14 Дәріс Көтерім қондырғыларының электржетегі. Көтерім қондырғысы қозғалтқышының үнемді қуатын анықтау.
Казіргі шахтылык көтерім кондырғысы - ерекше өндірістік агрегат, ол салмағы 1,5 МН - ға дейінгі акырғы жүкті куаты 1000 - 2000 кВт электржетектерінің көмегімен 30 м/с-ке дейін жылдамдыкпен көтере алады. Сондыктанда көтерім кондырғыларын жобалағанда және пайдаланғанда оңтайлы шешім кабылдаудың мәні зор, ол 1 кН жүкті көтергенде минимальді шығынмен болуға тиісті.
Көтерім кондырғысының эквивалентгі динамикалык схемасын дискретті массалар жүйесі ретінде келтіруге болады, олар орау органы козғалткышының роторына, көтерім ыдыстарына, түсірілетін сырткы коздырғыштармен былкылдак буындармен жалғасады.
Әдетте, көтерім кондырғысын баскаруды, сырткы коздырғыштар тұракты мәнде. ал дискретті массалар сызыктык заң бойынша өзгеретіндей етіп жобалайды. Бірак, буындардың, конструктивтік және күрастырушылык, электржетегі мен тежегіштерді баскару жүйесіндегі берілушілік салдарынан және баскада факторларға бола, көтерім кондырғысында күштік тербеліс процесстері пайда болады; оларды рұқсат етілетін динамикалык салмактарды аныктағанда ескеру керек. Беріліс желінісіндегі орын алған күштік үрдістер сырткы коздырғыштарға және жүйедегі дискретті массалардын бөлінуіне байланысты.
Көтерім электр козғалткышы, ұзак жұмыс істеген уакытта оның обмоткасынын кызуы калыпты мәндерден аспайтындай салмакпен жұмыс істеуге тиісті. Көтерім кондырғысының козғалткышы ауыр жағдайларда жұмыс істейді; ауыспалы аударым моментімен және өзгермелі айналу жиілігімен, бұл ретте ол мәндер кезеңмен уакыт өткен сайын өзгеріп тұрады, козғалткыш обмоткасы бөліп тұратын жылу саны да өздереді.
Көтерім машин ал ары элетркозғалткыштарын есептеу принципі.
Көтерім машинасы жұмысының басты ерекшелігі - онын айнымалы жұмыс кестесі, бұл ретте бірмезгідде оралу шеңберіндегі тегеурін және айналу сандары өзгереді. Бүл мәндердің екеуіде кезеңмен өзгереді, демек олардың мәндері бір көтерім үзактығына тең уакыт аралығында кайталанып тұрады.
Көтерімнің бір циклына жұмсалатын жұмыс
Көтерімнің бір циклына жұмсалатын жұмыс
Бұл теңдеу, козғалыс басында кинетикалык энергия беруге жұмсалған жұмыстың көтерім соңында теңестірілуіне тәуелсіз жүйеге тұрақты кайтып оралатындығын растайды.
Көтерім машинасының әртүрлі жұмыс кестелері үшін тұрғызылған куат диаграммалары, көтерудің бір циклы ішінде орау органы бөлігіндегі куаттың үзілген сызык бойынша қозғалыс жылдамдығының және әсер етуші тегеуріндер мен моменттерге байланысты кең шектерде өзгеретіндігін көрсетеді.
Айнымалы салмак пен айналу жиіліктерінде жұмыс істейтін электркозғалткыштардың куаты, әдетте олардың обмоткаларының рұксат кызуымен таңдалады және үнемді куат деп аталады. Ол бір катар шарттарды канағаттандыруға тиісті:
орташа квартты токпен калыпты кызуға;
рүксат артык салмакта, олар көтерім ыдыстары козғалысында да, электрлык жағдайларда да орын алады (маневрларды орындау, аркан ұзындығын реттеу, т.б.).
Орташа квадратты ток түсінігі негізінен, тұракты орау радиусындағы жүйелерде козғалткыштың эквивалетті тегеуріні туралы және айнымалы орау радиусты жүйелерде козғалткыштың эквивалентгі айналдыру моменті туралы түсініктері шығады.
Эквивалентгі тегеурін (момент)- тегеурін (момент) мәні бойынша түракты, абстракты, ол үзіліссіз әсер етеді, соның ішінде көтерім ыдыстары козғалыс циклдары арасындағы паузыларды қоса, себебі олар токты тегеуріндер (моменттер) секілді козғалткыштың кызуын шакырады.
Үнемді тегеурінді орташа квадратты деп атайды:
Зауыттар қозғалтқыштарды белгілі берілген қуаттармен конструкциялайды, оны қозғалтқыштың құрылыстық қуаты деп атаймыз. Бұл қуатқа арқан оралатын шеңбердегі белгілі құрылыстық тегеурін мен максималды жылдамдық сәйкес келеді.
Көтерім машинасын есептеген
кезде 
-де
-де
белгісіз, олар үш шартты қанағаттандыруға
тиісті:
1.Электр қозғалтқыштың қызу
шартын 
мұндағы
-үнемді
тегеурін, ол 
сәйкес болады, қозғалтқыштың қызу
шартынан анықталады.
,
Үнемді қуат деп, бүкіл көтеру
уақытында қозғалтқыш нақтылы айнымалы
қуат әсерінен қызатындай тұрақты қуатты
түсіну керек, ол жұмыстық диаграмма
бойынша анықталады. Бұған сәйкес 
физикалық мәнісі, ол қозғалтқыш ұзақ
жұмыс істеген кезде айнымалы кезеңді
салмақпен істегендей қызу бөлетін,
тұрақты тегеурін.
Салмақтық диаграмма бойынша максималды қозғалтушы тегеуріннің эквивалентті тегеурінге қатынасы көтерудегі артық салмақ коэфициенті деп аталады.
Асинхронды қозғалтқыш үшін
тұрақты тоқ қозғалтқышы үшін 
Бұдан басқа электрлік тегеуріннен қорғау коэффициенті бар.
-асинхронды қозғалтқыш үшін
-тұрақты ток қозғалтқышы үшін
2. Төменгі клеть жұдырықта тұрғандағы, жоғарғы жүк тиелген клетті көтеруде,
мұндағы 
- бір көтерім ыдысының қозғалысына
кедергі коэффициенті.
3. Арқан ұзарған кезде, төменгі клеть бос вагонеткамен көтеріліп келе жатқанда, ал жоғарғы жұдырықта тұрған кезде:
Редукторды оның жай айналу білігіндегі айналдыру моменті бойынша таңдайды.
Редукторлар бір сатылы (ЦО) және екі сатылы (ЦД) цилиндрлі йисык тісті жэне шевронды тісті берілістермен (кисык тіспен эдетте екі сатылы редуктордың бірінші сатысы орындалады) шығарылады. Соңгы модельді редукторлардың тісті берілістері Новиков тістесуімен болады (Н-эріпімен белгіленеді), ол тістесудің баскд түрлерімен салыстырғанда үлкен айналдыру сөтін беруте мүмкіндік береді. Бірсатылы редукторлардан екі жетекші біліктер болуы мүмкін, ол бір немесе екі козгалткыш жүмыс істеуге мүмкіңдік береді.
Көп арканды көтерім машиналары үшін, олардың дінде орналасуына байланысты көтерім жүйесін коскан кезде, токтатканда және козғалткышты кері айналдырғанда, сондай-ак апаттык тежеулерде туатын динамикалык салмакты төмендету кажет. Сондыктанда олар үшін серіппелі тіреулердегі редукторларды шығарып, оларды машинаның бас білігі мен катты фланецтермен жалғайды. Ондай кондырғыларда екі сатылы және екі жетекті 2ЦД тектес редукторларды колданады.
Редукторлардың бөліктерінің тіреулері шайкатылу подшипниктеріне кондырылады. Тісті дөңгелектерді майлы ваннаға батыра айналдырып майлайды, ал подшипниктерді - май шашырата және май аралас туманмен майлайды.
Редукторды оның жай айналу білігіндегі айналдыру моменті бойынша тандайды.
мұндағы 
- қозғалтқыш қуаты, 
– қозғалтқыштың айналу жиілігі; 
- ротордың моменті;
- қозғалтқыштың артық салмақ қабылдау
мүмкіндігі; 
- көтерім машинасының барабанының
радиусы; 
- редуктордың берілістік қатынасы; 
- редуктор ПӘК-і; 
10,5;
11,5; 20;30.
Бақылау сұрақтары
1. Көтерім қондырғысының эквивалентті динамикалық схемасын салыныз.
2. Көтерімнің бір циклына жұмсалатын жұмыс не
3. Үнемді қуат деген не
4. Эквивалентті тегеурін деген не
5. Үнемді тегеурінді есептеу формуласын жазыныз
6. Көтерімдегі артық салмақ коэффициенті деген не