Чик нүдэр хэлэдгән уурх. Перестать смотреть добрыми гла­

зами. Смотреть косо. Дурго нүдәр хәләх, дурго болх.

Хээрлдг эңкр Бальҗрчнь ода чам тал чик нүдэр хэлэдгэнуурв.

- Дорҗин Б.

Чикэн атхад, бөгән боглэд суух. Сидеть ничего не слыша и ничего не видя. Юм эс үзсн, эс соңссн болад бээх.

Богэн боглэд, чикэн атхад, эмэн эрвлэкрх гиҗэсн улс ода

болхла, эдн азр-базр кеэк;эх болэк; нарчана. - Нармин М.

Я-а, йир, чи ман хойрт чикэн атхчкад, э уганар тосхлтын конторан хэрүлэд кевтв чигн, болхмн бэәэкуч. - Басңга Б.

Чикэн өгәд соцсх. Внимательно прислушиваться к чему-ли­ бо или к кому-либо. Оньган өгч соңсх.

Йир нег адг өвгн «Арҗан чик» гиэк; келвзго гинэд, чикэн егэд

соңсхнъ, төрүц тиим юмн соңсгдхш. - Сян-Белгин X.

Чикэн огх. Прислушиваться. Зәңг-зэ соңса (ава) бээх.

Дүүцэ эврэ көдлмшән эс медхм биш, хээс өргҗ авад, хурдар парад оде. һаза зуухд түлә түлн бәәҗ, герт күүндсн торт чикэн огн бээв. - Нармин М.

Чикэн сольвад хәәчләд бээх. Прядет, водит ушами, фыркает. Му заңган үзүлх.

Энчн эврэннъ зацган наркомана: хойр чикэн солъвад хээчлэд бээнэ, хуурнсллннъ ~ келдг уга - үкрч өвгнә үлэсн өвр-бүшкүрэс чигн ик дуута. - Бембин Т.

Чикэн улатл идх. Есть досыта. Цадтлан хот идх.

Кесгэс нааран кодллго, хара бээнэд, дала хот чикэн ут1 идэд, залу зевэр махшч.

Чикэн (чик-аман) тэвх, цоңнх. Обращать внимание. Онь­

ган ӨГХ,

Я, яплав, зә&сң зергэс, би Шг үзсн, еоцссн угав. Балл чик-ачан цоңнсн тэон бээсв. - Дорҗин Б.

Чикинь (чикэрнь) цокчксн элжгн мет< Будто осел, котороги

ударили по уху. Опустить крылышки. Җиврән кирһүлен дтун мет. Итклэн гееһэд сулдж одсн кун. Омган геех.

258

Көдлмшчнрин комитетин ахлачнь омгнь шантрад, чикинь цокчксн элҗгн мет болҗ одсн күн болна. - Дорҗин Б.

Манэк; гер талан чикэрнъ цокчксн элҗгнә бээдл нарад, үрвэк; ирэд, зелин захд цуглрсн улс тал ирв. - Эрнҗәнә К.

Чикинь эрәд оркх. Задать строгача. Хөрәд, закад оркх. Чи­

кинь мошкх.

Бадм, тер залачиннъ чикинь эрэд орктн, эс гиэк; күүнә үг

соцсдган уурчана.

Чикм дүләрәд, нүдм бүтәд ирх. Плохо воспринимать. Свы­ кнуться с чем-либо (букв. уши стали плохо слышать, глаза хуже

видеть). Мууһар соңсдг, үздг болх. Дасмҗ болад бәәх.

Эднәнчн хов-җив соңсн гиэк;, түлклдэ-чичлдэнинъ үзн гиҗ, чикм дүлэрэд, нүдм бүтэд ирв. - Тачин А.

Чикн дүлә бәәх. Жить, ничего не слыша, ничего не зная. Юм

эс соңссн, эс медсн болад бээх.

Чини эздин чинэнь алдрад ирсн бээдлтэ. Чамаг геечксн улс болад, чикн дүлэ болад бээцхэнэ. - Эрнҗәнә К.

Чикн уга толһа. Непослушный. Нежелание слушать, пови­ новаться. Соңсвр уга, кү соңсдго.

Генткн ирсн му зэңг чееҗинм килэсн болад, оорм бээсн эмтн шуугатанар күр келдэд бээсн бийнь, би, чикн уга толнашц, тедниг төрүц соңслго, шавр кошэ болад суунав.

Чикнэ хуҗр хаңһах. Наслаждаться тем, что слышишь. Усла­ ждать слух. Зөвтә-таалта үг соңсад, бахан хаңһах.

Бергэс йирин эмтнэс өвэрц йовдл нарнад, чикнэ хуҗр хацнах

зэцг тарханад, эврэннь нерэн туурулхдан ик дурта күн. - Бад-

мин А,

Ольдала эдл иим, келэд, селвлцэд күүндхлэ, күүнэ чикнэ хуҗр ханад, седкл-ухани көрц немгдҗ байҗад, тоолвр үүдэгч медэтнр мана хальмгуд дунд харндгнъ хара биш. - Дорҗин Б.

Орчлңд юн боле чигн бээхгов. Соцсхд - чикнэ хуҗр ханх, келкел. - Дорҗин Б.

Чикнэ чиңгә көвүн. В сказках: мальчик с пальчик. Очень ма­ ленький, крохотный мальчик. Йир бичкн, үчүкн көвүн.

259

Арднь эмгн өвгн хойр ууляд үлдҗ. Чикн чицгэ көвун нег ик далан көвэд ирэд, өвсэр гер кенэд, занс бэрэд, гесэн темрмд

бэәэк;. - Хальмг тууль.

Чикнәннь һазаһур давулчкх. Пропустить мимо ушей. Куүнэ

келен үг соңсл уга бәәх.

Чамд хорта-гөртэ болад келҗэхшив. Кергтэ гихлә, бийдән шиңгэ, керг уга гихлэ, чикнәннъ назанур давулчк. -ДорҗинБ.

Чикнәннь захар соңсх. Кое-что услышать (букв, услышать

краем уха). Зәрм-зүрминь тодлад медҗ авх.

Ода, таедгч класст орх күүкн, намр оордхлэ, гертэн ирсн. эк~эцкиннь тускар әмтн күүндсиг чикнэннь захар соцсхларн, гүүэк; ирҗ, экдэн келдм. - Тачин А.

Чикнәннь хаңхд эс авх. Не обращать ни малейшего внима­ ния. Оньгтан төрүц авлго бәәх. Төртән эс авх.

Учрта үгим эс ухалхла, нам чикнэннь хацхд эс авхла, уурм күрэд бээнэ, уга болад од цааран! - Хальмг тууль.

Чикнд хоңх уйх (өлгх). Прожужжать уши. Нег келсэн ол келәд, сурад, амр эс өгх.

- Орчлцд уга юм нарнэк; авен кевтэ, эңкр юмнл терүндэн, -

гиэк; эзн Киштә гергн чикнднъ хоңх уйна. - Эрнҗәнә К.

Намхндан күүнд заргдад, ик боле, бан боле олвр олҗасн көвү

нааран дахулэк; нүүнэд, сурнуль сур гинэд, тошурхен көвүд дохулад йовулчкад, ода нанцарн амртн гинэд, Цанан Муузран чикнд хоцх уяд бээв. - Эрнж;энэ К.

Чилшго (алдршго) му веря болх. Опозорить себя. Нерон

һутах.

Олна малла тиим юмн болад оддмн болхла, терчнъ алдршго му нерн болх. - Дорҗин Б.

Чинов ялдрх (хорх). Лишиться сил. Почувствовать физиче­

скую слабость. Күчнь буурх, чидлэн геех.

Чини эздин чинэнь алдрад ирсн бээдлтэ. - Эрнҗәнә К.

Хортн зунакла, намракла эдл бит, чинэнь хэрэд ирсн бээдп паре. - Нармин М.

260

Чинән орх. Набираться сил, поправляться. Күчн-чидл немх.

Чинэн орад ирхлэ, Яшк Баазриг дахад, аду услад, кеер хонад, адуманлцад йовдг боле, хальмг заагт бээнэд, усн деер өрмурнамархальмг кел көвүн дасв. - Нармин М.

Чира алдх. Похудеть, осунуться. Эцх, семэх.

Эмгн удан гемтснәс чирэ алдад, одрин дуусн цааран хэлэнэд, тагчг кевтнэ.

Чирә (нүр) хаһрх. Перебороть чувство стыда, неловкости. Набраться смелости. Ичхән, эмәхән уурх. Зөрг орх.

Эндр түрүн чирэ ханрад, күүкд дахулэк; йовсн асхна тускар

шүлг бичхухан орв. - Эрнҗәнә К.

Нарн суухин өмнхн нег-негән аллцхдан күрлдсн хойр ешэтн

хоорндан чирэ ханрэк;, эвлцлдлннә көгнь эн цуста дотр болэк;

паре. - Дорҗин Б.

Чирэ хэлэх. Лицемерить, угодничать. Зуһудх. Җилһдх. Күүнә

бәәдл кирцәд юм кех.

Зөргтә, ил үгтә, халуч, чирә хэләдго күүг «калта күн» гиҗ,

халъмг күн келдмн. - Эрнҗәнә К.

Күүнә чирә хәлээк;, үннд күрч болдго. - Үлгүр.

Чирәһән көөдх. Опозорить честное имя свое. Нерән һутах.

Иим юмн бэәдв? Йосндан чирәнән көөднэ гидг эн болҗ бээх

угав. - Басңга Б.

Чирәһәснь цусн дуем. Кровь с молоком. Эрүл-менд, сәәхн,

чаңһ бийтә.

Холас ирсн гиичнриг герин наза чирэкэснъ цусн дусм, инәмсгл-

сн тиньгр бээдлтэ бер тосв.

Чирэд инәһәд, чирә һатц элкн деер өөк шарад. В гла­ за льстит, за глаза - ругает (быть готовым убить). Нүд хәләҗ ииэһэд, нүдн һатц муулх, му келх.

- Марок; хар саната шулм, хойр ухата кун. Чини чирәд

инэһэд, чирэ натц элкн деерчн өөк шархар седдг күн, - гинэд

келчкэд, багш таг болэк; одв, дәкәдуха туцнасн бәәдл тер наре.

- Бадмин А.

261

Чирэдэн ишкә (хурмш) наах. Надеть маску Потерять совесть. Ичр-һутр уга болх. Ичрэн геех.

Ямаран кишва хэлэцтэ. Ичр уга, чирэдэн ишкэ наасн кун. Ил юмнд худл келҗэхнь. — Эрнҗәнә К.

Наснани ик зуунинъ авч йовх кун, тиим худл-хов келхдэн ичдмн бишви? Халун чирэдэн хар хурмш наасн эмтн санҗт. -

Дорҗин Б.

Чиргүл татх. Заниматься волокитой. Затевать лишнюю рабо­ ту. Кергиг цагтнь күцәлго уданар кех. Үлү керг һарһх.

Эн цагт дала хурм-мурм гинэд, чиргул татад керг уга. ~

Басңга Б.

Чирмәһәд йовх. С трудом преодолевать тяготы жизни. Бәәдл-җирһлин күчр-күндиг муудан орҗ даах.

Үугэн эмтнэ хормад кургэк; багтпахар би чирмэнэд иовдг билэлм... — Дорҗин Б.

Чолун зүрктә. Бездушный человек. Өр-өвчн уга. Кү эс аврдг.

Би эрүл-менд харлнна торт олн эк;илдэн көдлҗэнәв, эмтнэ олн зовлн, нулъмс узлэв. Бээдлэрн мел төвкнүн боле чигн, чолун зурктэ бишв.

Чолута зо һатлҗ, кишг олдгдшго. С недобрыми намерени­ ями счастье не обретешь. Му ухан-тоолвр зүүхлә, сэн керг күцэгдшго.

Теручрар кезэцкмедэтнр келцхэдг бэээкр «Чолутазо натлэк;, кишг олдгдшго». - Тачин А.

Чои ямнясн мах һарһж өгсн эдл. Все равно, что отдать по­ следний кусок (хлеба). Көрңгән барси адл.

Пирстезе сэ узнэ гиен - чон амнасн мах нарнэк; егенлэ эдл. -

Нармин М.

Чои мет халэх. Смотреть волком. Иметь угрюмый, враждеб­ ный вид. Дурго болх. Му нудэр халах.

Ах хееч малый хашанас норн, суүдрт цаган урэюд суусн к&длмшчнр тал чон мет хэдэвв. Теднэ сергмэк;тэ уг-куурнъ да* рунь таерв. Эн хэлэц үгэс деер яахнь медүле.

262

Чон ноха хойр кевтә бәәх. Враждовать между собой. Хоор-

ндан өшәркх.

Зерглдәд бэәх хойр герин эзн залус экнэс авн чон ноха хойр кевтә бээцхэнэ. Кесг цаг давв, болв теднэ хоорндк хэрлцэн улм

хурцдв,

Чонла әдл ик хотта. Волчий аппетит. Неумеренность и жад­

ность в еде. Ик хотта. Хотрхг.

Бамбуш көвүн бичкндэн чигн махлъг, хотрхг билэ. Ода болхла, чонла эдл ик хотта, оцл, эв уга, ик оврта залу болв.

Чонын амн кезә чигн секәтә (аңһата). У волка всегда пасть

открыта. Алчный, всегда готовый что-то урвать. Авлһч, күүнә

юм булахдан белн.

Ода нааран юунан хэээк; йовснчн энви? Чонын амн кезэ чигн аңната. Түүнд орхар йовнч? Аав чамаг ик гер тал одтха гиэк;

келлэлмб? - Нармин М.

Чонын амнас алдулҗ авх. Вырвать из пасти волка. Спасти от верной смерти. Үкләс харсч авх, уклэс алдулх.

Чи ээмгин нег залуч. Нокд болх кергтэ. Чонын амнас тедниг

алдулэк; авдгин арн хээх кергтэ. - Нармин М.

Чонын нүдәр хәләх. Волком смотреть. Коситься на людей.

Кулых. Дурго болх.

- Кевтртэн бээх чонын нүдэр эмт бичэ хэлэьэд бэ! Иигэд

бээхлэрн, эн кевтртэн илҗрхч! - гиэк; ардан хэлэҗ келв. - Бад-

мин А.

Чонын сүл ишкх. Наступить на хвост волка. Попасть в беду.

Әәмшгтә юмнла харһх.

— Би чамаг иигэк; чонын сүл ишкхичн медлэв, - гинэд Бата

Василиг теврв. - Эрнҗәнә К.

Чочн тусх. Вздрогнуть от испуга. Генткн пард гиһәд, өсрәд одх.

Боврг чочн тусад, дэрк-дэрк, нег герчиннь аминь зуурулсн - икл гидг чидвр болэк; гиэк;, дотран ухалв. - Дорҗин Б.

Чоткрт одтха! Чёрт возьми! Чёрт побери! Восклицание, вы­ ражающее удивление, восхищение или возмущение, негодова­

ние. Эрлг автха! Юмнд оврх, дурго болх.

263

Баахн зурачнрин соньн нәәхүлд үүрмүдтәһән одувидн. Чөткрт одтха! Зәрм зургуднь мана өврмҗ авв, нертә билгтэ зурачин нарар бичгдсн болҗ медгдв,

Маңксиг цәкүр-цәкүрәр утлад, цандг болннд хаяд, керчм-кер- чмәр утлад, кец болннд хаяд оркна. Чөткрт од! гинәд, ардаснь

нулъмчкна.

Ш

Шаган барх. Исчерпать все силы. Цуг чидлән (арһан) чилэх.

Төрскән харсхин төлә советск әмтн әмэн әрвллго, күчтэ догшн өшэтнрәс сүрдлго, хооран цухрлго, шаган барэк; ноолдад, диилврән ьартан бәрв.

Шаһаҗ хәләх. Пристально смотреть. Напряженно вгляды­

ваться. Ширтҗ, оньган өгәд хәләх.

Аңнуч арнул буукан өргәд, ац бәәх назрур дэкэд нег шоһоҗ хәлэнәд, эвинъ олад, буунин чавгинь буулһв.

Шалвр уга күн. Добряк. Человек добрейшей души, отдаю­

щий все до последней нитки. Харм уга, өгәнч кун.

Сарц цапан саната, өр өвч, бийэснь иткэд кун юм сурхла, әрвлшго зацта күн бнлә. Тиим күүг кезәнә шалвр уга кун гиҗ, көгшдүд келдг билэ. — Бадмин А.

Шалвринь толһаднь өмскх. Опозорить человека, һутах, му нер зуүлһх.

Чини нарьсн гемин уул кезэчн мартгдшго, маднас хот йов, нуднд бичэ узгд, Дэкэд нег харнхлачн — шалвричн тальадчн өм~ скхвидн.

Шар буслх (кедлх). Страдать изжогой. Кипеть гневом. Ур

курх, цухлдх. Хотын шиңглт мууцх.

Альков, Босха, нег хв ьарнчклч. Кесгэс нааран шел уунад уга, шарм буслад алэцана. - Басңга Б.

Эн шулмиг узэд оркхла, шарм кедлэд, хойр нудрмм хатурад

одна. - Хальмг тууль.

264

Шатад йовх. Гореть в деле. Быть энергичным. Проявлять чрезмерную страсть к чему-либо. Икэр шунх. Шулун-шудрмган

үзүлх.

Цаачн йовсн өндр нэрхн бер герт боле чигн, кодлмшт боле

чигн, шатад йовдмн.

Шатҗах һал деер тос хайх. Подливать масло в огонь, һалыг

улм асах. Цүүгәг түгдүлх.

- Эн гергнчн болхла, гертк-назак угаг хогинь таслхар седҗәнә, - болэк; Цапан шачах нал деер тос хайсн мет, ховдг чееэкрпэ, хармч Саңпҗин седклинь сергәҗ, өвдкүртә пазринъ

мааэцв. ~ Бадмин А.

Шииртнь эс күрх (шииртнь күршгоч). Не стоить чьего-ли­

бо мизинца. Төрүц үн уга.

Көвүпим бичә келхәр сед, чи терүнә шииртнь күршгоч.

Шилвр әдл нәрдх. Сильно похудеть (букв. быть тонким как бич). Эццн, хатмл болх.

Өдр ирвэс күүкнә чирэнь цээпэд, бийнъ шилвр эдл нэрдв. Урднъ сергмҗтә экрлрьлтэ гер тагчгрв.

Шин Ьарсн ямана ишкин чирэ кевтэ. Невинный. Слов­ но мордочка только что родившегося козленка. Әрүн цевр өңг-бәәдлтә.

Тоосн талрхла: кезэңк кевэрн ташу талванад, экнь долапад хагсачксн шин парен ямана ишкин чирэ кевтэ, кокргч кок тецгр

«нанд юн гем бээхв» гиен кевтэ җилмэпэд, зуни туршар гилтэ

нег чигн дусал тег деер дусад уга бээнэ. - Тачин А.

Шин чндл урһх. Словно выросли крылья (прибавились

силы). Арһ-чидл, седвэр немгдх.

Ахлачинд одад ирснэ хоон бийдм шин чидл урпэк; оде. - Бем-

бинТ.

Шннкн эклэд чимглх. Начинать набираться сил. Эклэд ясрх.

Чидлмдн ода бийнь бан. Амрарнь келхд, шинкн чимглэкрх улс

болҗанавидн. - Дорҗин Б.

265

Шо нәәрүлх. Гадать, подбрасывая вверх косточки. Белгбэрх.

Зэрмснь: укс гиҗ зурхачд одҗ, бичг татулхмн, гио нээрулхмн, белг бәрүлхмн гилдҗ, олн зүсәр тзәлцхәнә. - Эрнҗәнә К.

Шовуна базр. Птичий базар. Теңгсин көвәд үүрән яслһна төлә шовуд хурлһн.

Көвудт шовудын базр үзүлхәр өрүн эрт оңнцар усчад йову-

видн. Ү-түмн шовун хадыг аарглад сууна.

Шоодргт хатхулсн әдл. Будто оса укусила. Ямр нег үүмэтэ йовдлла харһчкад (шоодулчкад), тогтуран геех.

- Директор оңдан назрт бийән шоодргт хатхулчкад, тер ууран манар нарьхар бәәнә, - гиҗ бан наста күүкд күн директорур зөрлцҗ хурц нүдәрн хәләв. - Бадмин А.

Одакичнъ шоодрг хатхчкви? - Басңга Б.

Ода яһҗох, ю кехәр седҗәх Боврг болҗана гидгнь энви? Юн шоодрг энүг хатхад орксн болна? - Дорҗин Б.

Шорһлҗнас олн, шораһас нигт. Тьма тьмущая (множество).

То тоомҗ уга. Дала-нала.

Әәх догшн Маңна хан шорнлҗнас олн, шоранас нигт цергтэ.

- Басңга Б.

Шөвг деер суусн мет. Сидеть как на иголке. Нег ормдан сууж

чадлго бээх.

Өҗгнгәрн шовг деер суусн мет ормасн өсрҗ босад... -

Дорҗин Б.

Болад одсн йовдлыг соцссн пииср Ваньк сельсоветин гер дотран ор нанцарн шөвгин үзүр деер суух мет, ормдан тесч ядад

бззнз. - Дорҗин Б.

Шу тусх. Разламываться. Лопаться. Хамхрад эвдрх. Хаһрх.

Дарунь тедн тесч бззэк; чадад, дёврзд делгрзд, шу тусад,

есзд бззнз. - Тачин А.

Шудрмг күүнә мөрнь гүүдг. У трудолюбивого работа спо­ рится. Шулун кун кодлмшэн щунж кедг.

Шудрмг куүнз мөрнь еуух зеетз! Мини кеясиг итклго, дзкн

багшас сурдг. - Бадмин А.

266

Шууга татх. Затеять шум. Кесг әмт үүмүлх.

Кишва хоҗһр нохаг хаҗ алнав болад, бу авч гүүнәд, кесг шуу­

га татла. - Нармин М.

Тегэд тер сүүр дааврта тогтавр авад, райодас, эдл-ахусас

цөөкн ьардачнр көдлмшәснь сулдхад, шинулс орулад, шууга татснас ямаран аш ирнә гилт гисн мандллһн сүүрт орлцсн кесгиннь

уханд орснь ил. - Тачин А.

Шүд хазх. Зуб иметь на кого-либо. Өшәтә бәәх.

Зөрц селъсоветин, колхозин көдлмшт шүд хазҗ, хар санҗах

улсас карчах йовдл. - Дорҗин Б.

Манахстн кезәнәс нааран нойдтан шүд хазлдата юмн. -

Басңга Б.

Олна малд шүд хазсн күн классин хортн болҗ тоолгдхмн. -

Нармин М.

Энтн шүд хазҗ, үлү үзҗ бәэх улсин, мана көдлмшт харшлхар седгч хар саната улсин худл-хов. - Дорҗин Б.

Цакачуд Лаган, Буран селэн алдар дэврәд, Әәдрхн тал шүд хазҗ. - Бембин Т.

Шүдән зуух. Стиснуть зубы. Терпеть боль. Сдерживать себя.

Өвдкүр даах. Бийэн бэрх.

Өвдкүртэ, нундлта боле, зуг көвүн шүдэн зуукад, бийэн бэрэд

зогсв. - Хальмг тууль.

Шүдән хэврх. Скрежетать зубами. Точить зуб на кого-либо.

Шүдән тачкнулх, уурта бээх.

Бухкевтэ ширкинэд, буур кевтэ гиҗгэн шудрад, шүдэнхәврэд

ирдг заңта. - Эрнҗәнә К.

Шүдн ханх. Набить оскомину. Сильно надоесть. Амр эс огх,

эс аирах.

Өрүнэс авн нег айлттакар келҗэсн дууничн, мел давтад бээх

үгмүдичн соңсн гиэк;, шүдм ханад, толпам диинрв.

Шулсэн зальгх. Глотать слюну. Нег юмнд җилв күрх.

Чамд тавгар дүүрң мах өгч йовтл, өргн дорасчн күн булапад

авчквш. А ни шүлсэн зальгад, хоосар аман арчад үлдэкрнмч. -

БасңгаБ.

267

Шүүсндән шаргдх. Вариться в собственном соку. Эврэннь ухан-тоолврар бәәх. Әмтнлә селвг угаһар көдлх (бәәх).

Мана күцәҗәх кодлмш шин, эн торт дамитт хоргиасн күн уга, тегэд эврэннь шүүсндэн шаргдҗанавидн. Эн кергән өмэрэн йовулхин толэ Интернет олзлад, эв-арнинь хээнэвидн.

Э

Эвэн олх. Находить общий язык. Заключить мир. Ни-негэн хээх.

Эвэн олхнтн ода. Тас тарвэк; хойр ноолдхла, сумчд одн гидг. Тан хойрт өөцәд, ямаран керг бээнэ. - Басңга Б.

Эцкнь эвэн олҗ, сээһэн хээсн хөөн, эцкин үлдэсн зөөр цунар

энүнэ нар деер. - Дорҗин Б.

Увш-хун-тәээк; эвинъ олад күүндхлэ, икэрнъ тэвэк; авх зөвтә

татлн, алван авх. - Басңга Б.

Эвго болх. Чувствовать неудобство, неловкость. Смущаться. Ичх, эмэх.

Дэкэд болхла, Түрвэ урднь нег гер буулнчксн бээсн, ода дала шууга татхла, эвго болх. - Басңга Б.

Эврэ арсан харсх. Спасать свою шкуру. Эмэн аврх.

Эврэ арсан харсад, манҗасн юман хаяд гүүснь тер.

Удл уга сүмснчн деегшэн нисэд нарн гиҗәнә. Зуг үн келхлэ,

эврэннь арсан харсч чадн гиҗэнэч. - Нармин М.

Эврэ сэн дурарн (седклэрн). По доброй воле. Бийиннь седсэрн.

Алтн-Худгин сельсоветд эврэ сэн дурарн олн ниицэк; тог-

таен колхоз батта хаалндан орв гиҗ, бидн тоолҗанавидн. -

Дорҗин Б.

Эврэ улс дотрян. В узком кругу. В семейном кругу Дотр-ду-

ндан, Эврэхсэрн.

Эврэ улс дотран гинэд, нутгин зээсц хургт хурсн улет болен

йовдл нул уга цугтнь цээлнэк; огв. - Нармин М.

268

Эврэннь аршмдан меерлх. Мерить на свой аршин. Күүнә тускар, эс гиҗ юмна тускар бийиннь хәләцәр, ухан-тоолврар кемжэлх.

Ухата, эәмгтэн тоомсрта күүнә тускар эврэннь аршмдан

меерлх зов угавидн.

Эврэннь толһаһарн бәәх. Жить своей головой. Быть само­

стоятельным. Медсэрн, бийиннь ухаһар бәәх.

Тэв күртлэн эврэннь толнанар бээлэв, цааранднъ чигн күүнэс

уха сурлуга бәәҗ чадхв. - Басңга Б.

Эврэннь хойр чикэн мет үзшго. Не видать как своих ушей. Төрүц үзгдлго бәәх.

Боле тиигхдэн тер күүкиг дэкэк; нүдндэн, эврэннь хойр

чикэн мет, кезэд чигн үзшгонан Үрвэк;р медсн болхнь, чавас!

- Дорҗин Б.

Эд-бод кех. Обработать, убрать. Разделать. Ахулх, диглх.

һартнь күрсн хөөн ю боле чигн дарунъ эд-бод кенэд хайчкдг,

овс хаддг машина шали мет орвкэд оддг келтэ бер билэ. - Бад-

мин А.

Хор нар хөөнэ нооснъ шатен, ик шарх-шав авен бээнэ. Тиигхлэ эд-бод кенэд, магазинд орулад өгчктн. - Нармин М.

- Өөрк кичгэн эд-бод келч. - Савнр шар нооста хар көвүг бахлураснь авад өргсн болла, дэкэд нег хавс бэрлдүлэд өгснд тустнъ бээсн булңд оч тусад, толнанарн цокгдад унв. - БембинТ.

Эдгҗәсн шарх мааҗх. Бередить старую рану. Бүрлдҗ одсн

шавиг хуулх. Мартгдҗ одсн һашудлһиг сергэх.

Эдгэкрх шархиг мааҗхмн биш. Түүнэ тускар келэд керг уга.

- Сян-Белгин X.

Эдтә-харта (бээхтэ) улс. Зажиточные, состоятельные люди.

Бәэхтә, зөөртә, байн эмтн.

Зэрмснь бас эргндк эдтэ-харта улсин үгд орад чигн, уханан

соляд орксн... - Дорҗин Б.

269

Эдү-тедү болад. По истечении какого-то времени. Ямр нег цаг давсна хөөн.

Эдү-тедү болад җиркҗ бәәтлнь, хаана нутгин кол зурхач шинок; тэвэд бэээк;. - Хальмг тууль.

Эҗго эрм цаһан кода. Глухомань, безлюдная степь. Кун уга

тег.

Эн хашаг эзнь хаяд хойр ж;ил болен, туң төрүц эм;го эрм

цакан көдәд бэәх хаша. - Сян-Белгин X.

Эзэн зальг! Пропади пропадом! Үндс уга од!

Эзэн зальгтн, элмрмүд, эзэн зальгтн... Цукар хургт одхар

бәәдг болҗана. - Басңга Б.

Эзэн зальг, мартн гиэк;ээк;в. Эндр асхн күүкдин хорад иртн

гилэ. - Эрнҗәнә К.

Эн эзэн залъген маальгудын ард кеду иим нанла эдл эмтсмуу-

лян эдлэк; йовдг болх? - Эрнҗәнә К.

Эзэн залъгг, зүүдн билү гиэк; санчкад, бульглен зүркән дарад,

каза кархнъ, дорд бийд зөвәр нигт хар үүлн өөдән шармгдад на­

род одсна дорхнь сәәхн шарлҗн улакад оч. - Басңга Б.

«Эзэн зальг, сөөнә карен калмуд эн герин бәәсн болхв?»-гиҗ

санчкн, үкс герүрн орв. - Сян-Белгин X.

Эзэн таньсн ноха эдл сүүлән шарвадх. Радоваться от души.

Үнн седклэсн байрлх.

Бата эзэн таньсн ноха кевтэ шарвадхар седхлэнь, сүл уга

болэк; зовав. - Эрнҗәнә К.

Бата эзэн таньсн ноха кевтэ маасхлзэк; инэкэд, хаалкин кевэд

сууна. - Эрнжэнэ К.

Эзнэннь толЬа кемл! Будь проклят, пропади пропадом!

Үклин мууһар үк!

Хей, җили... даңгин иигэд кувшад Иовна эн, эзнэннь тачиа кемлсн элмр... - Дорҗин Б.

Эзнэннь толка кемл.., эзэн зальгсн харалын үгмүд хотна ар захд доңкдм; җиңнв. - Дорҗин Б.

270

Эк татх. Быть зачинщиком чего-либо, выступить инициато­ ром. Нег юм түрүн болҗ эклх.

Кишгэ, хутхана эк татач доске, хэлэпич тедниг. - Басңга Б.

Тегэд нег эк татх уршг парен хөөн, цааранднъ шавок; немх

юмн дала болнус... - Дорҗин Б.

Йирин нег-негэн хэлэлдэд, негнъ эк татхм болвза гипэд күлэпэд бээцхэдг билә бидн. - Басңга Б.

Тегэд түрүн эк татсн төрэснь юмн эс болэк; өгхлэ, Согтуд талдан нег тоолвр орв. - Дорҗин Б.

Эким эргүләд, арһим таслад хайх. Вскружить голову, лишить

возможности. Толһаһинь эргүләд, юм кеҗ чадх арһинь таелх.

Эн эким эргүлэд, бээсн бийим авлад, арпим таслад хайчкв. -

Нармин М.

Экиннь көкнә үсн хагсад уга. Молодо-зелено. На губах ещё не высохло молоко матери. Юм үзәд, медэд уга, дамшлт авад уга

баһ наста күн.

Терүнэ урл деернь экиннь көкнэ үсн хагсад уга, тегэд Егоро-

виг маднла дүңцүлдгтн хаэк;пр. - Тачин А.

Экэсн коксн уургтн урл деертн одачн хагсад уга, таднар уха заалпхшив гипэд, кесг саалтг совхозин көдлмшт күргв. -

Тачин А.

Эк-толһаһан алдх (геех). Потерять голову. Суетиться, пани­ ковать. Диг-дараһан, тоомср-тоомҗан геех.

Нэ, гиич үкс мордок; одцхав. Нөкэдүртэн дэкэд эк-тольаьан алдхм болхговидн. Нойн күн хойрдад гер авхла - нохан хумха

толпа көлврнә гидг. - Басңга Б.

Эк-толҺа угаһар. Бестолково, необдуманно. Тоомср, диг-да-

раһан гееһәд.

Олнулсин олн амар эк-толпаугапар кеҗ бээсн күүндэнэ шуу-

ган чаңп салькнд хурлпад күрэк;ңнэд бээнэ. - Манҗин Н.

Эки авгтан. Вначале, с самого начала. Түрүнәс, эклцэс авн.

Мини келен экн авгтан тан хойрт тааегдл уга чигн бээх. -

БаснгаБ.

Экнд хадгдх (шигдх). Сидеть гвоздем в голове. Батар тодлгдх.

271

«Амр өгшго болм кевтә» гиен үгмүд цунаранаснь давуһар Бакдгин экнд хадасн болҗ хадгдад, зүркнь кирд гинэд оде. -

Дорҗин Б.

Эл болх. Заключить мир, помириться. Ни-негн бәәх, нәәҗлдх.

Түүнлэ маниг эл болчкхла, Хар Кинэс нанцар хальдмрж; ирхнь

манд. - Басңга Б.

Элвг һарта. Щедрой рукой (раздавать). Не скупясь. Харм

угаһар, хармнлго.

һәрә төрскн селәндән күндтә күн, әмтн энүг цанан седклтэ, элвг нарта гицхэнэ. Баахн залу түрүд орсн медэтнрт, олн үртэ

өрк-бүлмүдт арнарн нөкд болна.

Элк татх. Чувствовать кровное родство. Иметь тягу к родно­

му, кровному. Эврэ махн-цусн талан тачалдх.

Элгн-садна элк татад, даалнен кергиг күцәэк;, дала туста юм кем; өглго бәээк;, Инҗән Үлмэк; комсомолын зерглэнэс нарнгдв. -

Дорҗин Б.

Элк хатад инэх. Смеяться до коликов. Надорвать живот со смеху. Җе болтлан инэх. Көштлэн инэх.

- Минь эннь гергн уга, белвен күүнә гер болхла, яахмби? - гич-

кэд, саак Бадм кок элк хатад иное. - Дорҗин Б.

Элкэн авад инэх. Кататься со смеху. Смеяться, схватившись за живот. Җе гитлэн инэх.

- Җили! - гиэк; өвгн ноханан көлэрн түлкэк; хэрү көөхлә, әмтн элкэн авад инэлдв. - Көглтин Д.

Элкэн девтэх. Получить удовлетворение. Седклэрн ханх.

Ээҗ, аавиннь эс зоосн зоор эндр эн эрг усн хойрин хоорнд хавчг болҗах улсин кигигт курток;, элкэн девтэхэр бээхшив. -

Эрнҗәнә К.

Элкэн (гесэн) илэд кевтх. Гонять лодыря. Юм келго кевтх.

Хар көдлмшин ард хатҗасн орхнчнь хара бэээкрнэд, урлынмь үзүр көндэнэд, мөцг олчкад, орн деерэн элкэн илэд кевтснь чамд

деер болҗахгов. - Басңга Б.

Зээсңгин тавгмааэкрк; өгтхэ гиэкрнэ. Хээмнь түүгинь юунинъ

меддвч? Тавгинь мааҗад, дэкэд элкинь илдмн. - Нармин М.

272

Элкән йүүһәд өгх. Отдать жизнь до конца. Әмн-һолан тәвх.

Эңгин олн таңкчиннъ төлэ элкэн йүүкэд өгий. - Басңга Б.

Элкән кештл инәх. Упасть со смеху. Смеяться до упаду. Кө-

кртлэн, чидлэн алдтлан инэх.

Ардаснь хэләҗэкэд, Мөңкүҗә көк элкэн көштл инәв. -

Дорҗин Б.

Элкән теврәд үлдх. Остаться без родных и близких. Осиро­ теть. Үрн чигн, элгн-садн чигн уга үлдх.

Мах идүлҗ асрулхар седэк; йовсн улсан эврэн зальгчкад, эрд-

нъднь чигн, эрлгтнь чигн керг уга болад, элкэн теврэд үлдсн

күмб. - Эрнҗәнә К.

Гетэчэс манач болад бээв билтэл гиэк; санад, цасн деер цокулад унсн Цернзс зөвәр тедүкнд ирэд, каран ханцлад, элкэн

теврэд, казр хэлэкэд зогсв. - Эрнҗәнә К.

Элкэрн һазр шудрад (дахад) үлдх. Осиротеть. Разориться. Остаться ни с чем. Ончрх. Хоосрх, юн чигн уга үлдх.

Түүнэсчнь колтэ ода элкэрн казр шудрад үлдүвидн. Чи ю

нарксан медэкрнч? - Басңга Б.

Тер цагт буудя чигн, силос чигн, малый хот чигн уга, элкэрн

ьазр дахад одхвидн. - Дорҗин Б.

Ичкевт... Би түүг дахад гүүҗ-гүүҗ, элкэрн казр дахад үлдсн

болэк; карч эс бээнүв? - Басңга Б.

Элкн деер һарсн. Рожденный в родной стихии, кровный.

Төрскндән торсн.

Биичн хальмг теегин элкн деер карен хар элэ шовумб.

Элкн деер өөк шарх. Издеваться, мучить. Зовах, даҗрх. Жа­

рить сало, топить жир на печени (один из видов казни). Өрч деер

еек шатаһад цааҗлх.

Ховчиннь элкн деер өөк шарҗ йовсн, угатя улст тохм-тохм-

дан сэ кекэд уга Кичг эн. - Манҗин Н.

БакдгДовдн Ларлу хойрт уурнь бүтэк; күрэд, элкн деертн өөк

ях гилго шарчкад, махитн керчм;, хар керэд хайэк; егх билэв гиэк;

аралдв. - Доржин Б.

273

Элкн деерән тееһәд өскх. Души не чаять. Лелеять. Эңкрлх, хэәрлх. Килмҗтәһәр асрх.

Элкн деерән теекэд өсксн үрән өшәтнд өгчкәд, якэк; хара бәэхв?

Элкн деернь эрәс эргүлх. Пытать, терзать, мучить. Зовах.

Өрчинь эрәсәр нүкләд цааҗлх.

Баячудын даҗрдг, нойлдг цагнь давҗ оде. Эднэ элкн деернь эрәсн эргэк; йовна. - Эрнҗәнә К.

Элкн модн болтл инэх. Смеяться до потери сил. Элкн көштл инэх. Элкн хатуртл инэх.

Босхмҗ нохашң генткн хуцад чочакад тәвнә. Цааранднъ элкнъ модн. - Басңга Б.

Элкн нурһн хойр харһн алдх (гих). Изголодаться, отощать до крайности. Харһнх, икәр өлсх. Дегд эцх, турңха болх.

Өрүн уусн цээкэрн уд давтл, дала хувц-хунр нигтрҗ укаэк;, күчлн гиҗ, элкн нуркн хойрнь харкн алдад бәәв. - Дорҗин Б.

Элкн урсх. Глубоко сострадать, переживать. Икэр зовньх.

Дэкэд мини узсн зовлцла эдлиг тер бас узок; йовдг болх гиьэд санҗ оркхнь, элкн харар урсад одна. — Басңга Б.

Тер герин оогур йовх больндм аавинм нашун нулъмсн асхрад, карен казртан, зөөсн зоордэн тачакад, элкнь урстг цаг нанд төрүц мартгдхш. - Эрнҗәнә К.

Боле көвүн дегд сурад бээхлэнь, аркнъ чилэд, элкнь урсад, эмгэн наар гилгулень тер. - Көглтин Д.

Элкндэн шахх. Носить в сердце. Чем-либо чрезмерно доро­

жить или очень любить. Дегд хээрлх, ик дурта болх. Өрчдән шахх.

Элкндэн ишхад өскәсн урдэн эрлг болен дээснд би якад огхмби?

Элкнь харлх. Испытывать нестерпимый голод. Геси икэр олсх. Сострадать, болеть душой. Өр овдх, сана зовх.

Бодмин геснь елсэд, элкнь харлад, колнь чичрэд, өскэкэн уо-

кад, ам~хамран умгэд, укрэн залад Поена. - Эрнҗәнэ К.

Эн хамгиг узхлэ, эврэ элкн харлэк;, кун санан зоена - Сян-Бел-

гия X.

274

Элкнь эвклдх (шарклх). Проникнуться жалостью, сочув­

ствием к кому-либо. Үнн седкләрн харм төрәд, санаһарн зовх.

Эзн Җаңһрнь аңхрад, эңҗүр улан элкнь эвклдәд одв. -

«Җаңһр».

Болв... эргҗ йовад үзсн хамг элк шарклулҗ, эврән нар өргүлҗ, аралдулҗ хәәкрүлв. - Нармин М.

Элсәр деес төмх. Вить веревку из песка. Толочь воду в ступе. Өңгәр цат үрәх. Кергтэ юм эс кех.

Олзта-туста керг күцәлго, тадн элсәр деес төмэкрнәт.

Көдлмшин ашнъ кезә үзгдх?

Элс-шора умкх. Потерпеть поражение. Диилгдх.

Хортна чидлнъ чиләд, чимгнъ цокгдад, чирәнъ үмснд хүврәд,

сүр-сүмснъ геедрәд, үлдснъ цусан цүврүләд, элс-шора үмкэд,

торлго ьазран орад зулцхав. - Хальмг тууль.

Эмәл тохтл, эмгн нәәтхтл. В один миг. Не успеть глазом мор­

гнуть, как успеть сделать что-либо. Агчмин зуур.

Эмэл тохтл, эмгн нәәтхтл, Бадаш хойр мор татсн тачанк

үүдн хоорнд көтлэк; ирәд, зогсанад орке. ~ Эрнҗәнә К.

Эмәлән авл уга, җолаһан сулдхл уга. Упорно и настойчиво идти к намеченной цели. Амрл уга уралан зерх, ухалсн тоотан

күцәхәр зүткх.

Чи ода туурмҗта хөөч болснчн бидн цунар герчвидн. Эн

кевтэн эмэлэн авл уга, җоланан сулдхл уга уралан йов. - Эрн-

җәнэК.

Эмдэн медгддг. Мужчина (муж), которым управляет женщи­

на. Гергнәннь үлмәд бәәдг залу.

Эмдэн медгддг эр күүг эмин тоод тоолхла, эмнь олн болв. -

Хальмг тууль.

Эмкәһән зуух. Молчать, будто язык проглотил. Келэн

зальгчксн мет э уга бээх.

Эмтн эмкэнэн зуусн мис болад одцхав, үг келх күн нарч бээхш.

- Нармин М.

275

Эн-тер гих зәңг уга. Нет никаких новостей. Ничего особен­ ного (нового). Ямаранчн зәңг-зә һархш.

Манахнд болхла, мел эн-тер гигч солю юмн уга. - Дорҗин Б,

Эндэн келхд. Говоря между нами. Дотр-дундан үг һарһхла.

Эндэн келхд, тедн халъмг зәэсң, нойнла эдл улс бээсмн. - Бадмин А.

Эи зах уга. Бескрайний, конца края нет. Аһу ик һазр.

- Кезэ нам эн хаалн чилхмби? - гиҗ келэд, Землянский гидг курсант боев. - Нам эн теегтн эц зах уга юмн болвзго? - Нар­

мин М.

Эр киистэ. Мужского рода (пола). Залу тоот юмн. Залу кун.

Йир арнта болхла, эр киистэ кү үлдэл уга цуглулх кергтэ. -

Дорҗин Б.

- Эр киистэулс бэәхлэ, цугтнъ цуглулад авч иртн, -гиҗ Мак­

сим хазгт заквр өгв. - Нармин М.

Эрэсинь эрх (чаңһах). Закрутить гайки. Усилить требование. Ямр нег юмна неквр чаңһах.

Деерэс дәкн шинәс йосна күн ирҗ... эрэсдигулм чаңнаҗэрхэр йовень тер. - Дорҗин Б.

Келсэрнъ боллго, оңдан селвг өгэд, эврэнэрн кехэр седсн эмтсин эрэсдиг чаңнаэк; чаддг билэ. - Бадмин А.

Не, ода хуучн директоров дорар эрэситн эрнэ. - Дорҗин Б.

Эрин зергд курх. Стать настоящим мужчиной. Иосн залу боях. Залурх. Идрлх.

Өвгн дээнэ колд насан тогсэсн откн көвүнэн келэд саналдв: «Ода бээсн болхла - эрин зергд күрч, эмэлтэ мөрнэ эзн баях билэ».

Эри биш (зркэн уга). Непременно, обязательно, Эрк-дарх уга. Эркжэн уга.

Эн эмгн -улан хорха эркэн уга бураьарн хорнсинь хатхэк; уздг билэ. - Эрнжэнэ К.

Колхоз бурдэлннэ йовудын тускар цаг-цагар эрк бит соңсхҗатн гиҗ эс бээнү? - Доржин Б.

276

Эрк-дарх уга. Сию минуту. Немедленно, срочно. Тер дарунь.

Шуңьрцга Бакдг энүг кемрҗән солю-бис юмн медгдхлэ, эркдарх уга соңсҗахиг сурла. - Дорҗин Б.

Эрк шилтэ. Важная персона. Высокопоставленный. Ик үүл дааҗах күн. Кезәнә болхла - цаһан ястнр бәәсмн.

Энүнә эрк шиллһнә тоотас көлтә эк эцк хойран хайчкад, Бовгн Алта зулсн терлм. - Басңга Б.

- Би йоста аңнуч күмб, аңъуч күүнд ноха хуцдмн биги гиҗ кшэв, тер зәцг эрк шилтэ Цедэ зэәсңд күрч оч. - Эрнҗәнә К.

Эн эмт гүвдәд, әмтнд эрк шил үзүләд бэәдгэн невчк татхмн болвзго, бааэк;а? - Басңга Б.

Эркә доран дарх. Далеко спрятать, скрыть. Далдлх, нуух.

Теручрар эндркән эркә доран дарчкад, эннь мини орулэк; өгсн

хүв, талдан күүнд өгшгов, эврэн эзлнэв гиҗухалсн хаҗьр болҗ

кархмн. - Дорҗин Б.

Эн сдн күүкн эс болх күүнлэ харкад одвзго гинәд хәләнэд, харад,

сэн күүнлэ таньлдулхар эркә доран дарад бәәнэв. - Эрнҗәнә К.

Эркән чигә цагаснь. С пеленок. Бичкнәснь авн.

Эркән чигә цагаснъ авн иҗлдәд, эврә үрн гинәд санчксн... -

ДорҗинБ.

Эрлг авх. Нечистая сила возьмет. Умереть. Шулм авх. Өңгрх,

үкх.

- Не, тер тана түрүн дурн болен, тана седклин килэсн болен

күүкнтн яьла? - гиэк; Амбуш соньмсв. - Юн эрлг авх билэ. Бээнэ.

- Инҗин Л.

Эрлг номин хаанд илгэх (бэрх). Послать на тот свет. Уга

кех, алх.

Амбарт суулнад керг уга. Эдничнъ цунаранинь Эрлг намин ха­

анд илгэхмн. - Басңга Б.

Эрлгин ернд бэрх. Пожертвовать что-либо нечистой силе.

Ямр нег юм эрлг-чөткрт заах.

Әмтнэ дүңгэр йовад, арен нег күрм цацунан аермж;, түшг

болҗасн экэн эрлгин өрндэн бэрлэв. - Дорҗин Б.

277