15. Сацыяльна-палiтычнае развiццё беларускiх гарадоÿ у XIII—XVI стст. Насельнiцтва гарадоÿ, саслоÿi. Сiстэма самакiравання (Магдэбургскае права).

Стан гарадоў у 15 – 18 стст. вызначауся тым, што каля 40% усих гарадоў были прыватнауласницкими, г. зн. знаходз. ва уласнасці феадалаў. Насельніцтва прыватных и дзяржаўныых гарадоў імкнуліся пазбавицца. ад феад. залежнасці, што праяулял. у барацьбе жыхар. за пашыр. сваих праў. Практычна ўсе гарады ў 16- 17 ст атрымалі магдэбургскае права (права на самакіраванне) (Яго назва паходзіць ад нямецкага горада Магдэбурга, які першы ў гісторыі атрымаў такое права ў 13 ст.). Адасобленныя часткі горада, якія знаходзіліся пад уладай магната або царкоўнай установы называліся юрыдыкамі. На іх не распаўсюджвалася ўлада органа гарадскога самакіравання – магістрата. Кіруючыя пасады ў магістраце (кіраўнік-войт, старшыня гарадской рады-бургамістр і інш) захопліваліся прадстаўнікамі багатых гарадскіх вярхоў, якія перакладвалі асноўныя падаткі на плечы простых гараджан. Магдэбургскім правам карысталіся таксама некаторыя мястэчкі, іх колькасць пастаянна павялічвалася. Першым вольным горадам на сучаснай тэрыторыі. Бел. стала у 1390 г. Бярэсце. Самы старажытытны горад Бел.- Полацк набыў Магдэбургскае права у 1498 г. Минск – сучасная сталіца Бел. – атрымаў права на самакіраванне ў 1499 г., Пинск – 1581, Лида – 1587, Вицебск – 1597, Гродна – 1496, Слуцк – 1441

16. Культура Беларусi XIII-XVI стст. Кнiгадрукаванне. Асвета. Дзяржаÿная мова. Архiтэктура (дойлiдства).

Литература этой эпохи небогата, в основном религиозной тематики. Самый значительный жанр- летописи(летописец ВкнязейЛ, бел-лит летопись 1446).Сымон Будный –издал на бел языке «Катехизис», «Новый завет». Говорил о необходимости развития бел культуры и языка. Микола Гусовский написал на латыни «Песнь про зубра»- ценный источник для изучения эпохи, первая поэма про наш край адресованная европейскому читателю. Василий Цяпинский организовал типографию, где издал Евангилие на бел языке- пример бел публицистики.

Вторая половина 13 – 14 вв. – начало нового этапа в развитии бел. архитектуры. Она объединила традиции древнебел. и зап-евр архитектуры в лице романского и готического стилей.

Романский стиль. Были свойственны суровость внешнего вида с массивностью стен, большими башнями, узкими окнами-бойницами с мин. декоративности.

Готике было свойственно ощущение стремления вверх, интерьеры хорошо освещались, были оснащены легк. каркасами, колонами, витражи на окнах.

В 14 – 15 вв. в светской архитектуре – новый вид замки-крепости. Их появление было вызвано необходимостью обороны от внешнего врага. В это время целый пояс замков возник вдоль сев-зап. границы ВКЛ, образовал оборонительную систему. Одним из первых каменных замков на нашей территории был Лидский (возведен в 20-е годы 14 в.). Представлял трапецию (80х93 см) Толщина стен – 2м, на стенах – боевая галерея с бойницами, в 2-х углах замка – башни.

В архитектуре – смесь романского стиля и готики. К др. наиболее ранним памятникам относится замок в Креве. Построен в 30-е годы 14 в. Был большим по размерам. Длина стен – 108 м, толщина – 2,75 м. Новое в замке – башня Кейстута, кот. была вынесена за территорию замка , чтобы улучшить его защиту. Замки в Лиде и Креве заложили основу развития замковой архитектуры буд. столетий.

Одним из самых мощных сооружений являлся Гродненский замок. После пожара 1398 г. замок сгорел и на его месте – каменный с 4-мя башнями, толщина 2-3 м., высота 10 м.

В начале 15 в. в системе оборонительных построек в Гродно сущ. 3 замка – верхний и нижний. Из замков, составлявших гордость, следует назвать замок в Мире и Новогрудке.

Бел. архитекторы 15 в. создали новый тип православного храма и новый стиль в архитектуре, белорусскую готику. Характерный представители – Сынковичская и Маломожейковская храмы – крепости, построенные на зап. Беларуси в 15-16 вв. Прямоуг. в плане с двустатной крышей и 4мя башнями. Эти храмы представляли из себя крепости-замки в миниатюре.

В живописи 14-16 вв. господствующим направлением была иконопись. Самые известные образ матери Божьей «Замилованые» (из Манориты 14-15 вв.), «Матерь Божья Иерусалимская» (Пинск 15 в.), «Знамение» (дер. Именины) Эти иконы позволяют говорить о высоком развитии средневеков. ис-сва на Беларуси.

В это время развивалась и светская живопись и скульптура. После Кревской унии на Беларуси строятся костелы и монастыри (в Минске, Бресте), в кот. появляется деревянная скульптура.

17. Асноÿныя тэндэнцыi развiцця сусветнай гiсторыi ÿ Новы час. Утварэнне Рэчы Паспалiтай, яго змест i значэнне. Люблiнская унiя 1569г. Войны Новага часу (XVI-XVIIIстст.), ix наступствы для беларускiх зямель.

Адным з галоўных вынікаў эканамічных, палітычных і рэлігійных пераўтварэнняў было фарміраванне саслоўнага грамадства. Саслоўямі называюць буйныя групы насельніцтва, якія ў сілу законаў або традыцый маюць пэўныя прывілеі і абавязкі. Нават самы бедны шляхціч па свайму статусу быў вышэйшым за багатага мешчаніна і, тым больш, селяніна. . Прадстаўнікі рымска-каталіцкай царквы, як шляхта, так і святары, мелі ў Рэчы Паспалітай больш прывілей, чым астатнія. Тым не менш, і каталіцкая, і праваслаўная цэркві былі буйнымі феадаламі. Стан святарскага саслоўя фактычна набліжаўся да стану шляхетскага саслоўя. Пераход з аднаго саслоўе ў іншае быў магчымым, хаця на заканадаўчым узроўне ўсяляк абмяжоўваўся. Амаль адразу пасля свайго нараджэння новая дзяржава перажыла некалькі крызісаў улады. У 1573 г. пасля смерці Жыгімонта Аўгуста каралём быў выбраны французскі прынц Генрых Валуа. Толькі ў 1576 г. каралём быў выбраны трансільванскі князь Стэфан Баторый. У 1583 г. ён скончыў Лівонскую вайну перамогай.

Прычыны, якія прывялі да падпісання дзяржаўнай уніі ВКЛ з Польшчай, заключаліся ў наступным:

• Цяжкае знешнепалітычнае становішча ВКЛ ў сувязі з Лівонскай вайной;

• Імкненне шляхты ВКЛ да набыцця шляхецкіх вольнасцей, якімі валодала шляхецкае саслоўе ў Польшчы;

• Жаданне шматлікай польскай шляхты падпарадкаваць ВКЛ, атрымаць для сябе новыя землі і пасады;

• Роля кіраўніцтва каталіцкай царквы, якое разлічвала праз саюз Польшчы з ВКЛ пашырыць уплыў каталіцызму на ўсход.

Паводле дамовы 1569 г. стваралася федэратыўная дзяржава «абодвух народаў» – Рэч Паспалітая. На чале яе стаяў кароль (ён жа вялікі князь). Кароль выбіраўся пажыццёва шляхтай. Ён мог быць толькі католікам. Ствараўся агульны вальны сойм, які складаўся з сената і дзвюх пасольскіх ізб, куды павятовыя соймікі накіроўвалі па 2 сваіх прадстаўніка. Карыстаючыся сваім прывілеяваным становішчам, у другой палове XVI–XVIIІ стст. шляхта здолела значна пашырыць свае правы. Гарантам «залатых вольнасцей» лічыўся сам кароль. Калі ён не выконваў сваіх абавязкаў, шляхта мела права ствараць ваенна-палітычныя саюзы – канфедэрацыі і абвяшчаць каралю вайну – рокаш.

З канца XV ст. ВКЛ было вымушана весці цяжкія войны супраць Маскоўскай дзяржавы, якая прэтэндавала на ўсходнія землі ВКЛ. У выніку войнаў 1492 – 1494, 1500 – 1503, 1507 – 1508, 1512 – 1522, 1534 – 1537 гг. ВКЛ страціла частку сваіх тэрыторый. У 1558 – 1583 гг. адбылася яшчэ больш маштабная Лівонская вайна. У 1563 г. Іван IV захапіў Полацк. Войска ВКЛ, большая частка якога змагалася ў Лівоніі, апынулася ў цяжкім становішчы. Польшча не спяшалася з дапамогай, намагаючыся поўнай інкарпарацыі ВКЛ. Ужо ў 1562 – 1563 гг. шляхецкія соймы звярталіся з патрабаваннем новай уніі з Польшчай. Аднак буйныя магнаты справядліва апасаліся за свае правы і вылучалі праекты, непрымальныя для польскага боку. Тым не менш, 10 студзеня 1569 г. у Любліне (Польшча) пачаў працу агульны сойм ВКЛ і Кароны Польскай. Незадаво-леная яго ходам дэлегацыя ВКЛ ў лютым пакінула Люблін. Кароль быў вымушаны асобнымі актамі далучыць да Польшчы Падляшша і амаль усю тэрыторыю Украіны. Магчымасцей весці вайну яшчэ і з Польшчай у ВКЛ не было. Таму ўлетку 1569 г. дэлегацыя ВКЛ зноў наведала Люблін і падпісала дамову аб уніі.