Харлиг керго, чадшгов гинәд зулад, толнанан таслад бәэсн бийнь, комсомолын организации сегләтр суңнгдсн, хэлэнэд

бәәхлә, көдлмгитән мууддг бәәдл уга. - Дорҗин Б.

Толһаһан чичх. Сильно сожалеть (букв, бить свою голову).

Ик гидгәр харм торх.

« Чамаг, дәкҗ энүнэ тускарухалдг болхнъ», - гиҗ санад, бийнь бийлэрн куундэд, толнанан чичэд, уха туңнаҗанад, унтхар нудэн аньна. - Эрнҗәнә К.

Толһаһан шурһулх. Совать голову. Влезать в чужие дела. Эс

орлцх керг уга, юунд болв чигн орлцх.

Теднэс уг парад уга бәзтл, би яһҗ терт орлцҗ, толнанан шурнулҗахмби? - Тачин А.

Толһаһарн даах. Отвечать головой. Нег юмна төлә эмэрн

шордх.

Кок тецгр дор, корстз назр деер бззсн юмн эн. Энунзс даву хззртз юмн орчлц деер төрүц уга. Намаг хзрү эргҗ иртл ходил. Геехлз, толнанарн даахич. - Хальмг тууль.

Толһаһарн наадх. Играть головой, шутить с жизнью. Посту­

пать легкомысленно. Бийән нааһур, гөңгн кевәр бәрх.

Бас мел ки өңгзр змтнз сз хззхин төлз кечкзд, толнанарн на­ адх тоолвр орхит энчнь. - Дорҗин Б.

Толһаһасн хаһцх. Расплатиться головой. Әмән өгх, үкх.

Тан хойрт юн керг, би толнанасн чигн ханцад бззхмн болва­

нов. - Басңга Б.

Толһаһаснь авн көл күртлнь. С головы до ног. Бәәснь бий-

инь кевтнь, бүклднь.

Би дуран күрхлз, чамаг толнанасчнь авн көл куртлчнь алтлч-

кхв. - Басңга Б.

ТолһаЬннь илх. Гладить по головке. Таалх, таасх.

Мана бичг деегшэн күрхлә, Бамбан толнаг илҗ таалх балинч?

- Доржин Б.

Болв дегд җөөлн, мел цугтаднь делүьэн девсәд, талнанинь илэд, «кукн, кукн» гинэд, сурнмэк; сурьмэкуулх бәәдлтә. - Тачин А.

Толһаһинь таслх. Оторвать голову. Икәр шоодх, гүвдх, алх.

Чама йир. Дэкэд ирхләчн, толнаиичнь таслнав. Үзгдлго од. -

Хальмг тууль.

184

Толһаһинь эргүлх (диинрүлх). Затуманить. Обвести вокруг

пальца. Тенүлх, меклх, зүүлүлх, экинь ширлх.

Өнчн көвунд үгән өгчксн север еиҗгтә күүкнэ толнанинь эр-

гүлҗ, экинь ширлҗәх Балдра Бамб икл гиде хаҗнр андн йовдл

ьарһҗаснь сангдна. - Дорҗин Б.

Яах билэ, таднла әдл сүгсидг толһаһинь диинрүлчкәд, эврәнән кеьәд бэәхдән нөөшго дүртә... - Дорҗин Б.

Толһаһичнь ноха чирг (идг, кемлг)! Загрызли бы тебя соба­ ки! Үклин мууһар үк!

Эн насндан җирнл үзлго од! Күн болх насндчнь толнаничнъ ноха чирг! - Харал.

Толһад сава буух (буулһ). Вешать ярлыки, обвинять. Гемтә болҗ үлдәх, шоодврла харһулх.

Уга, Советин йосна хорт бандит бултула бәәсиг медә бәәҗ

дарвч гинәд, бийинм толнад хөөннъ сава буух. Ода дарҗ болшго! - Басңга Б.

Толһадад авх. Стукнуть по голове. Толһаһарнь цокх.

Бәрсн бирмсиг гүүҗ ирәд, толнадад авсн, тернь илмн-экрллмн

болад, уга болҗ одв. - Хальмг тууль.

Толһадан төмр сава зальврҗ дуудх. Накликать на себя беду.

Зовлң эврән хәәҗ авх.

Толнадан төмр сава зальврҗ дуудҗ авх кен бәәх билә үнүнд.

- Басңга Б.

Толһаднь орх. Прийти в голову, вспомнить. Генткн уханд орх.

[Паркауурнъ күрхләрн, толнаднь орсн тоотынъ нарнад келчкдгинъ меднэт. - Бадмин А.

Толһаднь суух. Наносить вред. Подрывать основу. Уңгднь

орх, тохм таслх.

Хойрхн саадг үкртә, хавртан тунлх гиҗәсн нее нунҗн, эн

экрлэ хойр күзүвч - теднэни толнаднь суухар седҗәх күн болнал. - Дорҗин Б.

Толһан үсн босна. Волосы становятся дыбом. Ик ээмшг, зеткр харһхла, күн сүрдәд, Махмуд менрэд одна.

- Мини эцкэс колтэ эк-эцкчн өңгрв. Такан үгд орад, чамас

ямк; өшәһэн тер авсинъ санхнь, толнан үснь ода бийнь босна, - гинэд, Сарц невчкн зуур тагчг бээв.,. - Бадмин Б.

185

Толһан үсн күршго өрн. Быть по уши в долгах. Ик ертэ бол>

дала ер кех.

Өмнәснь инәмсклсн күүг ицгтэ үүрт тоолад, үг болннднь им кәд йовҗ, аштнь Муутл залу толнаннъ үсн күршго ертэ үлдв.

Толһань алтн. Умная голова. Ухата кун.

Энунэ эс медсн, эс узсн юмн уга гиэк; келҗ болхмн. Тольань алтн. Зуг әрк иим сән күүг үрэҗәнэ. - Бадмин А.

Толһата (ухата) күн. С головой, толковый человек. Томата, тоомсрта кун.

Толната күунэ уг күләнәд тулҗасн улс хоорндан невчкн зуур күүндлдв. - Нармин М.

Тольс гих. Блеснуть; проблеск сознания. Гилс гиһәд, герл орх. Генткн серл орх.

Багш наран өргэд, зәрлг соңсхиг суре. Мөргүлд орҗахулст толъс гинәд, гегэн орв: «һурвн зун нучн миңнинь бүслэд авчкна гидг наадна тар биги. Тиигхлэ, немшин нарн сууҗ йовна гидг эн». - Нармин М.

Томан уга күн. Бестолковый человек. Ухан-томан уга, медрл уга эмтн. Серл-сегэн орад уга, юмна аю авад уга куукд.

Томан уга бичкн күүкдәр иим күндтәулст амдач кем; болдви?

- Бадмин А.

Тонь йилһл уга. Безразлично, все равно. Семь бед - один

ответ. Ашнь ямаран болхнь төрго.

Иим улс ю чигн эрвлгиго, кениг чигн хармншго болад, тонь

йилнл уга гиен тоолврт авгдад одна. - Дорҗин Б.

Тоосинь һарһх. Задать трепку. Выбить пыль. Цокх, гувдх- Кир-шораһинь әрлһх.

Сээнэр биилтн, кишгонр, Тагимг авад, тоосинь ьарьх билэ. -

Баеңга Б.

Торһ өмсәд, тосар шивлдэд. Жить вольготно. Хувцна сээ-

нинь зууһәд, хотын шимтәһинь ЭДЛӘД.

Иргэр гианалдҗасн хөөчнр тедниг үзчкәд, эх-э, бидн теднлэ эдл байн улсин ковуд болен болхнь, эднлэ эдл торн өмсәд, тосар шивлдэд бээх билэ бидн. - Эрнҗәнә К.

186

и

Тосар иләд, торһар ораһад. Задобрить чем-либо, располо­ жить к себе. Өглһ өгәд, үлмәдән орулх.

Тосар илэд, торнар оранад боле чигн авхмн гинч? Мел чик үг. Ууьн көвүнәсн би ю чигн хармнш угав. - Эрнҗәнә К.

Тослх кергтә. Следует дать взятку, надо подмазать, һартнь авлһ өгх.

Эркн биш тослх кергтэ болҗ нарчана гих тоолвр Бакурт орв. - Дорҗин Б.

Тохм тасрхм болҗана. Прерывается род (фамилия). Эр киистә үрн эс һархла, уңг тасрх.

- Манауңг-тохм көвүн үрдуганар иигәд тохм тасрхм болҗа-

на, - гинә. - Бембин Т.

Тохм уга од! Пропади (ты) пропадом. Үндс таср!

- Тохм уга одмнрин мөрнъ гүүҗәнә, — болҗ залу чилэв. ~

Нармин М.

Тохмднь ус асхх. Закабалить весь род, уничтожить все племя. •

Дәәләд-даҗрад уңгднь күрх, уга кех.

Ода ирэк; эмт даҗрэк; байҗхар йовснь эн. Тохмднъус асхдгин

негн улс эднчнъ. - Басңга Б.

Болнатн гиэк; келэ бээлэв. Йир эргэд, мини тохмдус кех, нутгтм күрнхуцулх юмс, бандитмүд, бәәҗл энчн... - Басңга Б.

Төлән һолсн мал мет (кевтэ). Не обращать внимания. Сде­ лать вид, что ничего не произошло. Учртан эс авсар, эс медсэр,

эс үзсәр бээх.

Алъкинъ чигн эс медсэр, төлэн һолсн мал мет долиьэд одна.

- Дорҗин Б.

Төмр зүрктә, киитн нүдтә (күн). С железным сердцем, холодными глазами (человек). Сана зовх, өр евдхиг меддго,

йосрхг кун.

Тер Егорован төмр зүрктэ, киитн нүдтэ, сэәхн юм үздго, йо­ срхг, шаңна күн больҗанч? - Тачин А.

Төерсн һодль, тошгсн бух болад. Уходить неизвестно куда

(букв. словно рассвирепевший бык-производитель, словно шаль­

ная стрела). Үзг-чигән медлго, һазр кедэд йовх.

187

Төөрсн һодль, тпошгсн бух болад, аав-ээҗин зөөсн «зөөр» аль-

хндан атхад үлднэ гидг эн. - Эрнҗәнә К.

Төөрч йовад, төркәрн орх. Забрести ненароком. Дала учр

угаһар генткн күрәд ирх.

-Генткн альдас нарад ирвч, Баату? - гиэк; Ольда өвгн сурв.

-Төөрч-төөрч йовад, төркәрн орад ирсм эн, - болэк; Баату шо-

глҗ инән келв... - Дорҗин Б.

Тер болх. Принимать в каком-либо свете; вкладывать ка­

кой-либо смысл. Ямр нет учр-утх орулх.

- Таниг иим төр болҗ гиҗ сангснугав... - «Җаңһр».

Тор кеҗәхш. Не обращает внимания. Оньгтан авч бээхш.

Ирен күүнәр төрүц тор кеҗәхш. - Тачин А.

Тор кех. Делать проблему. Керг һарһх. Эс болх юмар үгбосхх.

Корскин эк Киштә эцк Мучирә хойр одр болнн гишң көвүнәрн төр келдәд, хоорндан күр нарнлдад бәәцхәв. - Эрнҗәнә К.

Төр хаһлх (таслх). Решать проблему. Керг (эсв, сурвр)

шиидх.

Түүнә хөөн кулак, эс гиҗ ода нудрм гиҗ келгднә, тиимулс олна хургт орҗ, олна төр таслэк; чадшго юмн. - Нармин М.

Төркән һолсн елдң күүкн. Пренебречь родными. Потерять

чувство родины. Төрл-төркән һолад, һарсн һазран дурлдган уурх.

Төркән һолсн елдң күүкн гинәд, кезәнә келгддг бээсмн. - Эрнҗәнә К.

Төрл-төркнәннь махинь күүнә хәәснд чанх (эврә махав

күүнә хәәснд чанх). Свое мясо варить в чужом котле. Предать близких. Элгн-садан хэр улсин чирэд муурулх.

Кедү коммун-домун, комсомол боле чигн, эврәннь төрл-сай-

наннь махинь күүнә хэәснд чанхмн биш. - Эрнҗәнә К.

Тортэн (кергтэн, оньгтан) эс авх. Не брать во внимание.

Керг уга юмнд тоолх.

Эргндкулсиг тортэн эс авен болад, эн орчлц деер эврэн бийнь

нанцарн эзңтҗәхшңгәр эврэьэн кенэд, келсиг оньгтан авлго, ора

деегүр натлн хәлээкрх дүрс үзүлэд оддмн, - Дорҗин Б.

188

Төрүц мәс күн. Не знающий грамоты, бесполезный человек.

Бичг-тамһ меддго.

- Ма гих маань уга, мацгин хойр самнр уга, орс келнәс торуц

мэс кун бас йос меддви? - гиҗ келәд, Корсадг өврв. - Тачин А.

Туһлан һолсн үкр кевтэ (мет). Безразлично относиться к комуили чему-либо. Иилһән уга бәәдл һарһх, оньгтан эс авх, кергт эс авх.

Ямаран гихв?.. Далапар нам төртән авч чигн бээхш. Туман

һолсн укр кевтэ долисн болад бээнэ... Бовргиг йирин ямаран

кууъинъ медҗәховт. - Дорҗин Б.

Саңһҗ асхн орндан орхларн, бийдэн шахэк; таалхар седхлэ, туман һолсн укр кевтэ, буру хәләҗ оддг билэ. - Бадмин А.

Туһлын туру кемтлсн уга. Даже пальцем не притронулся. Төрүц һар күрәд уга. Хулха-худлас цевр, төрүц юм көндәдго.

Таен җилин туршарт нег чигн тумын туру кемтлсн угав. -

Бадмин А.

Туһлын шиир һару угаһар һарх. Перезимовать без единой

потери скота. Нег чигн мал һарутлго үвләс (аюлас) һарх.

- Тумын шиир нарууганар авч нархин кергт, ик эртэснь тум экин геснэс парад уга цагас авн белдх кергтэ, - гиэк; гуртоправ

Очиров келнэ. - Бадмин А.

Тулг болх улс. Люди, на которых можно положиться. Итклтэ,

түшг болх улс.

- Тер учрар шин директортан эдл-ахун кодлмшиг цуг халхарнь ясрулхд тулг болх улс таднт, - гиҗ келэд, Валентин Серге­

евич боев. - Тачин А.

Тус болхас урд, тушаһан хальдах. Оказать недобрую услугу.

Причинить не столько добра, сколько зла. Дөң-нөкд болхас, саалтган күргх.

Чопоровла эдл эмтн орн-нутгт ямаран тус күргҗәхнь нанд медгдхш. Минипэр болхла, эдн тус кургхэс урд, тушапан халь-

даҗана, хэлэпич, келҗәх угинь. - Бадмин А.

1ус үзх. Иметь прибыль. Олз-орута болх.

189

Му юмн үзгдлго, үснә үзүрәр одх болтха. Үзгдэд одснас цааран кен меднэ? Эднэс чигн тус үздг саам харнх биз. - Дорҗин Б.

Тусан күргхин орчд, тушаһан хальдах. Вместо помощи -

помеха. Дөңгән күргхәс урд, саалтг болх.

Муучка нанд тусан күргх биш - тушанан хальдаҗана. Тер

учрар Муучкаг партяс болн дааҗасн көдлмшәснь нарнх кергтэ гиҗәнәвидн. - Нармин М.

Альдас алъдаран йовэк; йовхан күн эс меддв гиэк; келчкэд: манас юунинь нуунач, бидн чамд тусан хальдахас биш, тушанан йир хальдахмн угавидн. - Басңга Б.

ТУула зүрктә. Трус, трусишка. Әәмтхә, зөрг уга.

Босха күүкн туула зүрктә, юмн хард гихлә, тер дарунъ пор­

там бэрэк;эсән унначкна.

Туурһин хаһрхаһар нар үзәд, туһлын туруһар ус ууһад.

Жить в нужде и беде. Түрү-зүдү бәәх.

Туурнин ханрханар нар үзэд, тунлын турунар ус ууьад, мацнаннъ көлсән тавгтан түркэд, тавгиннъ колсэн мацнадан түркэд, кеер хонад, кец дерләд, үкэ-тасра йовҗ, үрдүдм гикэд өсксн тадн, өвгнд насн ирэд... хайчкад, сурнулъ гинэд эрлхлэрн

амрхт. - Эрнҗәнә К.

Туша болх. Быть обузой. Күүнд ацан болх.

Шин зәцг соңсад, сәәчүд байрлад одцхав. Зуг Көкэ киитн хурин үүлн болҗ бархлзҗ суув. Кезэ чигн эн Алтма мини туша болад йовна гиэк;, эн дотран аралдв. — Нармин М.

Ку гемшэнэ гинэд, шин прогрессией иовдлмудт туша болдг

гиэк;, Адуч дотран Темниковин тускар сане. - Бадмин А.

Тушаһан хальдах. Вредить, мешать, препятствовать. Хоран

күргх.

Харцну хар эмчин зааер туслхасн, тушанан хальдах талон

диилв. - Манжин Н.

Нанд тусан күргхэр седхэс биш, мел тушанан хальдах тоолер

терүнд бээх гиэк; харлэцахшив. - Дорҗин Б.

Ода укэк; бээх, тусасн тушанан икэр хальдах нанд кен халун

цээтэ аанин ам зуулнхв? - Басңга Б.

190

Тушаһасн мөлтрх. Сбросить путы. Избавиться от насилия. Саалтг болҗасн юмнас хөөһх, сулдх.

пир сэн. Иигҗ амрдви. Теңгр нүдтәл йир, тушакасн мелтрнэ гидг эн. - Басңга Б.

Түңгинь (хогинь) таслх. Вырвать с корнем. Подорвать осно­ ву. Тохминь уга кех, кудх, уңгинь таслх.

Ода эднэнчнъ түңгинь таслх санан бээнэл... Зуг чидл бак болэк; медгднә. - Басңга Б.

Түңшү ухата күн. Толковый, рассудительный человек. Гун

тоолврта кун.

Эн өвгнэ тускар кесг сэн үгурднъ соңсла. Әвр түңшүухатпа

өвгн гиҗ нер карла. - Бадмин А.

Түргн һазр авх. Быстро распространиться (о болезни}. Хурдар тархагдх.

Хальдврта малый гем нег эдл-ахукас түргн казр авад, цуг райодын бод малд дарунь күртв.

Түрд гих. Остановиться, повременить. Нег агчмд зогсх, не-

вчк кулэх.

Хоцкр келв: «Түрд гилт, залус. Бидн кар хоосн улс биший.

Тадн зер-зевтэт, юунас ээнэт». - Нармин М.

Ут хаалкд йовсн бээдлтэт, ундассн, елеен болхт. Түрд гитн,

мердэн амратн, цакан идэ амсад картн. - Нармин М.

Түрүн харада. Первая ласточка. Түрүн зәңг.

Не, Ноонг, би байрлҗанав. Мини сурксн көвүд-күүкдэс шишлц суркулян чилээк; ирэд, колхоздан көдлхэр ирсн чи - түрүн

харада болэцанач. - Тачин А.

Түрх һара күн биш. Человек, который не будет переживать по пустякам. Эс боях юмнд седклэн зовадго кун.

Тиим амр юмнд түрх кара күн болдмн биш... - Басңга Б.

Уседклтэ. Великодушный. Цаһан саната.

Уседклтэ хойр эгчнь дүүкиннъ карксн геминь эмтнэс нуукад,

муукинь дарад, онъдин сээкинь хээцхэнэ.

191

Увшин самнр (авх). Принять обет. Бурхн-шаҗнд сүзглдг

авъяста болх.

Харнуд хотнд цунаранаснь икәр шүтҗ зальврдг Мохлан Цанан эмгн увшин самнрта билә. - Бадмин А.

Уга бол цааран! Пошел вон! Убирайся подальше! Нүднд

үзгдл уга, холд әрл!

Йо дәрк! Бирме болвзго энчн, әрл, уга бол цааран! Дэкҗ нав­ ран бичә хәлә! - Хальмг тууль.

Уга болх. Исчезнуть, пропасть. Скончаться, умереть. Әрлх,

геедрх. Сәәни орнд төрх.

Генткн шуурнн-боран көдләд, холас үзгдҗәсн өндр чонм;, тосхлтын өргүл, ик модд уга боле.

Окопд бәәсн салдсмуд командириннь дәәч заквр соцсад, да-

рани бэрлдәнд орлцв, ноолдан дегд күчтә болад, көвүдин ик зунь уга болв.

Уга кех. Уничтожать, ликвидировать. Умерщвлять. Растрачи­

вать. Хорлх, әминь таелх. Бәәсән уга кех.

Мана бичкндк цагт уулын девецд ө-шуну модн билэ, зуг ик түүмр, нундл тврхд, цуг моддыг уга кев.

Кеер хошт батхнын бигшлннэс тесч ядад, тедниг хорлад,

төрүц уга кевүвидн.

Муута олен җалван тоолвруганар хойр өдр давуллго уга кеч-

кэд, цааранднъ мвцгн уганар яахан сане.

Угад зарһ уга (арһ угад зарһ уга). На нет и суда нет. Уга

юмиг гемшәҗ болшго.

Угад зарн уга гиҗ келәд, альчурткиг эрүл нарарн өргҗ овод, хавтхлэк; оркад, үгән уттхҗана: залу күн үгдэн күрдг. - Нар-

мин М.

Улаҗад утх һарһх. Показывать силу слабому, беззащитному Чидл уга әрә әмтә күүнд (юмнд) чидл үзүлх.

Ухан тату болхла, улаҗад чигн утх ьарндг гидг эн болҗана.

- Басңга Б.

Улан эмэн авч һарх. Спасать собственную жизнь. Бийэн зет-

крәс хөөһүлх.

Бийтн нам улан эмэн утхин ир деер авч ьарув. - Сян-БелгинХ-

192

Улан батлх. Крепить основу (силу). Сүүрән батлх.

Кен-кениг авад унна гиҗэх цагт улан батлх кергтэнь алдг уга ник. - Дорҗин Б.

Улан һарарн бэрх. Брать голыми руками. Ю болв чигн

амрар күцәх.

Хойр бок аглп хол бәәрнд бок чохан узлцхэр парна, нертэ бок баахн бокигулан нарарн бәрәд, ээм-далынь пазрт кургнэ.

Улан һолдан әрә торх. Еле остаться в живых. Эра торад, эмд

үлдх.

Утун улан полдан эрэ торч, уульн-дуулн хоршаэк; авсн хо-

шач-неҗәчән алад-булад каалчкна гидгтн амрхн төртә юмн би-

шлэ. - Дорҗин Б.

Улан һолднь күрх. Задеть за живое. Седклинь кодлгх.

Йирин күүндврт Сарң шоглсн болад, әмтнә оор нег танълыннъ улан полднъ курв, тернъ келен угинъ тааелго, хар сана зуупэд авчкв.

Улан зандн цэ. Крепкий ароматный чай. Агта, цуг тоотынь тәвәд чансн, сәәхн үнртә цә, җомба.

Ноони байн керэ даам тос тэвен, келн ээдрм улан зандн җом-

бапануупад тиниэк; авад, ода йовҗ сән идгтә малый буурхээнэв

гинәд, уүлн өңгтә кок бориг тохулад, хурдн сайгарнь парад оде.

- Эрнҗәнә К.

Улан махмудтан күрх. Обнищать. Җе болтлан түрх, муу-

дан орх.

Цупар чигнмуудад,уланмахмудтан куренулс болҗбээнэвидн.

Эн кевәр бәәҗ йир манд амр уга. - Басңга Б.

Улан махн болен бийнь нег ях гих уг келен уга. Япсн бат кун болхв! - Нармин М.

Улан махч күүкд. Нищие дети. Угатян учрар хувц-хунр уга, өлн бәэдг үрд.

Улан махч күүкдтә ку цааҗла харпулад яахв. Бидн, адучнр, энуг мана дааврт егтн гиэк;, колхозникудин хургас сурҗана-

видн. - Эрнҗәнә К.

193

Улан хоолан сунтл хээкрх. Кричать во все горло. Чаңһар ор-

крад хээкрх.

Улан хоолан сунтлнь хәәкрв чигн, хоосн чееҗән кецкрг болтлнь, хойр нардҗанад гүвдв чигн... - Басңга Б.

Улан хорха. Очень жадный человек. Йир хармч кун.

Бата хөөһән үдлә услад, тууэк; ирәд, үдин халунд кевтулчкхлэ, эн эмгн - улан хорха эркән уга буранарн хорнсинь хатхҗ үздг билә. Кемр хорнсн хату болхла: хәлә, эн кишва көвүн сдднэр идүлсмн уга гиэк;, Батаьур хәәкрдг билә. - Эрнҗәнә К.

Улан цусан асхх. Проливать кровь. Әмән өгх.

Гер, этаж, өрә болннд һар-бәрлдән болҗ, улан цусн асхрҗ, урдк кевтэн фашистнр адрэк;, аздлҗ ноолдцхав. - Нармин М.

Улан чирәһәрн үзх (соңсх, харһх). Встретиться лицом к

лицу. Әмд бийәрн харһад, нүдэрн үзэд.

Тер цаасигумшхин ормд Цецниг бийинъулан чирәнэрн соцсий.

- Манҗин Н.

Улм алс тусад һаньдглад бээх. Распоясаться. Еще больше бесчинствовать. Дегд давад бээх.

Эннь болхла, Эрднъ Бораевичэр омг авад, улм алс тусад һонъ- дглад бээв. - Тачин А.

Ундан хәрүлх (хаңһах). Утолить жажду. Шиңгн юм ууһад,

ундаслһан зогсах.

Ундасч йовсн Булнн түрүн тогтсн цандгаснь хойр наранухрлчкад уунад, ундан хэрүлчкәд, суулнар асхҗ бээх мет, орҗах,

хурин цоклһ тосад йовад йовв. - Басңга Б.

Асхнана ундан хэрүлчкэд, орндан орсн Бакдг Манэкрш ирпиг соцсч серэкрхш. - Дорҗин Б.

- Өлсэд-ундасч йовхт, герт ортн, ундан хаңнатн. - Нар­

мин М.

Унсн махлаһан авх цол (зав) уга. Перевести дух некогда.

Теруц сул наг уга, челэн уга.

- Унсн махланан авдг цол уга цагт юн дуудлнмби? ~ болҗ Адуч шүрүлкв. - Бадмин А.

194

Уңгднь күрх (суух). Стереть с лица земли. Перебрать весь род поименно и оговорить. Тохминь таслх. Тохмарнь илҗрдәх, муулулх.

Боврг мана уңгд сун гиҗәнә. Терүг ода хәәрлҗ тус бээхий?.. Терүнә бийинь токардгин арһ хәәх кергтэ... Үүлэн тер эврэн эдлтхэ гих санан Бакдгт орв. - Дорҗин Б.

Уңг-дәңг уга од! Исчезни всем родом! Тохмарн эрл, уга бол!

Наснанм турш намаг эрглэч, ода коонэд оркхла, яндмби, уңг-

дэцгуга одсн элмр- Хальмг тууль.

Уңг-дәңгинь һариннь тавн хурһн мет (эдл) медх. Знать

весь род как свои пять пальцев. Иир сәәнәр медх.

Мана уцг-дәңгиг нариннъ тавн хурһн эдл меднэ. Аш суулднъ мини уцгд ус кех кун эн. Ода эн шууганла энүнәс эмд деерэн эмэн зааглҗ авх арһ хээх кергтэ гинэд саналдад оркна. - Эрнҗәнә К.

Уңгднь ус кех (уханднь элс асхх). Чинить зло, наносить вред. Мууднь орх. Зовлң эдлүлх.

Би энунэ уцгднъ ус кесн угав, уханднь элс асхсн угав. - Эрн-

җәнәК.

Ур күрәд одх. Злиться, сердиться, быть в гневе. Хор буслх.

Эн хамгинь узок; оркад, уурм курэд оде. - Нармин М.

Ур тээлрх. Отходить от гнева. Килң, цухл тогтнх, номһрх.

Тедн ирхэсурд мана герт ирлго, хот эргэд йовна гиэк; уурлэца-

на. Эвлэ бэээк;, ууринь тээлрулув. Дэкэд альк бурхнь буру хәлэҗ одсн болхви? - Бадмин А.

Урдасинь эвинь олх. Заранее все уладить. Эртэс эвинь олх.

- Яндг боле чигн Бакдгин хон тиимхн эс бээснь лавта манд ил. Урдаснь тер эвинь олчксн болҗана, - гиэк; Довдн Ларлу деер

немок; батлэк; келв. - Дорҗин Б.

Урдкнь холжх, хөөткнь оордх. Находиться на закате жизни.

Насн ирэд кегшрх.

Урдкм холҗсн, хөөткм өөрдсн нанд юн кергтэв? Чини экрлрьл

үзхлэ, нанд болх. - Эрнжэнэ К.

Урмд хэрх. Падать духом, быть подавленным. Омг шантрх,

ҮРҮДХ'

195

Гертәсн зәңг соңсчкад, тинъгр шогта бәәсн күүкнэ урмднь хәрв, Ода яахв гинәд, дотран үүмәд сууна.

Усар салһшго иньгүд. Друзья - не разлить водой. Ни-негн,

хаһцлго, кезә чигн хамдан йовдг (бәәдг) үүрмүд.

Хөөннь усар салншго иньгүд болэк; одвш. - Бембин Т.

Уснд шүүслсн арһмҗ кевтә. Словно намокший в воде аркан.

Эврә ухаһар юм кедг арһ уга кун.

Та болхла, уснд шүүслсн арнмҗ кевтэ нудынэд, сууҗ-сууҗ,

хәрү намаг дахад ирвт. - Тачин А.

Ус-үмс цацулҗ йов (йовтн)! Будь проклят! Әмтнәс көөгдҗ, му келүлҗ йов гиҗәх харал.

Уңг-үндс тасрҗ, уг-тохм алдэк;, ардасн оньдинд олн-әмтнэс

ус-үмс цацулэк; йовтн! Күрх, мини харал күрх! - Дорҗин Б.

Усн деер өрм тогтам келтә. Красноречивый. Келндән билгтә, хурц, олмһа үгтә.

Усн деер өрм тогтам әмтәхн келәрн аадрулҗ, намаг бәрхәр йовна. - Бембин Т.

Усн деер өрм тогтам келтә юмн болдмн. - Басңга Б.

Усн-өвснд эс күртсн бәәдл Һарх. Иметь жалкий вид. Турңха

дүрстә, күүнә өңг уга болх.

Терр/ кууна өңг уга. Бәәдлнь кезә чигн усн-өвснд эс күртсн бээдлтэ. Хот-хол эдлдго күн кевтә. - Бадмин А.

Усн-хадын эзнд нерәдх. Приносить жертву духу, хозяину

воды. Усн-аюлын эзн бичә өөлтхә гиһәд, уснд цаһан мөңг хаяд,

белг нерэддг авъяс.

Эн цанан мөцгн шаалъг хойриг тер нол натлсн цагтан усн-ха-

дын эзнд нерэдҗәнәв гинэд, дотран зальврад хайчкдг бээсмн.

- Доржин Б.

Усн-цясн боях. Обливаться горькими слезами. Быть мокрым

от пота. Җе гитлән уульх. Көлрх, коле аехх.

һанцхн эгчэн өңг-дүрэрнь үзҗэхнь сул болгч Боова усн^цасн

болҗ нашудлһнд чивб. - Доржин Б.

Күлэсм болх. Чамаг уганар цааранднь баэҗ чадшгов гичкэд, Вераусн-цасн балок;уульв. - Бадмин А.

196

Тедндэн эмгн өрк-бүлиннъ тууҗ келн бәәҗ, усн-цасн болад

асхрулад уульна. - Сян-Белгин X.

Уснас хүүрә (хагсу) һарх. Выйти сухим из воды. Үүл татч-

кад, гем уга болҗ үлдх.

Зуг энүнд эн улс дунд уснас хүүрэ нархд мини арн янҗ эс күр-

нэ? - Дорҗин Б.

Нанла эдл тиигҗ эвинь олҗ, нанла эдл уснас хүүрәнәр парен налун мет арн чамд уга. - Бадмин А.

Уснд мөрән үзм күн. Балбес, бестолочь, һәрг, тенг күн.

Бовргиг мел тиим уснд мөрэн үзм эргү күн гиҗ тоолҗ болшго. - Дорҗин Б.

Уснд унсн күүнә өңг һарх. Иметь вид утопленника. Арһ-чи- длән, өңг-зүсән гееһәд, һә бәәдлтә болх.

- Уснд унсн күүнэ бээдл парад, янсбч? - гилдэк; Бата тал

хэләлдв. - Эрнҗәнә К.

Уснд хәләсн мет. Как в воду глядел. Урдаснь үзәд медсн кевтэ.

Бата, чи мел уснд хэлэсн мет сээхн харнулэк; келвч. Кена

аалънъ медгдҗәнэ. — Эрнҗәнә К.

Терчн йир кор, акад заңта күн. Чи мел уснд хэлэсн эдл медвч.

- Эрнҗәнә К.

Ут келтэ. Длинноязыкий. Говорун. Олн үгтә.

Күүкд күн ут келтэ гидг эс билү? Та, Цанан, үг алдад орк-

взат, - гинэд, Василий чигэ уусн аанан Цананд огн йовэк; шоглв.

- Эрнҗәнә К.

Ут то. Итог, сумма. Цуг то.

Балнсна сурнульчнрин дунд анкетированъ давулгден билэ, ут

тоодан терүнд мицн нар күн орлцемн.

Ут чиктэ. Пользующийся слухами. Распространяющий слу­ хи, Цуггаһаснь түрүләд зәңг-зә медәд авчкдг, терүгән дарунь тархачкдг күн.

Басл нег ут чиктэ эдн. Өцклдүр хойр күүнэ онцлдҗанад

күүндсн үгиг маңндуртнь соңсч оркцхана. ~ Басңга Б.

Утар татад саналдх. Глубоко вздыхать. Переживать. Зовх. Саначрхх. Гейүрх.

197