Цусан асхх. Проливать кровь за что-либо. Ямр нег юмна толэ эмэн эс эрвлх.

Ноолдана учрнь дала: малый идг, чидлтэнь чидл уганаснь

уста назр булаэк; авх, куукд улсас колтэ цусан асхх, эндэн келхд, хоорндан чидлэн барад, «өшәтнэ» тав хаңнанад, иньгин седкл

бертэлнэд бээҗ. - Бадмин А.

Цусан барх. Истекать кровью. Күчр күнд юмнла харһх.

Келкд келтэ шармудла дээллдэд, Эрэсэ цусан барҗана. Эн цагт дөц-нөкд эс болен кууг кун биш гиэк; санх кергтэ. - Нармин М.

Цусинь уух (шимх). Высосать кровь (все соки). Истощить,

лишить сил. Эцэх, чидлинь ЧИЛӘХ.

Өршэңгү уга хөөт экнъ өнчн күүкнэ хар махинъ идэд, халун цусинь уунад, хот-хол өгл уга, күнд кодлмш келндг билэ.

Цусна халунд харһх. Попасть под горячую руку. Уурта,

догшн бәәхднь харһх.

Аҗрн адунан унулад хэрэк; ирсн бийинь кун гинэд күндлхлэ,

ямаран аюлла, му нернлэ намаг харнулв? Цусна халунд, нарин шүрүнд харһҗ одсн кун. - Нармин М.

Цуста (бузр) һар. Убийца. Күүнә әмнд күрсн, өршәңгү уга кун.

Теднэ цуста бузр нар юунас цеерлх билэ. - Сян-Белгин X.

Цухл ацхрх. Неистовствовать, негодовать, гневаться. Ик уур­

та бээх.

Бааза багшт ода күртл одлго бәэҗич гинэд, зовэр икэр цухл ацхрв. - Бадмин А.

Цухлла харһх. Принять на себя чей-либо гнев. Уурла, шо-

одврла харһх.

Баатр Хар Җилнн хаани цухлла харнсв. - «Җаңһр».

Ч

Чама гих. Взять себя в руки. Сдерживаться. Бийән һартан

авх.

Зэрмдэн аранан зуунад, чама гичкэд, зорэд келхэр шиидчкнэв.

- Тачин А,

253

Чамаг, кишго ноха, арсичнь авсв. Снять, содрать три шку­ ры. Эрсинь һартнь бәрүлх, үүлинь үзүлх.

Эрсичнь нартчнъ бәрүлсв, үүличнъ үзхв, андн!

- Чамаг, кишго ноха, арсичнъ авсв. Зуг ирҗ &гич! - гиъэд Санэк; йовдңнад бээнэ. - Басңга Б.

Чамаг юн шулм хатхв? Какая муха тебя укусила? О непо­ нятном, странном поведении. Заң-бәәдл генткн хуврлһнд аля боллһн.

Яъад тиигхд харнхларн, нан тал дәврэд, үлү үг келәд бээввч? Чамаг юн шулм хатхв? Акад заңта күн бәәҗч.

Чамас бичэ болтха. Век бы не видеть тебя. Обойдусь без тебя. Чи чигн керг угач, чамас үзх юмн чигн керг уга.

Өврэсн Кеемэн зург нарнэк; авад, шуулад: «Чамас бичэ болт­ ха», — гиҗ келв... - Басңга Б.

Час нүүлһх. Заводить часы. Час йовулх.

Нарн нархас урд босхар час нүүлнэд, өлг-эдэн хаальд белдэд>

эртэс нөөртән өрув.

Чееҗ (зүркн) ханх. Быть довольным чем-либо или кем-либо.

Седкл дүүрң, байрта-бахта бээх.

Зем бәәнә, эгч бәәнә, теднэн үзхләрн, чееэкрл ханна. - Нар­ мин М.

Чееж харлх. Чувствовать недомогание. Эвго болх, тас уга боях.

Чееҗнь харлад бээвв чигн, эм уулго бэээк;, гемэн кол деерэн давулад, үвлин киитн эклсн цагла авгн орңдан орв’

Чееҗән хаһлх. Говорить по душам (откровенно), Зурквдэн бәәсән илднь келх.

Чамаг чееҗон хаклад, ил н&г цөакн үг келсндчн, ханҗанав

Эрнжэно К.

Чеежэн дек». Хвастаться, похваляться, Бийэн буульх, кеэрх.

«Кергән куцэнадуга бәә^, ч&амрш цокад, му нер зууввч. Сиу туьар көөрәд, бахчихат», ~ гинэд эалуъан гергнь шаобв

254

Чееҗәр зовх. Переживать. Болеть душой. Душевные муки. Седкл зовх.

Хээмс минь, эдн басл чееҗәр зовҗах бэәдлтә. - Тачин А.

Күрдш Шореаевич эврэннъ кабинетүр орад, әрән гиҗ суудг креслдэн суучкад, Макар Михайлович түрүн болҗ бийләрнь

шүрүпэр күүндснд алң болад, чееҗин зовлң кенәд, нам дуудх улсан цуглулхан мартчкв. - Тачин А.

Чееҗәрн адһх. Спешить мыслями, душой. Санаһарн, сед-

кләрн шулуһар кехәр седх.

Совхозин директор чееҗәрн аднад, шулунар фермд күрч, юн

болҗахинь медхэр машинән зун нучн дуунад частан йовулҗ йов-

на. - Тачин А.

Чееҗәрн харсх. Встать (стоять) грудью. Подняться на защиту,

мужественно защищать. Харсхин төлә бийэн эрвлл уга ноолдх.

Эн ик бит өөдмиг мана багин дээчнр негн кевтэ босад, чееэкррн харсх зөвтә. Өөдм немшнрин нарт орхла, цаарандк дээни

йовуд җаңнрта болх.

Чееҗәс (толһаһас) эс һарх (һарч өгл уга бәәх). Помнить. Не

забывать. Мартл уга бээх.

Боле эмтнлэ харнад, саакан кенәд бәэхләчн, терүнэс чигн дүлэ һазрур йовулхвидн гиҗ, жандармск залврт келснь чееҗәс ьархш. - Бембин Т.

Чееҗдән хадһлх. Запомнить надолго. Удандан дотран тодлх.

Эрдм шүүҗ авлнндм багъим сән дөц боле, өгсн селвгинъ алн җил давен бийнь, чееҗдән хаднлад йовнав.

Чееҗднь (дотрнь) ноха үксн күн. Бездушный, безжалост­ ный. Өр-өвчн уга, хату зүрктә.

Җирълин ут туршт ьанцхарн бээнэд, бийлэнэн ду парад дассн өвгн төгэлңд юн болҗахнъ терүц төртэн авдго билэ. Тегзд өөрнь бдзсн эмтн терүг чееэцднъ ноха үксн күн гицхэнә.

Дотрнь ноха эс үксн болхла, тана директортн чини сед- кл-седвэриг медх зөвтә. - Тачин А.

255

Чееҗин (седклин) киләсн. Душевные страдания. Күүид ющ келл уга дотран санад, зовад йовлһн.

Инҗр минь! Хойр-нурвн хонгас наарандан чи мел оцдарҗ одвч. Юн чееҗинчнь килэсн болҗ одва! - Басңга Б.

Чееҗинь тиирх. Задевать душу, беспокоить. Амр өгл уга бәәх.

Апрельск пленумин ишидвриг янад мартэцах ьардачнрв гиен уханрайон болнна адг малчнрин уханд орад, чееҗинъ тиирть ил. - Тачин А.

Чееҗичн темэн девег. Пропади пропадом! Уга бол, бича

үзгд.

Чееҗичн темэн девег, янад саналдвч? — Бембин Т.

Чееҗләрн гүвдлдх (ноолдх). Впасть в противоречие с самим

собой. Переживать душевную боль. Сансан алмацд орулх. Дот­

ран зовх.

Тегэд аштнь чееэ/длэрн бийнь дотран гүвдлдхэс талданарһ

уга болэк; нардг. - Дорҗин Б.

Әмтнэ хөвд орҗ, одр со уга чееэкрпэрн ноолдх зөвтәнъ көөрк

Бульдин болҗ паре. - Дорҗин Б.

Чееҗләрн күүндәд йовх. Разговаривать с собой. Бийләһән

дотран күүндх.

Эс күцэхлэ, хааг наад бэрсн болҗ нарх гиьәд, чееэкрәрн куун-

дэ йовэк;, гертэн күрэд ирв. — Хальмг тууль.

Чеежиь бүтх. Задыхаться от злости. Не находить себе места.

Орм олҗ чадлго бәәх. Ууртан бүтх.

Цедә зээсцгин чееҗнь бүтэд, цецгэнь хонцрад, цоснъ даяарнъ цоолад нарн алдад, арань зуугдад, хорнь буслад, унтдгулвнъ Ыр шввр болад, йозурнь үмкэрэд, ацмуднъ хумхарад, дурснъзөркзпвй ирснуласна бээдл парад хурняслад бээнэ. - Эрңҗәнә К.

Чеежнь девтх. Получить удовольствие, быть довольным. На­ сытиться. Дотркнь ханх. Зуркиь девтх. Цадх.

Юмнд кезэ энүнэ чееҗнь девтхмн болхмби? - Дорҗин Б

256

Чееҗнь күлгдсн болад. Испытывать душевную тяжесть. Дотрнь юмн бәрсн болад, үг келҗ чадлго бәәх.

... Үүрмүдтэнэн хөн, мөрн, ялмд көөлдэд нааддг Батад минь ода деерэн чееҗнъ күлгдсн болад бээнэ. - Эрнҗәнә К.

Чи биш, чамас болхнь. Не то что ты, не такие как ты. Чамас даву, деер улс.

Я, хээмнъ, эрлнич тер сурнулян. Чи биш, чамас болхнь, цанан

ястаулсин бийнь күцц сурдмн биш. - Эрнҗәнә К.

Чи-би гилдх (чи-бийдән күрлдх). Поносить друг друга.

Нег-негэн му келх, хоорндан керлдх.

Сэн седклинь медл уга, чи-бийдэн күрлдэд, цүүгэд... -

Дорҗин Б.

Колхозд иршго болад, чи-бийдән күрлдэд, Бүүрчин Манэк; ода иигэд олна, колхозин малый төлә эр овдэк;, иим шунлт янад

һарьҗана? - Дорҗин Б.

Чивһцинь көндәх. Задеть за живое. Күүнә зөвүр-зовлңгинь, нуувчинь илдкҗ үүмүлх.

- Тер нусн наста күүкн ю кеэк; чадх болннат? — болэк; Пе­ соцкий Бовргин чивнцинь кондэхэн манд уганар медэк; келв. -

Дорҗин Б.

Чидл үзүлх. Силой заставить (букв. показав силу). Күчән

һарһх.

Догшрхад, керлдэд, чидл үзүлэд зарсн нанд амр болэк; медгддг

билэ. - Тачин А.

Чидлэн хармнлго. Не жалея сил. Эв-арһан, күчән, эрүл-мен-

дән әрвллго.

Школд болх дөрлдәнд эркҗэн уга нүүрлгч орм эзлхэр сурнуль-

чнр чидлэн хармнлго, спортын талвц деер цаган давулҗана.

Чиигтә арен. Ни к чему не способный человек. Мошенник, жулик. Ямаран чигн керг күцәҗ чадшго күн. Мекч, хулхач.

Зов үгд багтдго, чик керг күцээк; чаддго, мек нарндг, хулха кедг күүг хальмгуд «чиигтэ арен» гиэк; нерэднә. Юңгадгихлэ чи­ игтэ арен юунд чигн керглгдгиго юмн.

257