1.2. Көтерім қондырғыларын топтау

Көтерім қондырғыларын біркелкі топтау (жіктеу) Қазіргі кезде қабылданбаған, оларды көтерім қондырғысының негізгі элементтері бойынша топтайды:

А. Арналуы бойынша: 1) бас көтерім (пайдалы қазындыны көтеру үшін); 2) көмекші жүк адамдық көтерім (адамдарды түсіріп-көтеру, материалдарды, жабдықтарды тасымалдау, жыныстарды көтеру үшін, т.б.); 3) көмекші-жүк көтерімі (жыныстық скиптік көтерім); 4) инспекторлық көтерім (ИТЖ-ның шахтаға кезексіз түсуі, оқпанды тексеру және т.б. үшін); 5) жүргізу жұмыстарындағы көтерім (оқпанды жүргізу және тереңдету үшін).

Б. Көтерім ыдысының түрі бойынша (3-сурет): 1) клеттік; 2) скиптік; 3)бадьялық. Қыстырылған ыдыстардың саны бойынша көтерім қондырғылары келесідей бөлінеді: екі клетті, бір скипті кері салмақты.

1. Көтерім ыдыстары 1. Көтерім статикасы

2. Көтерім арқандары 2. Кинематикасы

3. Көтерім машиналары 3. Динамикасы

4. Діндер

5. Тежегіш құрылғылар

Г. Жетектің түрі бойынша: 1) асинхроңды жетекті; 2) Г-Д жүйесіндегі жетекті; 3) иондык жетекті; 4) сұйыктык. электр жетекті; 5) булы жетекті.

Д. Көтерім жүйесінің тепе-тендік дәрежесі бойынша: 1) тепе-теңсіздік (тұракты радиусты орау мүшелі кыстырма аркансыз жүйелер); 2) статикалык тепе-теңдестірілген (түракты радиусты орау мүшелерінде тең салмакты кыстырмалы арканды жөне түраксыз радиусты орау мүшелі жүйелер).

Е. Окдан көлбеулігі бойынша: 1) тік; 2) көлбеу.

‘'Көтерім кондырғылары” курсын өтуде алдыға койылатын негізгі сүрактар механикалык жабдыктармен танысып, олардын оңтайлы пайдалану кестелерін білу болып табылады. Жалпы пөнді оку схемасы төмендегщей:

Негізгі өдебиет: 1. [7 -12].

Косымша эдебиет: 4.[3 - 25].

Бақылау сұрактары:

1.Кеніштік көтерім кондырғысынын аткаратын кызметі.

2.Көтерім кондырғылары қандай элементтерден тұрады?

3.Таукентехникалык ғимараттарына нелер жатады?

4.Көтеріми жабдыктарына нелер жатады?

5.Жеке белгілері бойынша көтерім кондырғыларынын классификациясын атаныз?

6.Бір арканды жэне көп арканды көтерім кондырғыларынын эсер принципі немен ерекшеленеді?

7.Гармониялык көтерім деген не.

8.Еңіс көтерімнін көлденең көтерімнен айырмашылығы?

2 Дәріс. Көтерім ыдыстары. Жіктелуі. Клеттер мен бадьялар. Құрылымы, қолданылу аймағы

Бадьялар.

Бадьялар-әмбебап көтерім ыдыстары, оқпандар мен шруфтарды жүргізгенде және тереңдеткенде жыныстарды көтеруге, материалдарды түсіруге, адамдарды түсіріп көтеруге арналған. Бадьяларды сондай-ақ апаттық көтерім үшін, тарылық жағдайға байлаысты оқпанда арнайы апаттық көтерім ыдысын орната алмаған жағдайда да, қолданады. Бадьялар (2.1-сур) пісірілген қораптан және душкадан (тұтқадан) тұрады. Бадьялардың қорабы мен түбі қалыңдығы 6-8 және 10-12 мм болат табандардан жасалынады.

2.1-сур. БПС бадьясы

Бадьялар аударылмайтын (БП), өздігінен аударылаты (БПС), сондай-ақ оқпандарды механикаландыра тереңдетуге арналған арнайы бадьялар болып бөлінеді. Өздігінен аударылатын бадьялардың қорабының төменгі жағында екі цапфалы болады, төгу кезінде солардың бойымен бұрылады. Цапфалар бағыттағыш ұясына кіреді, олар оқпан бағыттағыш ұясына кіреді, олар оқпан бағыттағышы бойымен жылжып, бадьяның оқпан бойымен қозғалуындағы мығымдылығын қамтамасыз етеді.

Өздігінен аударылатын бадьялардың душкасы қораптан бадьяның ауырлық ортасынан төмен орналасқан осьтер көмегімен жалғанады, соның салдарынан қорап аударылуға тырысады. Қорапты тік қалыпта ұстап тұру үшін шанышқы тәріздес бейнелі арнайы бекіткіш қолданылады. Бадья төгу орынына келген кезде, бекіткіш алынады және бадья қорабы аударылады. Аударылмайтын бадьялардың душкасы қораптың жоғарғы бөлігіне топсалы жалғанады. Бадьяны аударып төгу үшін олардың түбіне диаметрі 100-150мм бір немесе екі сақина бекітілген. Бадья оқпанның шыққан кезде сақинаға төгу құрылғысының ілмегі ілінеді және соның көмегімен бадья аударылады.

Бадьяны арқанға қыстырғыш құрылғы арқылы қыстырады. Бадья душкасы ілмекке біржақты әсер ететін бекітпе арқылы кіреді.

Бадьялар мен адамдарды түсіріп-көтергенде ҚБЕ бойынша бадья үстіне қорғаныс шатырын орнату талап етіледі.

Бадья душкасы ақпалық шегіне қатысты төртқайтара беріктік қоры бар статикалық салмаққа есептеледі.

Жүргізгіш бадьялардың техникалық сипаттамалары 2.1-кестеде келтірілген.

Жүргізгіш бадьялардың техникалық сипаттамалары.

Бадьяның түрі	Бадьяның сиымдылығы, м3	Бадьядағы жүк массасы, т, көп емес	Бадья массасы, т	Бағыттағыш шанақ массасы, т	Қыстырғыш құрылғы массасы, т	Қораптың сыртқы диаметрі, м
БПС-1 БПС-1,5 БПС-2 БПС-2,5 БПС-3 БПСМ-3,5 БПС-4 БПСМ-4,5 БПСМ-5 БПС-5,5 БПС-6,5	1,0 1,5 2,0 2,5 3,0 3,5 4,0 4,5 5,0 5,5 6,5	1,65 2,75 3,70 4,62 5,60 6,40 7,40 8,30 9,20 10,20 12,00	0,37 0,61 0,73 0,88 0,94 1,28 1,50 1,70 1,80 1,90 2,05	0,39 0,54 0,55 0,57 0,57 0,65 1,16 1,40 1,40 1,00 1,05	0,10 0,12 0,16 0,16 0,16 0,18 0,18 0,22 0,22 0,22 0,22	1,15 1,30 1,40 1,60 1,60 1,60 1,70 1,70 2,05 2,05 2,30

Бадья белгісіндегі сандар оның көлемін білдіреді, м³.

Есептеулерде 1м³ жыныстың сумен қоса салмағын 2 т-деп қабылдайды. Мысалы: БП-2,0; БПС-1,5.

Бадьяның оңтайлы сиымдылығының есептік мәні келесі формуламен анықталады.

Кен өндірісінде жұмыс істеген кезде маңызды элементтердің бірі болып кілттер саналады,олар адамдарды жер астына түсіріп көтеруге,сондай-ақ жүк тиелген және бос шахтылық вагонеткаларды тасымалдауға арналған құрылғылар.Шахтылық клеть бір және көп арқанды көтерімдер үшін болуы мүмкін,клеттердің жүккөтергіштігі бір жарымнан он бес тоннаға дейін болады.

Арналуы бойынша жүк адамдық және адамдық клеттер болады.Соңғылары негізінен инспекторлық көтерімдерде қолданылады және вагонеткаларды орналастыруға және бекітуге арналған құрылғылармен жабдықталмайды.

Конструкциясы бойынша клеттер аударылмайтын және аударылатын болып бөлінеді.Аударылмайтын клеттер бір қабатты және көп қабатты,әр қабатта бір немесе екі вагонеткамен болулары мүмкін. Заманауи клеттер бір немесе екі қабатты,әр қабатта бір вагонетка орналасатындай етіліп шығарылады.Аударылатын клеттер бір қабатты және бір вагонеткамен болады.Аударылатын клеттермен жабдықталған көтерім қондырғыларына келесі кемшіліктер тән:аз өнімділікті,клеть аударылатын кезендегі көтеріңкі динамикалық салмақтар,жетектің күрделі жағдайда жұмыс істеуі,көтерім ыдысының едәуір көп өзіндік

массасы, екі қабылдау алаңшаларының қажетті (біреуі - адамдар үшін, екіншісі - жүкке) және қосымша қорғағыш аспаптардың болуы (клеть оқиға бойымен қозғалғанда аударылып кетуін болдырмау үшін). Аударылмалы клеттердің артықшылығы (пайдалы қазындылар мен материалдарды, жабдықтарды және адамдарды жеткізу бойынша көмекші және негізгі функцияларды біріктіру) заманауи ірі шахталарда пайдаланылмайды, себебі арнайы жүктік скиптік көтерім қарастырылады. Осы кемшіліктерге байланысты шахтылар мен кеніштерде негізінен аударылмайтын клеттер қолданылады.

Аударылмайтын екі қабатты клеть (2.2-сур.) 1 – салмаққабылдаушы каркастан тұрады, оған жазық санақтар мен тік тіреулер, 2 – қыстырғыш құрылғы, 3 – тосыпалғыш паращют, 4 – клетті бағыттағыш бойымен бағыттайтын құрылғылар (бағыттағш баммақтар немесе роликтер), вагонеткаларды ұстап тұратын тіркеуіштер, 5 – төменгі және жоғарғы бағыттағыш қоспалар, (тежегіш арқандар үшін), 7 – есіктер, 8 – қорғағыш шатырлар кіреді. Клеттерді жұдырықтарға отырғызғанда соққыны жұмсарту үшін, клеттердің көптеген конструкциялары 9 – амортизацияларымен жабдықталған.

Клеттік тіркегіш құрылғылар вагонеткаларды қабылдау алаңшаларында алмастырғанда оларды клетте втоматты түрде тіркеуге, сондай – ақ вагонеткаларды клет оқпен бойымен қозғалғанда ұстап тұруға арналған.

Салмақ түсетін күштік элементтер болаттардың арнайы түрлерінен, ал қаптылсалар, есітер және басқада көмекші элементтерді - жасаланылады. Клеть каркасы пісірілген немесе тойтарылып жасалынған болулары мүмкін.

Бірарқанды көтерім клеттері екі тәуелсіз қысытырмалармен болуға тиісті. Егер жұмыстық қыстырма біреу болса, онда – екінші қыстырма қарастырылуға тиісті.

Қолданылмайтын шынжырла мен қыстырғыш құрылғылар зауыттқ сынау төлқұжаты мен болуы керек.

Клеттерді белгілеу. Бірарқанды көтерімге арналған клеттер НОВ (кеніштер үшін) және НВ (көмір шахтылары үшін) әріптерімен белгіленеді; көпарқкнды көтерім үшін – КНМ (кеніштер үшін) және КП (жылжымалы қорапты клеттер), КН (қозғалмайтын қорапты клеттер) – көмір шахтылары үшін. Клет белгісіне келесілер кіреді: әріптік индекс сан – қабататр саны әріптік индекстен соңғы – сан клеттің шанақ бойынша ұзындығы. Клетть белгісіне сондай – ақ бағыттағыштың түрі кіреді: 1 –ағаштан, 2 –рельсті екі жақты, 3 – рельсті біржақты, сондай – ақ жүккөтергіштігі.

Мысал: клеть 2НОВ 330 – 7,2 (330 мм – 75кн)

Көлбеу шахтыларға араналған клеттер.

Жүк – адамдық клеттер адамдар мен жүктерді алып жүруге арналған, сондықтана да вагонеткаларды орналыстыратын жүк және отырғыштар қарастырылған адамдық бөлімшелермен болады.

Көлбеу оқпандармен адамдарды вагонеткалар құрамымен тасымалданады, олардың біріншісі арқылы арналған қыстырғыш құрылғылармен жабдықталады, ал басқа вагонеткалар бір – бірімен аралық қыстырғыштармен болып келеді.

Аударылмайтын клеттердің техникалық сипаттамалары 2.5 – кестеде келтірілген.

2.5 – кесте Аударылмайтын клеттердің техникалық сипаттамалары

Клеттің түрі	Негізгі өлшемдері мм		Қабаттар саны	Клеть массасы кг	Жүк көтергіштігі КН (артық емес)	Арқанның ең үлкен диаметрі мм	Вагонетка түрі
	шанақ бойынша ұзындығы	ені
1НОВ255-3,2	2550	1080	1	3270	32,0	36,5	ВГ-1,2
2НОВ255-6,5	2550	1100	2	4140	65,0	46,5	ВГ-1,2
1НОВ330-3,6	3300	1104	1	3180	36,0	46,5	ВГ-1,2
2НОВ330-7,2	3300	1125	2	4550	72,0	46,5	ВГ-1,2
1НОВ360-6,0	3600	1584	1	4150	60,0	46,5	ВГ-2,2
2НО260-11,5В	3600	1800	2	6710	145,0	58,5	ВГ-2,2
1НОВ400-9,0	4000	1644	1	4890	90,0	58,5	ВГ-4,0
Көпарқанды көтерім клеттері
2КНМ3,6-115	3600	1544	2	8400	115,0	42,0	ВГ-2,2
1КНМ4-90	4000	1644	1	7000	90,0	42,0	ВГ-4,0
2КНМ4-150	4000	1644	2	8700	150,0	42,0	ВГ-4,0
2КНМ5,2-150	5200	1500	2	12100	150,0	46,5	ВГ-4,8

Көмекші мақсаттарға арналған вагонеткалар сипаттамалары 2.6 – кестеде келтірілген.

2.6 – кесте -Көмекші мақсаттарға арналған вагонеткалар сипаттамалары.

Вагонетка түрі	Сыйымдылығы м3	Вагонетка массасы, кг
ВГ-1,2	1,2	800
ВГ-4М	2,0	1584
ВГ-2,2	2,2	1540
ВГ-4,5	4,5	4200

2.6 Клеттерді есептеу және таңдау.

Типтік клеть материалдарды тасымалдау үшін қабылданған вагонетка түріне байланысты қабылданады жіне ауысым жумысшыларын 30-40 мин ішінде түсіріп – көтеруді қамтамасыз ететіндігіне тексеріледі.

Клеттің бір қабатындағы адамдар саны келесі шартпен анықталады:

(2.13)

Мұндағы S – клеть еденінің ауданы, м²

Клеттің бір қатынасына кететін уақыт

Тц = 2 (2.14)

Мундағы V_ер – көтерімнің орташа жылдамдығы , ол 6-8 м\с – ке тең; Ѳ-адамдарды отырғызуға (түсіруге) үзіліс.

Ауысымды түсіріп – көтеруге қажетті циклдер саны

(2.15)

Мұндағы

Бүкіл ауысымды түсіріп – көтеруге қажетті уақыт

Т = n Тц, с (2.16)

Т > 30 ÷ 40 мин болса екіқабат клеть қабылдау керек.

Адамдарды клеттермен түсіріп – көтерудегі үзілістер ұзақтығы оқпан албары түріне тәуелсіз (екіжақты немесе тұйық) келесі өрнекпен анықталады:

Ѳ = (2.17)

Клеттегі вагонеткаларды алмастыруға қажет үзіліс ұзақтығы 2.7 – кестеде келтірілген.

Клеттердегі вагонеткаларды алмастыруға қажет үзіліс ұзақтығы.

Жылжымалы құрамдағы вагонетка түрі	Екі жақты оқпан албары	Тұйық оқпан албары
	Үзіліс, с
Көлемі 1м3-ке дейінгі вагонеткалар	20	60
Көлемі 2,2-4 м3 вагонеткалар	30	-
Салмағы 4т-ға дейін ағаш, материалдар және жабдықтар тиелген платформалар	30	75
Салмағы 4т жоғары жабдық тиелген платформа	40	90
Аталғыш заттар тиелген вагонеткалар	120	120
Көлемі 1,2- 2,2 м3 вагонеткалар	25	75

Клетті есептеуге және тиеуге мысал.

Келесі жағдайлар үшін клеть таңдау керек:бірарқанды көтерілім,көмекші мақсаттарға арналған вагонетка ВГ-2.2 ауысымдағы жерасты жұмысшыларының саны-112 адам,көтерім биіктігі H_п=830м.

1.Вагонетка түріне байланысты кестеден 1HOB360-6.0 клетін қабылдаймыз,сыйпаттамасы:қабаттар саны-1,жоспардағы негізгі өлшемдері 3600x1584,жүккөтергіштігі 60.0kH-нан артық емес.

2.клеть ауданы

S=3.6x1.584=5.7м²

3.Клеттің бір қабатындағы адамдар саны

Л_{к= =}

28 адам деп қабылдаймыз.

4.Клеттің бір қабатына кететін уақыт

Т_ц

=Л_к+10=28+10=38с

5.Ауысымды түсіріп-көтеруге қажетті циклдер саны

n=

6.Бүкіл ауысымды түсіріп көтеруге қажет уақыт

Т= nТ_ц=4˟313=1252c=28.9мин

Қажет уақыт ﴿т﴾30 минуттан аз,сондықтан да таңдалған клетті қалдырамыз.

Негізгі әдебиет:

Қосымша әдебиет

Бақылау ұрақтары

1. Бадьялардың арналу себебі не?

2. Бадьялардың қандай конструкциялары болады?

Бадьялар қалай маркіленеді?