X. Токсоплазмоз кезіндегі жүйке жүйесінің зақымдалуы.

Токсоплазмоз – протозойлы этиологиялы аурулар қатарына жатады. Жануарлар токсоплазсозы алғашқы рет 1908 жылы сипатталады. 1914 жылы Кастеллани 14 жасар баладан токсоплазмозды анықтады.

Токсоплазмоздың қоздырғышы – Toxoplasmae gondii қарапайымдар тобының паразиті. Токсоплазма – ішкі мүшелер мен жүйке жүйесі клеткаларында көбейе алатын клетка ішілік паразит. Токсоплазмалар зақымдалған мүше клеткаларында көбейе отырып – псевдоцистердің жинақталуын туғызады.

Көптеген сүтқоректілерде (ит, түлкі, кеміргіштер) және кйбір құстарда токсоплазмозбен ауру байқалған. Аурудың таралуы мен адамдарға жұғуында иттер маңызды роль атқарады. Токсоплазмолалар ауру иттің зәрінде, нәжісінде, сілекейінде болады. Адамдарға ауыз арқылы жұғады. Жануарлардың бөлінулерімен зақымдалған кір қол, тамақ өнімдері - тасымлдау факторы болып табылады. Ауа тамшылы зақымдалу жолы сирек кездеседі. Жұғудан соң барлық кезде ауру дами бермейді, ол көп жағдайда латентті өтеді. Дені сау адамдарда токсоплазмоздың жұғуы 8-10% құрайды, ал кей жерлерде 40-60%.

Балалар үлкендерге қарағанда жиі ауырады. Баланың организміне токсоплазма тек ауыз немесе ауа – тамшылы жолымен ғана емес, құрсақ ішінде плацента арқылы да енуі мүмкін. Осыған байланысты аурудың туа біткен түрі пайда болады. Қоздырғыш дамып келе жатқан ұрыққа әсер етіп, эмбриогенез процесін бұзып, балалар кемтар болып туады. Жүктіліктің алғашқы жартысында ұзақ зақымдалса, ұрықтың құрсақ ішінде өлуі немесе түсік тастауы мүмкін.

Патоморфологиясы. Организмге енген токсоплазма қанмен тарай отырып бір айдан кейін әр түрлі органдардан табылады. Орталық жүйке жүйесінде токсоплазмалық энцефалит дамиды. Некрозды перивентрикулит, субкортикальды ақ затта лимфоциттермен инфильтрацияланған некроз ошақтары пайда болады. Осы бөліктерден токсоплазма мен псевдоцистер табылады.ми және оның қабығымен бір мезгілде көз (ретинит, хориоидит, иридоциклит), әшкә органдар (өкпе, жүрек, бауыр, талақ, лимфо түйіндер) зақымдалады.

Жүре пайда болған токсоплазмаға қарағанда туа біткен токсаплазма жиі өлімге әкеліп соқтырады. Сондықтан оның патоморфологиясы жақсы зерттелген. Мида көптеген ізбестену ошағы, ми затының жұмсарған бөлімі, ішіне сұйық толған қуыс, гидроцефалия байқалады. Ауыр гидроцефалия, ми затының біртіндеп жұқаруына әкеледі. Туа пайда болған токсоплазмозда анэнцефалия, бас сүйектерінің болмауы, «қасқыртандай», микрофтальмия және баса да даму ақаулары байқалады. Туа пайда болған токсоплазмоздан балалардың өлуі, өмірлік маңызды орталықтардың қабынуына байланысты болады.

Клиникасы. Жүре пайда болған токсоплазмоз кезіндегі әр түрлі органдар мен жүйкелердің зақымдалуына байланысты клиникасы әр түрлі болады.

Ауру жедел басталғанда басы ауырып, басы айналып құсқысы келеді. Кейде құрысып, естен танады. Қай орган басым зақымдалса жүре пайда болған токсоплазмоздың клиникалық варианттары соған байланысты анықталады (лимфоаденопатия, экзантемда, цереброспинальды, көздік, пневмониялық, миокардтық, іштік түрлері).

Лимфоаденопатия – ең жиі кездесетін түрі. Бұл кезде мойын, шүйде бұғана үсті, қолтық асты және шап лимфа түйіндері зақымдалады. Экзантемді түрінде ауру қарқынды басталып, қызуы көтеріліп ұсақ папулезді бөртпелер пайда болады. Бөртпелер тек кеудеде ғана орналасады. Ішектік – жедел немесе жеделдеу энтероколит тәрізді өтеді.

Цереброспинальды түрі көбінесе жедел басталып, қызуы көтеріліп, басы ауырып ұйқысы бұзылады. Кейде бөртпелер пайда болады. Жалпы ми белгілерінен басқа ошақты симптомдары байқалады. Туа пайда болған токсаплазмозға тән мидағы ізбестену, бұл түрінде болмайды. Жүре болған токсоплазмоз жедел, жеделдеу немесе созылмалы ағымда өтуі мүмкін. Өлім жағдайы сирек кездеседі.

Туа біткен токсоплазмоздың жедел кезеңі көбінесе құрсақ ішінде өтеді. Ауру жүктіліктің алғашқы 3 айында жұқса жүйке жүйесінің ауыр зақымдалуы болады. Бұл жағдай ұрықтың өлік, түсік бастауына әкеліп соғады. Егер де бала тірі туылса микроцефлия, гидроцефалия болады. Ал соңғы 3 айында зақымдалса сырттай дені сау бала туылуы мүмкін, бірақ токсоплазмоз симптомын туғаннан кейінгі кезеңде анықтауға болады

Туа біткен токсоплазмоз жедел, жеделдеу, соылмалы ағымда өтеді. Гироцефалия болып, бастың көлемі тез ұлғаяды. Менингеальды симптомдар байқаладыү олигофрения – туа біткен токсоплазмозға тән.

Жұлын сұйықтығында лимфоцитті цитоз (1 мкл – 500клетка) кейде ксантохромия анықталады. Рентгенограммада мидың тері бөлігіндегі тамыр шоғырлары маңайында кальцинаттар байқалады.

Көздің зақымдалуы ір түрлі болуы мүмкін (анофтальмия, микрофтальмия, хориоретинит, ирит, иридоциклит, колобома, катаракта).

Туа біткен токсоплазмоз кезінде ішкі органдарда зақымдалады. Пневмония, миокардит, гепатоспленомегалия байқалады. Болжамы: ұрықтың зақымдалу уақытына байланысты.

Токсоплазмоздың диагностикасы клиникалық белгілері мен лабораториялық зерттеулерге негізделіп қйылады. Казіргі кезде серологиялық реакциялар мен тері ішілік аллергиялық сынамалар ең сенімді әдістер деп саналады. Науқас баланы тексерумен қатар оны әке-шешесін, бірге тұратындарын де тексеру қажет. Токсоплазмоздың диагностикасын анықтауда отбасылық анамнезі мен анасының акушерлік анамнезі (түсік тастау, өлі туу, жүутілік кезіндегі ауруы) клиникалық зерттеулердің нәтижесінің маңызы бар. 2 жасқа дейінгі ауру балаларда қорытынды емнің нәтижесінде комплемент байланыс реакциясы мен тері ішілік сынама теріс болуы мүкін. Осы жағдайды естен шығармау керек.

Емдеуі. Хлоридин мен сульфадимезинмен комплексті ем қолданылады. Хлоридиннің тәуліктік мөлшері (1кг салмаққа 0,5-1,0мг) 2-3 қабылдауға бөлінеді.

1 – 3 жастағы балаларға тәулігіне – 0,01г.

4 – 7 жастағы балаларға – 0,02г.

8 – 11 жастағы балаларға - 0,03г.

12 – 15 жастағы балаларға – 0,04г.

Үлкендерге тәулігіне 0,05 г. емдеу курсы 5 – 7 күн. 2 – 4 курс жүргізуге болады, аралығы 1,5 – 2 апта. Осы препараттармен бірге антигистаминді, дегидратациялық препараттар, глютамин қышқылы, липоцеребрин тағайындайды. Туа пайда болған токсоплазмоздың алдын алуға үлкен маңыз береді.

XI.Миелиттер.

Миелит жұлынның қабынуы. Бұл кезде жұлынның ақ және сұр заты, кейде түбіршек пен қабығы зақымдалады. Бірінші реттік және екінші реттік түрлері болады. Процестің таралу дәрежесіне байланысты диффузды, көп ошақы, шектелген болып бөлінеді. Шектелген түрі көп болып кездеседі. Онда 2-4 сегменті зақымдалады. Миелиттің симптомокомплексі жүйке жүйесін зақымдайтын әр түрлі нейроинфекцияның клиникалық көрінісінің құрам бөлігі болып табылады. Бірақ кейде жеке түрінде кездеседі.

Клиникалық көрінісі. Миелиттің клиникалық көрінісі инфекциялық симптомдар мен жұлынның зақымдалу белгілерімен жинақталады. 2 – 3 күн қызуы көтеріліп, қалтырап ауырғаннан кейін ошақты неврологиялық симптомдар комплексі дамиды.

Жедел көлденең миелитте орналасқан орнынан төмен орталық салдану болады және барлық сезімталдық жойылады. Кейде алғашқы кезеңінде түбіршектік ауырсыну байқалады. Үлкен дәреті мен зәрі жүрмей қалуы мүмкін және де трофикалық бұзылыстар болып жауыр пайда болады. Егер зақымдалу ошағы үлкен болса, сол орналасқан деңгейде шеткері салдану болып, сезімталдықтың сегменті байқалады. Бұл кезде жоғары айтылған белгілерге қоса тыныс алуы бұзылады.

Жұлын көлдеңінен жартылай зақымдалған кезде Броун – Секар синдромы байқалады, зақымдалған жағының спастикалық салдануы мен сезімталдықтың жойылуы болады, ал қарама-ұарсы жағында беткейлік сезімталдық бұзылады.

Миелит кезінде жұлын сұйықтығында белок көбейіп 0,6-1г/л, қысымы жоғарылайды. Неврологиялық симптомдардың өсу кезеңі 2 – 4 аптадан кейін қалпына келу кезеңінде ауысады. Қалпына келу кезеңі 1 – 2 жылға созылуы мүмкін.

Ажыратпалы диагностикасы. Миелитті полиомиелитпен, жұлын ісігімен таралған склерозбен ажыратады. Полиомиелит кезінде жұлынның ақ заты зақымдалмайды. Сондықтан онда сезімталдықтың өткізгіштік бұзылуы болмайды. Жұлын ісігінде симптомдары бірте – бірте дамиды, ауырсыну синдромы жиі дамиды. Жұлын сұйықтығында белок – клеткалық диссоцияциясы байқалады. Таралған склерозда бас миының зақымдалу симптомдары болады және симптомдары бірте – бірте өсе береді. Кейіннен саябырсиды.

Емдеуі. Миелиттің жедел кезеңінде антибиотиктер, сульфаниламидтер, қабынуға қарсы, десенсибилизациялық, дегидратациялық заттар қолданылады. Жамбас қуысы органдарының қызметін бақылаудың маңызы зор: уақытылы катетеризация қуықты антисептиктермен шайып отыру керек. Науқастарда жауыр болмау үшін аударып жатқызып, теріні өңдеп отыру керек.

Пән: Неврологиядағы МІ	Алматы медициналық колледжі
№5 дәріс. Тақырыбы: Вегетативті жүйке жүйесінің аурулары. Бас сақинасы, вегетативті –қантамыр дистониясы. Рейно ауруы. Вегетативті криз. Науқастарды тексерудің, емдеудің және күтудің негізгі принциптері.	3,4 курс, 6,8 семестр
Оқытушы:

Пәннің мақсаты: негізгі неврология туралы білім беру, білім алушыларда маңызды кәсіптік машыктарды және клиникалық ойлау негізін қалыптастыру, алған білімі мен машықтарын медбикелік диагноз қоюда және оны нақтылауда колдану.

Қысқаша мазмұны:

Вегетативтік немесе автономдық жүйке жүйесі (вегетативная, или автономная нервная система); (systema nervosum autonomicum; грек, systema — жүйе, бөліктерден құралған бүтін; лат. nervus — жүйке; грек, autos — өзім, өздігінен; nomos — заң) — барлық ішкі мүшелер жүйелері мүшелерінің (асқорыту, тыныс алу, зәр бөлу, аталық және аналық көбею мүшелер жүйелері), тамырлар мүшелері жүйелерінің (қанайналым, лимфаайналым, қан жасау мүшелер жүйелері), сыртқы және ішкі секреция бездерінің, бірыңғай салалы ет ұлпасының қызметтерін реттейтін жүйке жүйесінің бөлімі.`

Вегетативтық жүйке жүиесі де, жүйке жүйесінің басқа бөлімдері сияқты нейроциттерден және жүйкелік глиядан (нейроглиядан) құралған.

Вегетативтік жүйке жүйесі - организмдегі орналасу орындары мен атқаратын қызметтеріне байланысты симпатикалық және парасимпатикалық бөлімдерге бөлінеді.

Олар өз кезегінде жүйке орталықтарынан және шеткі бөлімдерден құралады. Вегетативтік жүйке жүйесінің жүйке орталықтары жұлын мен мида орналасқан: қыртыстық, қыртысасты және өзіндік жүйке орталықтарына бөлінеді.

Вегетативтік жүйке жүйесінің шеткі бөлімін: преганглионды (ганглионалды) миелинді (үлпекті) жүйке талшықтары, экстрамуральды (қабырғадан тыс) және интрамуральды (қабырғалық) жүйке ганглиондары (түйіндері), постганглионды (ганглионсоңы) миелинсіз (үлпексіз) жүйке талшықтары қүрайды.

Вегетативтік жүйке жүйесінің, жүйке жүйесінің сомалық бөлімінен морфологиялық ерекшелігі - оның шеткі бөлімі орталық жүйке жүйесімен екі нейроцит (өзіндік орталық нейроциттері және шеткі жүйке ганглиондарының нейроциттері) арқылы байланысады. Жүйке ганглиондары нейроциттерінің аксондарының эффекторлы ұштары орындаушы мүшелерде аяқталып, оларды жүйкелендіреді (парасимпатикалық жүйке жүйесінің ұштары ішкі мүшелер қабырғаларындағы етті қабықтар мен қабаттарды және бездерді, ал симпатикалық жүйке жүйесінің ұштары — қан және лимфа тамырлары қабырғаларындағы етті қабықтар мен қабаттарды жүйкелендіреді).^[1]

Өсімді (вегетативті) жүйке жүйесінің жұмысы адамның еркіне бағынбайды. Сондықтан оны ерте кезде автономды (грекше - өз алдына заң) жүйке жүйесі деп те атаған. «Вегетативті» деген сөз латынша - өсу, қаулап өсу дегенді білдіреді. Ол ағзаның өсуіне қоректенуіне қатысты, жүйке жүйесінің белсенді қозуына қатысты және жыныссыз көбеюді сипаттайды.Сондықтан қазақша «өсімді» деген термин қалыптасқан. Өсімді жүйке жүйесі ішкі мүшелердің қызметінің бірімен-бірінің үйлесімділігін қамтамасыз етеді. Ағзадағы зат алмасуды, ішкі ортаның тұрақтылығын реттеп отырады. Ағзадағы түрлі бездердің, қантамырларының және лимфа тамырларының қызметтері де өсімді жүйке жүйесі арқылы реттеледі. Сонымен бірге өсімді жүйке жүйесі қаңқа бұлшықеттерінің қызметін реттеуге де қатысады. Өсімді жүйке жүйесінде рефлекстік доға үш нейрондық (сезгіш, байланыстырғыш, қозғалтқыш) байланыстан тұрады. Өсімді жүйке жүйесінде қозу баяу жүреді, өйткені оның жүйке талшықтарында майлы қабығы болмайды. Өсімді жүйке жүйесінің қызметін ми қыртысының маңдай бөлігі реттеп отырады. Өсімді жүйке жүйесі симпатикалық және парасимпатикалық деп 2 бөлікке бөлінеді. Симпатикалық (грекше - сезгіш, қабылдағыш), парасимпатикалық (грекше - жанында, қасында).

Өсімді жүйке жүйесі де орталық және шеткі бөлімдерге бөлінеді. Орталық бөлімдері ми мен жұлында болады. Шеткі бөлімдері ми мен жұлыннан тыс жерлердегі жүйке бағанасында, жүйке түйіндерінде, өрімдерінде орналасады.

Өсімді жүйке жүйесі: а) парасимпатикалық бөлігі; ә) симпатикалық бөлігі.

Симпатикалық түйіндер тізбегі[өңдеу]

Симпатикалық бөліктің орталығы жұлынның арқа сегменттерінде жүйке жасушалары шоғырланып орналасады. Шеткі бөліктеріне омыртқа жотасының екі бүйірінде орналасқан бір жұп симпатикалық бағана жатады. Симпатикалық бағанада 20-25 жүйке түйіндері бар. Жүйке түйіндері жүйке жасушаларының шоғырынан тұрады. Олардан құрсақ және жамбас қуысында орналасқан мүшелерге, ірі симпатикалық өрімдерге жүйкелер тарайды. Құрсақ қуысындағы ең ірі өрімнің жүйке түйіндерінен құрсақ қуысындағы барлық мүшелерге жүйкелер таралады.

Парасимпатикалық бөліктің орталығы ортаңғы мида, сопақша мида және жұлынның сегізкөз сегменттерінде орналасқан. Шеткі бөлімі ішкі мүшелердің маңында не тікелей өзінде жүйке өрімдері түрінде кездеседі. ^[2]

Вегетативтік жүйке жүйесі

Вегетативтік немесе автономдық жүйке жүйесі (вегетативная, или автономная нервная система); (systemanervosum autonomicum; грек, systema — жүйе, бөліктерден құралған бүтін; лат. nervus — жүйке; грек, autos — өзім,өздігінен; nomos — заң) — барлық ішкі мүшелер жүйелері мүшелерінің(асқорыту, тыныс алу, зәр бөлу, аталық және аналық көбею мүшелер жүйелері),тамырлар мүшелері жүйелерінің (қанайналым, лимфаайналым, қан жасау мүшелер жүйелері), сыртқы және ішкі секреция бездерінің, бірыңғай салалы ет ұлпасының қызметтерін реттейтін жүйке жүйесінің бөлімі.

Вегетативтық жүйке жүиесі де, жүйке жүйесінің басқа бөлімдері сияқты нейроциттерден және жүйкелік глиядан (нейроглиядан) құралған.

Вегетативтік жүйке жүйесі - организмдегі орналасу орындары мен атқаратын қызметтеріне байланысты симпатикалық және парасимпатикалық бөлімдерге бөлінеді.

Олар өз кезегінде жүйке орталықтарынан және шеткі бөлімдерден құралады. Вегетативтік жүйке жүйесінің жүйке орталықтары жұлын мен мида орналасқан: қыртыстық, қыртысасты және өзіндікжүйке орталықтарына бөлінеді.

Вегетативтік жүйке жүйесінің шеткі бөлімін: преганглионды(ганглионалды) миелинді (үлпекті) жүйке талшықтары, экстрамуральды(қабырғадан тыс) және интрамуральды (қабырғалық) жүйке ганглиондары(түйіндері), постганглионды (ганглионсоңы) миелинсіз (үлпексіз) жүйке талшықтарықүрайды.

Вегетативтік жүйке жүйесінің,жүйке жүйесінің сомалық бөлімінен морфологиялық ерекшелігі - оның шеткі бөлімі орталық жүйке жүйесімен екі нейроцит (өзіндік орталық нейроциттері және шеткі жүйке ганглиондарының нейроциттері) арқылы байланысады. Жүйке ганглиондары нейроциттерінің аксондарының эффекторлы ұштары орындаушы мүшелерде аяқталып, оларды жүйкелендіреді (парасимпатикалық жүйке жүйесінің ұштары ішкі мүшелер қабырғаларындағы етті қабықтар мен қабаттарды және бездерді, ал симпатикалық жүйке жүйесінің ұштары — қан және лимфа тамырлары қабырғаларындағы етті қабықтар мен қабаттарды жүйкелендіреді).^[1]

Өсімді (вегетативті) жүйке жүйесінің жұмысы адамның еркіне бағынбайды. Сондықтан оны ерте кезде автономды(грекше - өз алдына заң) жүйке жүйесі деп те атаған. «Вегетативті» деген сөз латынша - өсу, қаулап өсу дегенді білдіреді. Ол ағзаның өсуіне қоректенуіне қатысты, жүйке жүйесінің белсенді қозуына қатысты және жыныссыз көбеюді сипаттайды.Сондықтан қазақша «өсімді» деген термин қалыптасқан. Өсімді жүйке жүйесі ішкі мүшелердің қызметінің бірімен-бірінің үйлесімділігін қамтамасыз етеді. Ағзадағы зат алмасуды, ішкі ортаның тұрақтылығын реттеп отырады.Ағзадағы түрлі бездердің, қантамырларының және лимфа тамырларының қызметтері де өсімді жүйке жүйесі арқылы реттеледі. Сонымен бірге өсімді жүйке жүйесі қаңқа бұлшықеттерінің қызметін реттеуге де қатысады. Өсімді жүйке жүйесінде рефлекстік доға үш нейрондық (сезгіш, байланыстырғыш, қозғалтқыш) байланыстан тұрады. Өсімді жүйке жүйесінде қозу баяу жүреді, өйткені оның жүйке талшықтарында майлы қабығы болмайды. Өсімді жүйке жүйесінің қызметін ми қыртысының маңдай бөлігі реттеп отырады. Өсімді жүйке жүйесі симпатикалық және парасимпатикалық деп 2 бөлікке бөлінеді. Симпатикалық (грекше - сезгіш,қабылдағыш), парасимпатикалық (грекше - жанында, қасында).

Өсімді жүйке жүйесі де орталық және шеткі бөлімдерге бөлінеді. Орталық бөлімдері ми мен жұлында болады. Шеткі бөлімдері ми мен жұлыннан тыс жерлердегі жүйке бағанасында, жүйке түйіндерінде,өрімдерінде орналасады.

Өсімді жүйке жүйесі: а)парасимпатикалық бөлігі; ә) симпатикалық бөлігі.

Симпатикалық түйіндер тізбегі

Симпатикалық бөліктің орталығы жұлынның арқа сегменттерінде жүйке жасушалары шоғырланып орналасады.Шеткі бөліктеріне омыртқа жотасының екі бүйірінде орналасқан бір жұп симпатикалық бағана жатады. Симпатикалық бағанада 20-25 жүйке түйіндері бар.Жүйке түйіндері жүйке жасушаларының шоғырынан тұрады. Олардан құрсақ және жамбас қуысында орналасқан мүшелерге, ірі симпатикалық өрімдерге жүйкелер тарайды. Құрсақ қуысындағы ең ірі өрімнің жүйке түйіндерінен құрсақ қуысындағы барлық мүшелерге жүйкелер таралады.

Парасимпатикалық бөліктің орталығы ортаңғы мида, сопақша мида және жұлынның сегізкөз сегменттерінде орналасқан. Шеткі бөлімі ішкі мүшелердің маңында не тікелей өзінде жүйке өрімдері түрінде кездеседі.