;энав». - Нармин М.

93