17) Фигыльләргә тулы характеристика бирү.

Фиг-р татар телендә зур урын алып тора, телебездәге лексик берәмлекләр арасында бу сүз төркеменең әһәмияте бик зур. Аның составында алынма һәм ясалма сүзләр байтак.

Лексик- грамматик мәг-се буенча фиг зат яки предмет тарафыннан үтәлә торган эш-хәлне процесс итеп белдерә. Мәс: җыя һәм җыелыш сүзләре лексик мәг-ре буенчаэшне белдерә, әмма җыелыш сүзе үтәүчедән, башкаручыдан аерылган, предметлаштырылган эшне белдерә. Шунлыктан бу сүз исемнәрдә карала. Фиг исә зат яки предмет тарафыннан үтәлә торган эш-хәлне процесс рәвешендә белдерә.

Морфологик яктан караганда, фиг-р грамматик категорияләргә бик бай сүз төркеме: анда юнәлеш, дәрәҗә, барлык-юклык, заман, зат-сан һәмтөркемчә категориясе керә.

Фиг-ң синтаксик функ-ре дә күп төрле,күп кенә сүз төркемнәре белән бәйләнешкә керә ала. Шулар арасында иң башта аның исемнәр бн бәйләнешен карап узарга кирәк.

Исем бн белдерелгән ия янында хәбәр булып килгәндә, фиг аңа иярә, калган очракларда таләп итә: мәктәпнең ачылуы, мәктәпкә баручы.

Фиг-ң төп синтаксик функ-се- җөмләдә хәбәр булуы. Фиг формаларына бәйле рәвештә ул башка төрле җөмлә кисәкләре дә булып килә ала.

Фиг-рәвеш (тиз йөрүче), сыйфат( матур сөйләү), сан ( бер килү), алмашлык( үземә килү), хәл фиг (кычкырып көлү), инфинитив фиг(укырга килү) тарафыннан ачыкланып килә ала.

Аерым сүз төркеме буларак, фиг-р беренче татар грамматикларында ук өйрәнелә башлый. А. Троянский, К. Насыйри, Җ. Вәлиди хезмәтләрендә үк инде бу сүз төркемен өйрәнүгә шактый зур урын бирелә.

Аннан соңгы чорларда күренекле галимнәребез Г.Х. Алпаров, В.Н. хангилдин, Д.Г. Тумашева, З.М. Вәлиуллина, М.З.Зәкиев һ.б . фиг-не төрле яклап тикшерәләр.

Фиг-р телебезнең сүз ясалу системасында да аерым урын алып тора. Гомумән алганда, алар ике төрле – кушымчалау һәм сүзләр кушылу ысуллары белән ясала.

18)Фигыльләрнең лексик-грамматик һәм грамматик категорияләре

Лексик-грам. яктан фигыль- эш хәлне процесс итеп белдерә, телебездә бик зур күләмле һәм катлаулы сүз төз. морфол. яктан грам. кат. куп булуы б.н аерылып тора. Алар 6:

1.Юнэлеш 2.Дәрәҗә 3. Барлык-юклык 4.Заман 5.Зат- сан 6.Төркемчә

Бер. Өченчесе универсаль категорияләр чөнки теләсә кайсы фиг. Форма-да булырга мөмкин.

Киенсэ-киен-киенеп-киенергэ-киенүче

-кайтым юнәлеше;

Килгәлә-килгәләү-килгәләргә

-кабатлану дәрәҗәсендә;

Барма-бармаган-бармаска

-Барл-юкл.-Юклык;

Синтетик яктан фиг-р барл. мөст. суз т. б.н бәйләнешкә керә :иярә дә ияртә дә ала :Көз җитте

1.Иярә: Фигыль (җитте)

2.ияртә : көз

Укучылар мәктәпкә китте.Мәктәпкә китте сузт-дә китте ияртуче.

Форм. карап фиг-р барлык төр җ. кис-ре булып килә ала. Зур һәм күләмле с.т. булса да фиг-р ясалу ысулы буенча бик тыйнак сүз төрк. 2 ысул бн генэ ясала:

1.Кушымчалау(моңлан, дуслаш, яшә)

2.Сүзләр кушылу(Кушма һәм тезмә фиг-р);

(саубуллашу, искитмәу)(кушма)

Ява башлады, кычкырып җибәрде, төшеп бару-дәрәҗә формасын белдергән фиг-р кушма фиг-р була. Бер җөмлә кисәге була, бер сорау куела дип карала.(кызык итә, бердәм итә, дус итә)

Фигыльләрнең г к-ре хакында:

Алар 6 югарыда әйтелгәнчә , 3 универсаль(юн.;дәр.б-ю) калган 3 аерым фиг –дә генә күзәтелә.

Һәрбер г к-р үзәгендә эш-хәрәкәтне процессы итеп белдерү төшенчәсе ята.

1.Юнәлеш- эш хәлнең үтәүчеләр мөнәсәбәтен белдерә(сөйләтә, сойләшә);

2. Дәрәҗә – эш х-нең үтәлү дәрәҗәсен белдерә (башлануын /тәмамлануын һ.б. – язып тора , әйтеп куйса.);

3. Барл.-юклык - эш х-нең үтәлү үтәлмәвен белдерә;

4.Заман – эш х-нең үтәлү вак. Мөнәсәбәтле(сөйләм вак. Туры килгән эш – хәз. Заман – яңнгыр ява);

5. Зат –сан - эш х-нең кайсы зат тарафыннан үтәлүен белдерә;

6. төркемчә (наклонение)- эш х-нең (сөйләүченең) аңа чынбарлыкта мөнәсәбәте (кил –килсә һ.б.);